પંચાયતી રાજ એ ભારતની ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ્ય વ્યવસ્થા છે. તે લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણનું એક માધ્યમ છે, જેમાં સત્તા અને સંસાધનો કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોથી સ્થાનિક સમુદાયો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. મહાત્મા ગાંધીએ ગ્રામ સ્વરાજના સ્વપ્નને સાકાર કરવા માટે પંચાયતી રાજની હિમાયત કરી હતી. આ વ્યવસ્થાને 1992માં 73મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. આ અધ્યાયમાં
કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (Union Territories) એ ભારતીય સંઘના તે ભાગો છે જે રાજ્યોના દરજ્જા ધરાવતા નથી અને સીધા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સંચાલિત થાય છે. બંધારણના ભાગ VIII (અનુચ્છેદ 239 થી 242) માં કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અંગેની જોગવાઈઓ છે. આ પ્રદેશો કાં તો કદમાં નાના હોય છે, અથવા તેમની ભૌગોલિક, સાંસ્કૃતિક અથવા રાજકીય વિશેષતાઓને કારણે અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો
દરેક રાજ્યમાં વિધાનમંડળ (State Legislature) હોય છે, જે કાયદાઓ બનાવે છે, બજેટ પસાર કરે છે અને કારોબારી (મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ) પર નિયંત્રણ રાખે છે. કેન્દ્રમાં સંસદની જેમ, રાજ્ય સ્તરે પણ એકગૃહી (Unicameral) અથવા દ્વિગૃહી (Bicameral) વ્યવસ્થા હોઈ શકે છે. બંધારણના ભાગ VI (રાજ્યો)ના પ્રકરણ III (અનુચ્છેદ 168 થી 212) માં રાજ્ય વિધાનમંડળ અંગેની જોગવાઈઓ છે. આ અધ્યાયમાં આપણે રાજ્ય વિધાનમંડળની રચના, વિધાનસભા અને
રાજ્ય સરકારની સંસદીય શાસન પ્રણાલીમાં, મુખ્યમંત્રી એ વાસ્તવિક કારોબારી વડો છે, જ્યારે રાજ્યપાલ નોમિનલ વડો છે. મુખ્યમંત્રીની આગેવાની હેઠળની મંત્રીપરિષદ રાજ્યની વિધાનસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર હોય છે. આ પ્રણાલી કેન્દ્રમાં વડાપ્રધાન અને મંત્રીપરિષદની જેમ જ છે. મુખ્યમંત્રી રાજ્યના રાજ્યપાલના મુખ્ય સલાહકાર હોય છે અને રાજ્યના વહીવટની સૂત્રધાર ભૂમિકા ભજવે છે. આ અધ્યાયમાં આપણે મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ
રાજ્યપાલ રાજ્યનો નોમિનલ વડો છે (કેન્દ્રમાં રાષ્ટ્રપતિની જેમ). તે રાજ્યની કારોબારી સત્તાનો વિધિવત વડો છે, પરંતુ વાસ્તવિક સત્તા મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદમાં હોય છે. રાજ્યપાલ એક બંધારણીય પદ છે અને તે કેન્દ્ર સરકારના પ્રતિનિધિ તરીકે પણ કાર્ય કરે છે. તેની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ અધ્યાયમાં આપણે રાજ્યપાલ સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ, તેમની સત્તાઓ અને કાર્યો, તેમજ રાજ્યપાલના પદ
કેન્દ્રમાં સંસદીય શાસન પ્રણાલીની જેમ, રાજ્ય સ્તરે પણ સંસદીય સરકારનું મોડલ અપનાવવામાં આવ્યું છે. રાજ્ય સરકારની રચના અને કાર્યપ્રણાલી માટે બંધારણના ભાગ VI (રાજ્યો) માં અનુચ્છેદ 152 થી 237 સુધી જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. કેન્દ્રની જેમ, રાજ્યમાં પણ રાજ્યપાલ નોમિનલ વડા છે, જ્યારે મુખ્યમંત્રી અને તેની મંત્રીપરિષદ વાસ્તવિક કારોબારી વડા છે અને વિધાનસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે. આ અધ્યાયમાં આપણે રાજ્ય સરકારના
ભારતીય પ્રજાસત્તાકની લોકશાહી વ્યવસ્થામાં, જાહેર ભંડોળ (Public Money) નો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તેની તપાસ કરવી એ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ જવાબદારી નિભાવવા માટે બંધારણે નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (Comptroller and Auditor General – CAG) ના સ્વતંત્ર પદની રચના કરી છે. CAG ભારતની સર્વોચ્ચ લેખાપરીક્ષા સંસ્થા (Supreme Audit Institution – SAI) છે . CAG એક બંધારણીય સત્તાધિકારી છે, જે
ભારતીય ન્યાયતંત્રની એકીકૃત સિસ્ટમમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલયો (High Courts) એ સર્વોચ્ચ અદાલત પછીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક સંસ્થાઓ છે. દરેક રાજ્ય માટે (કેટલાક રાજ્યો માટે સંયુક્ત) એક ઉચ્ચ ન્યાયાલય હોય છે. તે રાજ્ય સ્તરે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય છે અને તમામ નીચલી અદાલતો (જિલ્લા, તાલુકા, ટ્રિબ્યુનલ) તેના તાબા હેઠળ કાર્ય કરે છે. ઉચ્ચ ન્યાયાલયોનો ઉલ્લેખ બંધારણના ભાગ VI, પ્રકરણ V (અનુચ્છેદ
જાહેર હિતની અરજી (PIL) એ ભારતીય ન્યાયતંત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ નવોચ્ચાર છે, જેણે સામાન્ય નાગરિકોને ન્યાયની પહોંચ સુલભ બનાવી છે. પરંપરાગત રીતે, અદાલતમાં કેસ ફક્ત તે વ્યક્તિ જ લાવી શકે છે જેનો અધિકાર ઉલ્લંઘિત થયો હોય (locus standi). PILએ આ નિયમને ઢીલો કર્યો: હવે કોઈપણ જાણકાર નાગરિક, સામાજિક કાર્યકર્તા, એનજીઓ અથવા સંસ્થા તે વ્યક્તિ અથવા સમૂહ
ભારતીય બંધારણનું ન્યાયતંત્ર (ન્યાયપાલિકા) એક સ્વતંત્ર, એકીકૃત અને અલગ વ્યવસ્થા છે. તે કારોબારી અને વિધાનસભાથી અલગ છે. ન્યાયતંત્ર કાયદાઓની સમીક્ષા કરે છે, વિવાદોનું સમાધાન કરે છે અને મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. આ અધ્યાયમાં આપણે સર્વોચ્ચ અદાલતની રચના, ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની કોલેજિયમ પ્રણાલી, તેમને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા (મહાભિયોગ), અધિકારક્ષેત્ર, સ્વતંત્રતા અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ પાસાઓનો અભ્યાસ કરીશું.