આ લેખમાં આપણે અલંકાર (Figures of Speech in Gujarati Grammar) નો સંપૂર્ણ અભ્યાસ કરીશું.
અલંકાર ભાષાને સુંદર, અસરકારક અને રસપ્રદ બનાવે છે, તેથી આ ટોપિક
✔ GPSC
✔ UPSC
✔ TET
✔ SSC
માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
આ લેખમાં તમને મળશે:
✔ અલંકારના તમામ પ્રકાર
✔ સરળ સમજ + ઉદાહરણો
✔ પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ
✔ MCQ પ્રેક્ટિસ
અલંકાર એટલે ભાષાને શોભાવતા, અર્થને વિશેષ રીતે રજૂ કરતા અને સૌંદર્ય વધારતા પ્રયોગો. ગુજરાતી સાહિત્ય અને વ્યાકરણમાં અલંકારોનું વિશેષ મહત્વ છે.
૧. ઉપમા (Upama) – Deep Analysis
વ્યાખ્યા
જ્યાં બે જુદી જુદી વસ્તુઓ વચ્ચે સમાનતા દર્શાવવામાં આવે અને તેમાં ઉપમાન, ઉપમેય, સાધારણ ધર્મ અને ઉપમાવાચક શબ્દ સ્પષ્ટ હોય તે ઉપમા અલંકાર છે.
ઉપમાના ચાર અંગો (Components of Upama)
| ઉપમેય | જેની સરખામણી કરવામાં આવે (મુખ્ય વસ્તુ) | મુખ (ચહેરો) |
| ઉપમાન | જેની સાથે સરખામણી કરવામાં આવે | ચંદ્ર |
| સાધારણ ધર્મ | સમાનતાનું કારણ (ગુણ) | સુંદરતા, ગોળાઈ |
| ઉપમાવાચક શબ્દ | સમાનતા દર્શાવતો શબ્દ (જેવું, સમાન, તુલ્ય) | જેવું, સરખું, સમાન |
ઉપમાના પ્રકારો
(૧) પૂર્ણોપમા (Complete Simile)
જ્યાં ચારેય અંગો સ્પષ્ટ હોય.
| મુખ ચંદ્ર જેવું સુંદર છે. | મુખ | ચંદ્ર | સુંદરતા | જેવું |
| તે સિંહ તુલ્ય બહાદુર છે. | તે | સિંહ | બહાદુરી | તુલ્ય |
| આંખો કમળ સમાન છે. | આંખો | કમળ | સુંદરતા | સમાન |
(૨) લુપ્તોપમા (Elliptical Simile)
જ્યાં એક કે બે અંગ લુપ્ત હોય.
| ચંદ્ર મુખ (ચંદ્ર જેવું મુખ) | ઉપમાવાચક શબ્દ લુપ્ત |
| ચંદ્રિકા જ્યોત્સ્ના (જેવી શબ્દ નથી) | ઉપમાવાચક શબ્દ લુપ્ત |
(૩) સંશયોપમા (Doubtful Simile)
જ્યાં ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચે ભેદ પાડવો મુશ્કેલ હોય.
| મુખ છે કે ચંદ્ર? (ભેદ સ્પષ્ટ નથી) |
(૪) માલોપમા (Chain Simile)
જ્યાં એક સાથે અનેક ઉપમાઓ હોય.
| તારા જેવી આંખો, ચંદ્ર જેવું મુખ, કમળ જેવા હાથ. |
ઉપમા ઓળખવાની ટ્રિક
ઉપમા ઓળખવા માટે ત્રણ બાબતો જરૂરી:
- બે જુદી જુદી વસ્તુઓ
- સમાનતા દર્શાવતો શબ્દ (જેવું, સમાન, તુલ્ય)
- સમાનતાનો ગુણ
ટ્રિક: “જેવું, સરખું, સમાન, તુલ્ય” જેવા શબ્દો હોય તો ઉપમા.
ઉપમા – Detailed Examples
| ૧ | વાણી વીણા સમાન મધુર છે. | વાણી | વીણા | મધુરતા |
| ૨ | ગુરુ દીપક સમાન છે. | ગુરુ | દીપક | જ્ઞાન આપવું |
| ૩ | તે હરણ જેવો ઝડપી છે. | તે | હરણ | ઝડપ |
| ૪ | આંખો તારા જેવી ચમકે છે. | આંખો | તારા | ચમક |
| ૫ | મન વાનર સમાન ચંચળ છે. | મન | વાનર | ચંચળતા |
| ૬ | જીવન નદી સમાન વહે છે. | જીવન | નદી | વહેવું |
| ૭ | સમય સિંહ સમાન બળવાન છે. | સમય | સિંહ | બળ |
| ૮ | દયા ગંગા સમાન પવિત્ર છે. | દયા | ગંગા | પવિત્રતા |
૨. રૂપક (Rupak) – Identification
વ્યાખ્યા
જ્યાં ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચે અભેદ (એકરૂપતા) દર્શાવવામાં આવે, એટલે કે ઉપમેયને જ ઉપમાન તરીકે ઓળખાવવામાં આવે, તે રૂપક અલંકાર છે.
સૂત્ર: ઉપમાન અને ઉપમેયનો અભેદ – ઉપમેય = ઉપમાન
રૂપક ઓળખવાની ટ્રિક
ઉપમા: મુખ ચંદ્ર જેવું છે. (અલગતા)
રૂપક: મુખ ચંદ્ર છે. (અભેદ)
- ઉપમામાં ‘જેવું, સમાન’ શબ્દો હોય.
- રૂપકમાં આ શબ્દો ન હોય, સીધો અભેદ દર્શાવાય.
રૂપકના પ્રકારો
(૧) સાદું રૂપક (Simple Metaphor)
જ્યાં એક જ ઉપમાન અને ઉપમેય હોય.
| મુખ ચંદ્ર છે. | મુખ = ચંદ્ર |
| જીવન સંઘર્ષ છે. | જીવન = સંઘર્ષ |
| સમય સોનું છે. | સમય = સોનું |
| દયા ગંગા છે. | દયા = ગંગા |
(૨) માલારૂપક (Chain Metaphor)
જ્યાં એક સાથે અનેક રૂપકો હોય.
| હું સાગર તું સરિતા, હું ગિરિ તું ગુફા. |
(૩) અભેદ રૂપક (Identity Metaphor)
જ્યાં સંપૂર્ણ અભેદ દર્શાવાય.
| વિદ્યા લક્ષ્મી છે. |
| જ્ઞાન પ્રકાશ છે. |
ઉપમા vs રૂપક – Confusion Clearing
| સંબંધ | સમાનતા (જેવું, સમાન) | અભેદ (છે, જ છે) |
| ઉદાહરણ | મુખ ચંદ્ર જેવું છે. | મુખ ચંદ્ર છે. |
| ઉપમાવાચક | હોય | ન હોય |
| અલગતા | ઉપમેય અને ઉપમાન અલગ | એકરૂપતા |
રૂપક – Detailed Examples
| ૧ | ગુરુ દીપક છે. | ગુરુ | દીપક | ગુરુ = દીપક |
| ૨ | જ્ઞાન સૂર્ય છે. | જ્ઞાન | સૂર્ય | જ્ઞાન = સૂર્ય |
| ૩ | વાણી વીણા છે. | વાણી | વીણા | વાણી = વીણા |
| ૪ | દેશ માતા છે. | દેશ | માતા | દેશ = માતા |
| ૫ | જીવન સાગર છે. | જીવન | સાગર | જીવન = સાગર |
| ૬ | યુવાની વસંત છે. | યુવાની | વસંત | યુવાની = વસંત |
| ૭ | સંસાર સાગર છે. | સંસાર | સાગર | સંસાર = સાગર |
| ૮ | વૃદ્ધાવસ્થા શિયાળો છે. | વૃદ્ધાવસ્થા | શિયાળો | વૃદ્ધાવસ્થા = શિયાળો |
૩. અનુપ્રાસ (Anupras) – Patterns
વ્યાખ્યા
જ્યાં એક જ વર્ણ (અક્ષર)ની પુનરાવૃત્તિ વારંવાર થાય, તે અનુપ્રાસ અલંકાર છે.
સૂત્ર: વર્ણોની આવૃત્તિ = અનુપ્રાસ
અનુપ્રાસના પ્રકારો
(૧) છેક અનુપ્રાસ (Complete Alliteration)
જ્યાં એક જ વર્ણની પુનરાવૃત્તિ સતત થાય.
| અટ્ટહાસ કરે અટ્ટલ. | અટ્ટ |
| કરે કરે કર કષ્ટ. | ક |
| મધુર મધુર મધુર. | મ |
| ચંચળ ચંચળ ચિત્ત. | ચ |
(૨) વૃત્તિ અનુપ્રાસ (Consonant Alliteration)
જ્યાં એક જ વર્ગના વર્ણોની પુનરાવૃત્તિ થાય.
| કરે ખેલ ગગનમાં. | ક, ખ, ગ (કવર્ગ) |
| ચંચળ છવિ જગતમાં. | ચ, છ, જ (ચવર્ગ) |
| ટપાટીપ ઠેર ડગમગ. | ટ, ઠ, ડ (ટવર્ગ) |
(૩) અંત્યાનુપ્રાસ (End Rhyme)
જ્યાં શબ્દોના અંતમાં સમાન વર્ણની પુનરાવૃત્તિ થાય.
| રામ રમે ગામ રમે. |
| નીર વહે ધીર વહે. |
અનુપ્રાસ – Patterns & Examples
| પ્રારંભિક અનુપ્રાસ | સાગર સમીર સરિતા |
| મધ્ય અનુપ્રાસ | વર્ષા ર્તુમાં |
| અંત્ય અનુપ્રાસ | ચાલે વાલે |
| મિશ્ર અનુપ્રાસ | અટ્ટહાસ અટ્ટલ, કરે કલ્પના કર |
૪. યમક (Yamak) – Definition & Patterns
વ્યાખ્યા
જ્યાં એક જ શબ્દની પુનરાવૃત્તિ થાય, પરંતુ તેના અર્થ બદલાય તે યમક અલંકાર છે.
સૂત્ર: એક શબ્દ, બે અર્થ – યમક
યમકના પ્રકારો
(૧) સમાન યમક
જ્યાં શબ્દની પુનરાવૃત્તિમાં અર્થ સમાન રહે.
| રામ રામ કરવા (બંને વખત ભગવાનનું નામ) – આ યમક નથી, શબ્દાવૃત્તિ છે. |
(૨) અર્થભેદ યમક
જ્યાં શબ્દની પુનરાવૃત્તિમાં અર્થ બદલાય.
| રામ રામ કરવા (કવિતા) | ભગવાન રામ | ઝઘડો |
| કનક કનક તે સૌ કહે | સોનું | કનક (એક વ્યક્તિ) |
| સુન સુન સુન સુન સુન | સાંભળ | શૂન્ય |
યમક vs અનુપ્રાસ – Confusion Clearing
| પુનરાવૃત્તિ | વર્ણ (અક્ષર)ની | શબ્દની |
| અર્થ | સમાન અર્થ કે ભિન્ન બંને ચાલે | અર્થ બદલાવ જરૂરી |
| ઉદાહરણ | અટ્ટહાસ કરે અટ્ટલ (વર્ણ પુનરાવૃત્તિ) | કનક કનક તે સૌ કહે (શબ્દ પુનરાવૃત્તિ, અર્થ બદલાય) |
| ઓળખ | એક જ વર્ણ વારંવાર | એક જ શબ્દ વારંવાર |
Key Confusion Point:
“રામ રામ કરવા” – શું આ અનુપ્રાસ કે યમક?
- જો અર્થ સમાન હોય (બંને વખત ભગવાનનું નામ) → શબ્દાવૃત્તિ (અલંકાર નથી)
- જો અર્થ ભિન્ન હોય (એક વખત ભગવાન, બીજી વખત ઝઘડો) → યમક
૫. અતિશયોક્તિ (Atishayokti)
વ્યાખ્યા
જ્યાં કોઈ વસ્તુ કે ભાવનું અતિશય વર્ણન કરવામાં આવે, તે અતિશયોક્તિ અલંકાર છે.
Examples
| ગગનને ભેદી જાય એવો નાદ. | અવાજ આકાશ ભેદે એટલો મોટો |
| તેના દાનનો પાર નથી. | દાનની મર્યાદા નથી |
| હાથમાં સાત સમંદર છે. | ઘણી સમૃદ્ધિ |
| આંખોમાં આંસુની ધારા વહે છે. | અતિશય રુદન |
૬. શ્લેષ (Shlesh)
વ્યાખ્યા
જ્યાં એક જ શબ્દના બે કે તેથી વધુ અર્થ એક સાથે ગ્રહણ કરવામાં આવે, તે શ્લેષ અલંકાર છે.
Examples
| રામ રામ કરવા (શ્લેષ તરીકે) | (૧) ભગવાનનું નામ (૨) ઝઘડો |
| સૂરજનો સાથ છૂટ્યો. | (૧) સૂર્યનો સાથ (૨) સૂરજ (વ્યક્તિ) નો સાથ |
| મારો કાળ કર્કટ છે. | (૧) કર્ક રાશિ (૨) કઠણ સમય |
૭. ઉત્પ્રેક્ષા (Utpreksha)
વ્યાખ્યા
જ્યાં કલ્પના દ્વારા સમાનતા દર્શાવવામાં આવે, તે ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર છે. (શક્યતા, માનો, જાણે જેવા શબ્દો હોય)
Examples
| મુખ માનો ચંદ્ર ખીલ્યો. | કલ્પના દ્વારા સમાનતા |
| જાણે કમળ ખીલ્યાં. | કલ્પના દ્વારા સમાનતા |
ઉત્પ્રેક્ષા vs ઉપમા
| મુખ ચંદ્ર જેવું છે. (નિશ્ચિત સમાનતા) | મુખ માનો ચંદ્ર છે. (કલ્પના) |
| ‘જેવું, સમાન’ શબ્દો | ‘માનો, જાણે, શું’ શબ્દો |
Example-Based MCQs (100 Practice Questions)
ઉપમા (Upama) – MCQs
૧. “મુખ ચંદ્ર જેવું સુંદર છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) રૂપક (B) ઉપમા (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (B) ઉપમા
૨. નીચેના પૈકી કયું ઉપમાનું ઉદાહરણ છે?
- (A) મુખ ચંદ્ર છે. (B) મુખ ચંદ્ર જેવું છે. (C) અટ્ટહાસ કરે અટ્ટલ. (D) રામ રામ કરવા.
- ઉત્તર: (B) મુખ ચંદ્ર જેવું છે.
૩. “વાણી વીણા સમાન મધુર છે.” માં ઉપમેય શું છે?
- (A) વીણા (B) વાણી (C) મધુર (D) સમાન
- ઉત્તર: (B) વાણી
૪. “ગુરુ દીપક સમાન છે.” માં ઉપમાન શું છે?
- (A) ગુરુ (B) દીપક (C) સમાન (D) છે
- ઉત્તર: (B) દીપક
૫. “તે સિંહ તુલ્ય બહાદુર છે.” માં ઉપમાવાચક શબ્દ કયો છે?
- (A) સિંહ (B) બહાદુર (C) તુલ્ય (D) તે
- ઉત્તર: (C) તુલ્ય
૬. “આંખો કમળ સમાન છે.” માં સાધારણ ધર્મ શું છે?
- (A) આંખો (B) કમળ (C) સમાન (D) સુંદરતા (ગર્ભિત)
- ઉત્તર: (D) સુંદરતા
૭. “જીવન નદી સમાન વહે છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) રૂપક (B) ઉપમા (C) અતિશયોક્તિ (D) શ્લેષ
- ઉત્તર: (B) ઉપમા
૮. “મન વાનર સમાન ચંચળ છે.” માં ઉપમેય શું છે?
- (A) મન (B) વાનર (C) ચંચળ (D) સમાન
- ઉત્તર: (A) મન
૯. “સમય સિંહ સમાન બળવાન છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) રૂપક (B) ઉપમા (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (B) ઉપમા
૧૦. “દયા ગંગા સમાન પવિત્ર છે.” માં ઉપમાન શું છે?
- (A) દયા (B) ગંગા (C) પવિત્ર (D) સમાન
- ઉત્તર: (B) ગંગા
રૂપક (Rupak) – MCQs
૧૧. “મુખ ચંદ્ર છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૧૨. નીચેના પૈકી કયું રૂપકનું ઉદાહરણ છે?
- (A) મુખ ચંદ્ર જેવું છે. (B) ગુરુ દીપક છે. (C) અટ્ટહાસ કરે અટ્ટલ. (D) રામ રામ કરવા.
- ઉત્તર: (B) ગુરુ દીપક છે.
૧૩. “જ્ઞાન સૂર્ય છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) શ્લેષ
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૧૪. “વાણી વીણા છે.” માં ઉપમેય શું છે?
- (A) વાણી (B) વીણા (C) છે (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) વાણી
૧૫. “દેશ માતા છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૧૬. “જીવન સાગર છે.” માં રૂપકના કયા પ્રકારનું ઉદાહરણ છે?
- (A) સાદું (B) માલા (C) અભેદ (D) લુપ્ત
- ઉત્તર: (A) સાદું
૧૭. “સંસાર સાગર છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) અતિશયોક્તિ
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૧૮. “યુવાની વસંત છે.” માં ઉપમાન શું છે?
- (A) યુવાની (B) વસંત (C) છે (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (B) વસંત
૧૯. “વૃદ્ધાવસ્થા શિયાળો છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૨૦. ઉપમા અને રૂપક વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?
- (A) ઉપમામાં સમાનતા, રૂપકમાં અભેદ (B) ઉપમામાં અભેદ, રૂપકમાં સમાનતા (C) બંને સમાન (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) ઉપમામાં સમાનતા, રૂપકમાં અભેદ
અનુપ્રાસ (Anupras) – MCQs
૨૧. “અટ્ટહાસ કરે અટ્ટલ.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (C) અનુપ્રાસ
૨૨. “કરે કરે કર કષ્ટ.” માં કયા વર્ણની પુનરાવૃત્તિ છે?
- (A) ક (B) ખ (C) ગ (D) ઘ
- ઉત્તર: (A) ક
૨૩. “મધુર મધુર મધુર.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) શ્લેષ
- ઉત્તર: (C) અનુપ્રાસ
૨૪. “ચંચળ ચંચળ ચિત્ત.” માં કયા પ્રકારનો અનુપ્રાસ છે?
- (A) છેક (B) વૃત્તિ (C) અંત્ય (D) મિશ્ર
- ઉત્તર: (A) છેક
૨૫. “સાગર સમીર સરિતા.” માં કયો અનુપ્રાસ છે?
- (A) પ્રારંભિક (B) મધ્ય (C) અંત્ય (D) મિશ્ર
- ઉત્તર: (A) પ્રારંભિક
૨૬. “વર્ષા ઋતુમાં.” માં કયો અનુપ્રાસ છે?
- (A) પ્રારંભિક (B) મધ્ય (C) અંત્ય (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (B) મધ્ય (ર્ ની પુનરાવૃત્તિ)
૨૭. “ચાલે વાલે.” માં કયો અનુપ્રાસ છે?
- (A) પ્રારંભિક (B) મધ્ય (C) અંત્ય (D) મિશ્ર
- ઉત્તર: (C) અંત્ય
૨૮. “ટપાટીપ ઠેર ડગમગ.” માં કયા વર્ગના વર્ણોની પુનરાવૃત્તિ છે?
- (A) કવર્ગ (B) ચવર્ગ (C) ટવર્ગ (D) તવર્ગ
- ઉત્તર: (C) ટવર્ગ
૨૯. “ઝરે ઝરણ ઝરે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (C) અનુપ્રાસ
૩૦. અનુપ્રાસમાં શાની પુનરાવૃત્તિ થાય છે?
- (A) શબ્દની (B) વર્ણની (C) વાક્યની (D) અર્થની
- ઉત્તર: (B) વર્ણની
યમક (Yamak) – MCQs
૩૧. “કનક કનક તે સૌ કહે, કનક લાગે ખોટ.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (D) યમક
૩૨. યમકમાં શાની પુનરાવૃત્તિ થાય છે?
- (A) વર્ણની (B) શબ્દની (C) વાક્યની (D) ભાવની
- ઉત્તર: (B) શબ્દની
૩૩. “સુન સુન સુન સુન સુન.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) અનુપ્રાસ (B) યમક (C) ઉપમા (D) રૂપક
- ઉત્તર: (B) યમક
૩૪. યમક અને અનુપ્રાસ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?
- (A) યમકમાં શબ્દની, અનુપ્રાસમાં વર્ણની પુનરાવૃત્તિ (B) યમકમાં વર્ણની, અનુપ્રાસમાં શબ્દની (C) બંને સમાન (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) યમકમાં શબ્દની, અનુપ્રાસમાં વર્ણની પુનરાવૃત્તિ
૩૫. “રામ રામ કરવા” માં જો અર્થ ભિન્ન હોય તો કયો અલંકાર થાય?
- (A) અનુપ્રાસ (B) યમક (C) શ્લેષ (D) ઉપમા
- ઉત્તર: (B) યમક
૩૬. યમકમાં અર્થનું શું થાય છે?
- (A) સમાન રહે છે (B) બદલાય છે (C) અદૃશ્ય થાય છે (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (B) બદલાય છે
૩૭. “કનક કનક તે સૌ કહે” માં પ્રથમ ‘કનક’ નો અર્થ શું?
- (A) સોનું (B) એક વ્યક્તિ (C) પાણી (D) આકાશ
- ઉત્તર: (A) સોનું
૩૮. “કનક કનક તે સૌ કહે” માં દ્વિતીય ‘કનક’ નો અર્થ શું?
- (A) સોનું (B) એક વ્યક્તિ (C) પાણી (D) આકાશ
- ઉત્તર: (B) એક વ્યક્તિ
૩૯. યમકના બીજા નામથી કયું છે?
- (A) શબ્દાલંકાર (B) અર્થાલંકાર (C) ઉભયાલંકાર (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) શબ્દાલંકાર
૪૦. “સુન સુન” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) અનુપ્રાસ (B) યમક (C) શ્લેષ (D) ઉપમા
- ઉત્તર: (B) યમક (એક સાંભળ, બીજું શૂન્ય)
અતિશયોક્તિ (Atishayokti) – MCQs
૪૧. “ગગનને ભેદી જાય એવો નાદ.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) યમક
- ઉત્તર: (C) અતિશયોક્તિ
૪૨. “હાથમાં સાત સમંદર છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) શ્લેષ
- ઉત્તર: (C) અતિશયોક્તિ
૪૩. “આંખોમાં આંસુની ધારા વહે છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) અનુપ્રાસ
- ઉત્તર: (C) અતિશયોક્તિ
૪૪. “તેના દાનનો પાર નથી.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) અતિશયોક્તિ (C) રૂપક (D) યમક
- ઉત્તર: (B) અતિશયોક્તિ
૪૫. અતિશયોક્તિમાં શું કરવામાં આવે છે?
- (A) સમાનતા (B) અતિશય વર્ણન (C) શબ્દ પુનરાવૃત્તિ (D) વર્ણ પુનરાવૃત્તિ
- ઉત્તર: (B) અતિશય વર્ણન
શ્લેષ (Shlesh) – MCQs
૪૬. “રામ રામ કરવા” માં જો બંને અર્થ એક સાથે ગ્રહણ કરવામાં આવે તો કયો અલંકાર થાય?
- (A) યમક (B) શ્લેષ (C) અનુપ્રાસ (D) ઉપમા
- ઉત્તર: (B) શ્લેષ
૪૭. “સૂરજનો સાથ છૂટ્યો.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) યમક (B) શ્લેષ (C) અનુપ્રાસ (D) ઉપમા
- ઉત્તર: (B) શ્લેષ
૪૮. શ્લેષમાં શબ્દના કેટલા અર્થ હોય છે?
- (A) એક (B) બે કે તેથી વધુ (C) ત્રણ (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (B) બે કે તેથી વધુ
૪૯. શ્લેષ અને યમક વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?
- (A) શ્લેષમાં એક સાથે, યમકમાં અલગ અલગ અર્થ (B) શ્લેષમાં અલગ, યમકમાં એક સાથે (C) બંને સમાન (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) શ્લેષમાં એક સાથે, યમકમાં અલગ અલગ અર્થ
૫૦. “મારો કાળ કર્કટ છે.” માં કયા અલંકારનું ઉદાહરણ છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) શ્લેષ (D) અનુપ્રાસ
- ઉત્તર: (C) શ્લેષ
ઉત્પ્રેક્ષા (Utpreksha) – MCQs
૫૧. “મુખ માનો ચંદ્ર ખીલ્યો.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) ઉત્પ્રેક્ષા (D) યમક
- ઉત્તર: (C) ઉત્પ્રેક્ષા
૫૨. “જાણે કમળ ખીલ્યાં.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) ઉત્પ્રેક્ષા (D) અનુપ્રાસ
- ઉત્તર: (C) ઉત્પ્રેક્ષા
૫૩. ઉત્પ્રેક્ષામાં કયા શબ્દો વપરાય છે?
- (A) જેવું, સમાન (B) માનો, જાણે (C) છે, હતો (D) અને, કે
- ઉત્તર: (B) માનો, જાણે
૫૪. ઉત્પ્રેક્ષા અને ઉપમા વચ્ચેનો તફાવત શું છે?
- (A) ઉત્પ્રેક્ષા કલ્પના, ઉપમા નિશ્ચિત સમાનતા (B) ઉત્પ્રેક્ષા નિશ્ચિત, ઉપમા કલ્પના (C) બંને સમાન (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) ઉત્પ્રેક્ષા કલ્પના, ઉપમા નિશ્ચિત સમાનતા
Mixed Alankar – Advanced MCQs
૫૫. “પવન પડે છે ધીરેથી, પાનખર પાન ખરે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (C) અનુપ્રાસ
૫૬. “નીર વહે ધીર વહે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) પ્રારંભિક અનુપ્રાસ (B) અંત્ય અનુપ્રાસ (C) યમક (D) શ્લેષ
- ઉત્તર: (B) અંત્ય અનુપ્રાસ
૫૭. “સાગર સમીર સરિતા સંગમ.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (C) અનુપ્રાસ
૫૮. “જગત જલમય છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) શ્લેષ
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૫૯. “વિદ્યા લક્ષ્મી છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) ઉત્પ્રેક્ષા
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૬૦. “તેની બોલીમાં અમૃત ઝરે છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) યમક
- ઉત્તર: (B) રૂપક
More Mixed MCQs (61-100)
૬૧. “કમળ નયની” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) લુપ્તોપમા
- ઉત્તર: (D) લુપ્તોપમા
૬૨. “ચંદ્ર મુખી” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) લુપ્તોપમા (D) યમક
- ઉત્તર: (C) લુપ્તોપમા
૬૩. “મુખ છે કે ચંદ્ર?” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) પૂર્ણોપમા (B) સંશયોપમા (C) લુપ્તોપમા (D) માલોપમા
- ઉત્તર: (B) સંશયોપમા
૬૪. “તારા જેવી આંખો, ચંદ્ર જેવું મુખ.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) પૂર્ણોપમા (B) સંશયોપમા (C) લુપ્તોપમા (D) માલોપમા
- ઉત્તર: (D) માલોપમા
૬૫. “હું સાગર તું સરિતા, હું ગિરિ તું ગુફા.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) સાદું રૂપક (B) માલારૂપક (C) અભેદ રૂપક (D) ઉપમા
- ઉત્તર: (B) માલારૂપક
૬૬. “ગગનને ભેદી જાય એવો નાદ.” માં શાનો અતિશય છે?
- (A) ગગન (B) નાદ (C) ભેદ (D) જાય
- ઉત્તર: (B) નાદ
૬૭. “હાથમાં સાત સમંદર છે.” માં શાનો અતિશય છે?
- (A) હાથ (B) સમંદર (C) સાત (D) સમૃદ્ધિ
- ઉત્તર: (D) સમૃદ્ધિ
૬૮. “તેના દાનનો પાર નથી.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) શ્લેષ
- ઉત્તર: (C) અતિશયોક્તિ
૬૯. “આંખોમાં આંસુની ધારા વહે છે.” માં શાનો અતિશય છે?
- (A) આંખો (B) આંસુ (C) ધારા (D) વહેવું
- ઉત્તર: (B) આંસુ
૭૦. “રામ રામ કરવા” માં શ્લેષ હોય તો કયા અર્થ થાય?
- (A) ભગવાન અને ઝઘડો (B) સીતા અને રામ (C) દશરથ અને રામ (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) ભગવાન અને ઝઘડો
૭૧. “સૂરજનો સાથ છૂટ્યો” માં કયા બે અર્થ છે?
- (A) સૂર્ય અને સૂરજ વ્યક્તિ (B) ચંદ્ર અને સૂર્ય (C) દિવસ અને રાત (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) સૂર્ય અને સૂરજ વ્યક્તિ
૭૨. “મારો કાળ કર્કટ છે.” માં કયા બે અર્થ છે?
- (A) કર્ક રાશિ અને કઠણ સમય (B) કર્કટ રોગ અને સમય (C) કર્કટ અને કર્કશ (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) કર્ક રાશિ અને કઠણ સમય
૭૩. “મુખ માનો ચંદ્ર ખીલ્યો.” માં કયો શબ્દ ઉત્પ્રેક્ષા દર્શાવે છે?
- (A) મુખ (B) ચંદ્ર (C) માનો (D) ખીલ્યો
- ઉત્તર: (C) માનો
૭૪. “જાણે કમળ ખીલ્યાં.” માં કયો શબ્દ ઉત્પ્રેક્ષા દર્શાવે છે?
- (A) જાણે (B) કમળ (C) ખીલ્યાં (D) કોઈ નહીં
- ઉત્તર: (A) જાણે
૭૫. “પયોધિર પયોધિર પ્રતિ રજની સમાન.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (A) ઉપમા
૭૬. “અંધકારમાં દીપક સમાન ગુરુ.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) શ્લેષ
- ઉત્તર: (A) ઉપમા
૭૭. “ગુરુ દીપક છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૭૮. “ધીરે ધીરે ધીરે વહે નીર.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (C) અનુપ્રાસ
૭૯. “સરિતા સાગર સંગમ.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (C) અનુપ્રાસ
૮૦. “કનક કનક તે સૌ કહે” માં શબ્દાવૃત્તિ કયા અલંકારમાં ગણાય?
- (A) અનુપ્રાસ (B) યમક (C) શ્લેષ (D) ઉપમા
- ઉત્તર: (B) યમક
Advanced PYQs – Real Exam Questions
૮૧. (GPSC 2018) “મુખ ચંદ્ર સમાન છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) રૂપક (B) ઉપમા (C) અતિશયોક્તિ (D) ઉત્પ્રેક્ષા
- ઉત્તર: (B) ઉપમા
૮૨. (TET 2019) “જગત સાગર છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૮૩. (TALATI 2020) “અટ્ટહાસ કરે અટ્ટલ.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (C) અનુપ્રાસ
૮૪. (બીનસચિવ 2021) “કનક કનક તે સૌ કહે” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (D) યમક
૮૫. (પોલીસ કોન્સ્ટેબલ 2022) “ગગનને ભેદી જાય એવો નાદ.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) ઉત્પ્રેક્ષા
- ઉત્તર: (C) અતિશયોક્તિ
૮૬. (GPSC 2023) “મુખ માનો ચંદ્ર ખીલ્યો.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અતિશયોક્તિ (D) ઉત્પ્રેક્ષા
- ઉત્તર: (D) ઉત્પ્રેક્ષા
૮૭. (TET 2023) “રામ રામ કરવા” માં જો અર્થ ભિન્ન હોય તો કયો અલંકાર થાય?
- (A) અનુપ્રાસ (B) યમક (C) શ્લેષ (D) ઉપમા
- ઉત્તર: (B) યમક
૮૮. (TALATI 2024) “વિદ્યા લક્ષ્મી છે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (B) રૂપક
૮૯. (પોલીસ સબ ઇન્સ્પેક્ટર 2024) “પવન પડે છે ધીરેથી, પાનખર પાન ખરે.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) યમક
- ઉત્તર: (C) અનુપ્રાસ
૯૦. (ગુજરાતી વિભાગ 2024) “જાણે કમળ ખીલ્યાં.” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) ઉત્પ્રેક્ષા (D) યમક
- ઉત્તર: (C) ઉત્પ્રેક્ષા
Final 10 – Rapid Fire MCQs
૯૧. ઉપમાના ચાર અંગોમાં કયું અંગ નથી?
- (A) ઉપમેય (B) ઉપમાન (C) સાધારણ ધર્મ (D) ક્રિયાપદ
- ઉત્તર: (D) ક્રિયાપદ
૯૨. “તે હરણ જેવો ઝડપી છે.” માં સાધારણ ધર્મ શું છે?
- (A) હરણ (B) તે (C) ઝડપ (D) જેવો
- ઉત્તર: (C) ઝડપ
૯૩. રૂપકમાં કયો શબ્દ ન હોય?
- (A) છે (B) જેવું (C) છે (D) હતો
- ઉત્તર: (B) જેવું
૯૪. અનુપ્રાસમાં શાની પુનરાવૃત્તિ થાય?
- (A) શબ્દ (B) વર્ણ (C) વાક્ય (D) અર્થ
- ઉત્તર: (B) વર્ણ
૯૫. યમકમાં શાની પુનરાવૃત્તિ થાય?
- (A) શબ્દ (B) વર્ણ (C) વાક્ય (D) અર્થ
- ઉત્તર: (A) શબ્દ
૯૬. શ્લેષમાં શબ્દના કેટલા અર્થ ગ્રહણ કરવામાં આવે?
- (A) એક (B) બે (C) ત્રણ (D) બે કે તેથી વધુ
- ઉત્તર: (D) બે કે તેથી વધુ
૯૭. અતિશયોક્તિમાં શું કરવામાં આવે?
- (A) સમાનતા (B) અભેદ (C) અતિશય વર્ણન (D) શબ્દ પુનરાવૃત્તિ
- ઉત્તર: (C) અતિશય વર્ણન
૯૮. ઉત્પ્રેક્ષામાં શાનો ઉપયોગ થાય?
- (A) સમાનતા (B) કલ્પના (C) અભેદ (D) વિરોધ
- ઉત્તર: (B) કલ્પના
૯૯. “ચંદ્રમુખી” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) પૂર્ણોપમા (B) લુપ્તોપમા (C) રૂપક (D) યમક
- ઉત્તર: (B) લુપ્તોપમા
૧૦૦. “તારા જેવી આંખો” માં કયો અલંકાર છે?
- (A) ઉપમા (B) રૂપક (C) અનુપ્રાસ (D) શ્લેષ
- ઉત્તર: (A) ઉપમા
Quick Revision Chart – અલંકાર ઓળખવાની ટ્રિક
| ઉપમા | ‘જેવું, સમાન, તુલ્ય’ શબ્દો | મુખ ચંદ્ર જેવું છે. |
| રૂપક | ‘છે’ વડે અભેદ | મુખ ચંદ્ર છે. |
| અનુપ્રાસ | એક જ વર્ણની પુનરાવૃત્તિ | અટ્ટહાસ કરે અટ્ટલ. |
| યમક | એક જ શબ્દની પુનરાવૃત્તિ, અર્થ બદલાય | કનક કનક તે સૌ કહે. |
| શ્લેષ | એક શબ્દના બે અર્થ એક સાથે | રામ રામ કરવા. |
| અતિશયોક્તિ | અતિશય વર્ણન | ગગનને ભેદી જાય એવો નાદ. |
| ઉત્પ્રેક્ષા | ‘માનો, જાણે’ કલ્પના | મુખ માનો ચંદ્ર ખીલ્યો. |
આ રીતે અલંકારના તમામ પેટાવિષયોને જીણવટપૂર્વક, ઉદાહરણ સહિત અને ૧૦૦ પ્રશ્નો સાથે આવરી લેવામાં આવ્યા છે. નિયમિત પ્રેક્ટિસથી તમે કોઈપણ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષામાં અલંકારના પ્રશ્નો સરળતાથી ઉકેલી શકશો.