રાજસ્થાન સંપૂર્ણ અભ્યાસ માહિતી: રાજાઓની ભૂમિ અને ભારતનું રણ રાજ્ય

રાજસ્થાન, ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલું એક વિશાળ, ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. નામનો અર્થ ‘રાજાઓનું સ્થાન’ અથવા ‘રાજાઓની ભૂમિ’ થાય છે, જે તેની રાજપૂત યોદ્ધાઓની વીરગાથાઓને યોગ્ય ન્યાય આપે છે. પ્રાચીન સમયમાં આ પ્રદેશ ‘રાજપુતાના’ અને ‘મરુકાંતાર’ (રણનો પ્રદેશ) તરીકે ઓળખાતો હતો. આજે તે ભારતનું સૌથી મોટું રાજ્ય છે અને તેના ભવ્ય કિલ્લાઓ, રંગબેરંગી સંસ્કૃતિ, થારના રણ અને અદ્ભુત વન્યજીવન માટે વિશ્વ વિખ્યાત છે. આ લેખમાં આપણે રાજસ્થાન રાજ્ય વિશે સંપૂર્ણ માહિતી મેળવીશું, જે વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરનારાઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી થશે.

1. મૂળભૂત માહિતી (Basic Profile)

રાજ્ય નામ	રાજસ્થાન (Rajasthan)
નામનો અર્થ	‘રાજાઓનું સ્થાન’ અથવા ‘રાજાઓની ભૂમિ’
પ્રાચીન નામો	રાજપુતાના (Rajputana), મરુકાંતાર (Marukantar – રણનો પ્રદેશ)
રાજધાની (Capital)	જયપુર (Jaipur) – ‘ગુલાબી શહેર’ (Pink City) તરીકે ઓળખાય છે
સૌથી મોટું શહેર	જયપુર
સ્થાપના વર્ષ	૧ નવેમ્બર ૧૯૫૬ (રાજ્ય પુનર્ગઠન અધિનિયમ હેઠળ)
સંકલન પ્રક્રિયા	૧૯૪૮-૧૯૫૬ દરમિયાન ૭ તબક્કામાં થયું
વિસ્તાર (Area)	૩,૪૨,૨૩૯ ચોરસ કિ.મી.
વિસ્તાર રેન્ક	ભારતમાં ૧લો ક્રમ (સૌથી મોટું રાજ્ય)
વસ્તી (૨૦૧૧)	૬,૮૫,૪૮,૪૩૭ (આશરે ૬.૮૫ કરોડ)
વસ્તી રેન્ક	ભારતમાં ૭મો ક્રમ
સત્તાવાર ભાષા	રાજસ્થાની અને હિન્દી
જિલ્લાઓની સંખ્યા	૪૧
વિભાગો (Divisions)	૭ (જયપુર, જોધપુર, અજમેર, કોટા, ઉદયપુર, બીકાનેર, ભરતપુર)
સૌથી મોટો જિલ્લો (વિસ્તાર)	જેસલમેર (Jaisalmer)
સૌથી નાનો જિલ્લો (વિસ્તાર)	ધોલપુર (Dholpur)

2. રાજકીય અને શાસકીય માહિતી (Political & Administrative)

રાજ્યપાલ	હરિભાઉ કિશનરાવ બાગડે
મુખ્યમંત્રી	ભજનલાલ શર્મા (Bhajan Lal Sharma) – ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)
લોકસભા સીટ	૨૫ (SC-૪, ST-૩)
રાજ્યસભા સીટ	૧૦
વિધાનસભા સીટ	૨૦૦ (એકગૃહી)
હાઈકોર્ટ	રાજસ્થાન હાઈકોર્ટ (જોધપુરમાં; જયપુર ખાતે બેંચ)
રાજ્યની રમત	બાસ્કેટબોલ (Basketball)

3. ભૂગોળ (Geography)

સ્થાન (Location)

રાજસ્થાન ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલું છે. તેનો આકાર ચતુષ્કોણીય (Quadrilateral) છે.

પડોશી રાજ્યો / દેશ

• મધ્ય પ્રદેશ: ૧,૬૦૦ કિ.મી. સરહદ (૧૦ જિલ્લાઓ)
• ગુજરાત: ૧,૦૨૨ કિ.મી. સરહદ (૬ જિલ્લાઓ)
• હરિયાણા: ૧,૨૬૨ કિ.મી. સરહદ (૮ જિલ્લાઓ)
• ઉત્તર પ્રદેશ: ૮૭૭ કિ.મી. સરહદ (૩ જિલ્લાઓ)
• પંજાબ: ૮૯ કિ.મી. સરહદ (૨ જિલ્લાઓ)
• પાકિસ્તાન: ૧,૦૭૦ કિ.મી. આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ (ગંગાનગર, બીકાનેર, જેસલમેર, બાડમેર)

મુખ્ય ભૌગોલિક વિભાગો

1. પશ્ચિમી રણ પ્રદેશ (Western Desert Region): થારનું રણ (Thar Desert) અહીં આવેલું છે, જે રાજ્યના ૬૧% વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે.
2. અરાવલી પર્વતમાળા પ્રદેશ (Aravalli Mountain Region): અરાવલી ભારતની સૌથી જૂની પર્વતમાળા છે.
3. પૂર્વીય મેદાની પ્રદેશ (Eastern Plain Region)
4. દક્ષિણ-પૂર્વીય ઉચ્ચપ્રદેશ (South-eastern Plateau Region)

પર્વતો / શિખરો

ગુરુશિખર (Guru Shikhar)	સિરોહી (માઉન્ટ આબુ)	૧,૭૨૨ મીટર	રાજ્યનું સૌથી ઊંચું શિખર; અરાવલીનું સર્વોચ્ચ બિંદુ
સેર (Ser)	–	૧,૫૯૭ મીટર	–
દેલવાડા (Delwara)	–	૧,૪૪૨ મીટર	–
જાર્ગા (Jarga)	–	૧,૪૩૧ મીટર	–
કુંભલગઢ (Kumbhalgarh)	–	૧,૨૨૪ મીટર	–
રઘુનાથગઢ (Raghunathgarh)	સીકર	૧,૦૫૫ મીટર	ઉત્તરી અરાવલીનું સૌથી ઊંચું શિખર

મુખ્ય નદીઓ

ચંબલ (Chambal)	રાજ્યની સૌથી લાંબી નદી; યમુનાની ઉપનદી
બનાસ (Banas)	ચંબલની મુખ્ય ઉપનદી; ‘રાજસ્થાનની જીવનરેખા’ તરીકે ઓળખાય છે
લૂણી (Luni)	રાજ્યની એકમાત્ર નદી જે થારના રણમાં વહે છે; ઉદ્ગમ અરાવલીમાં
માહી (Mahi)	દક્ષિણ રાજસ્થાનમાં વહે છે
સબરમતી (Sabarmati)	ઉદ્ગમ ઉદયપુર જિલ્લામાં

તળાવો (Lakes)

સાંભર તળાવ (Sambhar Lake)	જયપુર	ભારતનું સૌથી મોટું ખારા પાણીનું તળાવ
જયસામંડ (Jaisamand)	ઉદયપુર	કૃત્રિમ તળાવ; વિસ્તારમાં મોટું
પિછોલા (Pichola)	ઉદયપુર	લેક પેલેસ માટે પ્રખ્યાત
ફતેહસાગર (Fatehsagar)	ઉદયપુર	–
આણાસાગર (Anasagar)	અજમેર	–

જળવાયુ (Climate)

અત્યંત શુષ્કથી અર્ધ-શુષ્ક (Arid to Semi-Arid) પ્રકારનું જળવાયુ. ઉનાળો અત્યંત ગરમ અને શિયાળો ઠંડો.

• સૌથી વધુ વરસાદ: માઉન્ટ આબુ
• સૌથી વધુ વરસાદ ધરાવતો જિલ્લો: ઝાલાવાડ
• સૌથી ઓછો વરસાદ ધરાવતો જિલ્લો: જેસલમેર

કુદરતી સંસાધનો

રાજસ્થાન ખનિજોથી સમૃદ્ધ છે:

• ઝીંક (Zinc): દેશનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક – ચિત્તોડગઢ
• કોપર (Copper)
• લીડ (Lead)
• જીપ્સમ (Gypsum): દેશનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક
• ચૂનાનો પત્થર (Limestone)
• સફેદ આરસ (White Marble): રાજસમંદ, ઉદયપુર

4. અર્થવ્યવસ્થા (Economy)

આર્થિક સૂચકાંકો

GSDP (FY૨૪-૨૫ અંદાજ)	₹૧૨.૫૦ ટ્રિલિયન (US$ ૧૪૬ બિલિયન)
માથાદીઠ આવક (૨૦૨૩-૨૪)	₹૧,૩૯,૪૮૩ (US$ ૧,૬૭૪)

કૃષિ (Agriculture)

મુખ્ય પાકો:

• ખાદ્યાન્ન: બાજરો (Bajra), જુવાર (Jowar), મકાઈ (Maize), ઘઉં (Wheat)
• કઠોળ: ચણા (Chana), મગ, મઠ
• તેલીબિયાં: સરસવ (Mustard), તલ (Sesame)
• વાણિજ્યિક પાક: કપાસ (Cotton)

ઉદ્યોગો (Industries)

ખનિજ આધારિત	ઝીંક-લીડ સ્મેલ્ટર (ચિત્તોડગઢ – દેશનું સૌથી મોટું), સિમેન્ટ ઉદ્યોગ, આરસપહાણ ઉદ્યોગ
વસ્ત્ર ઉદ્યોગ	હાથવણાટ, જયપુરી રજાઈ, પટોળા, બંધની
હસ્તકલા	મિનિએચર પેઇન્ટિંગ, બ્લ્યૂ પોટરી, ચામડાની વસ્તુઓ, ઊની ગાલીચા
પ્રવાસન	હેરિટેજ હોટેલ્સ, સાંસ્કૃતિક અને વન્યજીવન પ્રવાસન – અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધાર

નિકાસ (Exports)

મુખ્ય નિકાસ વસ્તુઓ: કાર્પેટ, હસ્તકલા, રત્ન અને ઝવેરાત, કપાસ, સરસવ.

5. સંસ્કૃતિ અને પરંપરા (Culture)

લોકનૃત્ય (Folk Dance)

ઘૂમર (Ghoomar)	રાજસ્થાનનું સૌથી પ્રખ્યાત લોકનૃત્ય; મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે
કચ્છી ઘોડી (Kachchi Ghodi)	પુરુષો ઘોડાના આકારની ઢાંચા સાથે કરે છે
કાલબેલિયા (Kalbelia)	સાપેરા સમુદાયનું નૃત્ય; યુનેસ્કોની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાની યાદીમાં સમાવિષ્ટ
ભવાઈ (Bhawai)	સ્ત્રીઓ માથા પર ઘડા અથવા દીવા રાખીને નૃત્ય કરે છે
તેરહતાલી (Terah Taali)	કામડ સમુદાયનું નૃત્ય; હાથ અને પગમાં ૧૩ તાલ બાંધીને કરાય છે

લોક સંગીત (Folk Music)

• માંડ (Maand): રાજસ્થાનની શાસ્ત્રીય લોક સંગીત શૈલી
• પણિહારી (Panihari): પાણી ભરતી સ્ત્રીઓના ગીતો
• ઢોલા-મારુ (Dhola-Maru): પ્રણય ગાથાઓ

તહેવારો (Festivals)

પુષ્કર મેળો (Pushkar Fair)	ઓક્ટોબર-નવેમ્બર	વિશ્વ પ્રસિદ્ધ ઊંટનો મેળો; પુષ્કરમાં ભરાય છે
દેશોક્ષર મહોત્સવ (Desert Festival)	ફેબ્રુઆરી-માર્ચ	જેસલમેરમાં રણ સંસ્કૃતિનો ઉત્સવ
તીજ (Teej)	સાવન-ભાદરવો	સ્ત્રીઓનો તહેવાર; સૂહાગણ માટે
ગંગૌર (Gangaur)	ચૈત્ર માસ	ગૌરી માતાની પૂજા; અવિવાહિત અને સુહાગણ સ્ત્રીઓ માટે
ઉર્સ (Urs)	રજબ માસ	અજમેર શરીફ દરગાહ પર સૂફી સંત ખ્વાજા મોઈનુદ્દીન ચિસ્તીની પુણ્યતિથી

વેશભૂષા (Traditional Dress)

• સ્ત્રીઓ: રંગબેરંગી ઘાઘરા-ચોળી (Ghagra-Choli) અને માથા પર ઓઢણી (Odhni). ‘બંધની’ અને ‘લહેરિયા’ પ્રિન્ટ ખાસ છે.
• પુરુષો: ધોતી (Dhoti) અથવા પાયજામા, અંગરખો (Angrakha), માથે રંગબેરંગી પાઘડી (Pagri/Safa).

ખોરાક (Cuisine)

દાલ બાટી ચૂરમા (Dal Bati Churma)	રાજસ્થાનની સૌથી પ્રખ્યાત વાનગી
લાલ માસ (Laal Maas)	મસાલેદાર માંસની વાનગી; ગરમ મરચાંથી બનાવાય છે
ઘેવર (Ghevar)	જયપુરની પ્રખ્યાત મીઠાઈ; તીજના તહેવારે ખાસ બને છે
પ્યાજ કચોરી (Pyaz Kachori)	જયપુર અને જોધપુરની પ્રખ્યાત વાનગી
મોંગોડી (Mongodi)	મગની દાળની સૂકી વડી

ચિત્રકળા અને હસ્તકલા

બંધની (Bandhani)	ટાઈ-ડાઈ પ્રિન્ટ; જયપુર, જોધપુર, ઉદયપુરમાં પ્રખ્યાત
બ્લ્યૂ પોટરી (Blue Pottery)	જયપુરની ખાસિયત; ચીનાઈ માટીને બદલે ક્વાર્ટ્ઝનો ઉપયોગ
મિનિએચર પેઇન્ટિંગ	ઉદયપુર, જયપુર, બૂંદી, કોટાની શૈલીઓ પ્રખ્યાત
કાઠપુતલી (Katheputli)	કઠપૂતળી કળા
ઉંટના ચામડાની વસ્તુઓ	જેસલમેર અને બીકાનેરમાં પ્રખ્યાત

લોકદેવતાઓ (Folk Deities)

રાજસ્થાનમાં અનેક લોકદેવતાઓ પૂજાય છે:

ગોગાજી (Gogaji)	‘જાહિર પીર’ તરીકે ઓળખાય છે; મુસ્લિમ સમુદાય ‘ગોગા પીર’ કહે છે; હનુમાનગઢમાં ગોગામેડી ખાતે મેળો
રામદેવજી (Ramdevji)	વાહન વાદળી ઘોડો; રામદેવરા (જેસલમેર-જોધપુર)માં મેળો
તેજાજી (Tejaji)	પનેર (અજમેર)ના નરેશ રામચંદ્રની પુત્રી પૈમલ સાથે વિવાહ
દેવનારાયણજી (Devnarayanji)	‘લોક દેવતાની રાજ્ય ક્રાંતિના જનક’; આસીંદ (ભીલવાડા) નજીક દેવમાળી મુખ્ય તીર્થસ્થળ
મામાદેવ (Mamadev)	વરસાદના લોકદેવતા

સંત પરંપરા (Saint Tradition)

દાદૂ દયાલ (Dadudayal)	દાદૂપંથી સંપ્રદાયના પ્રવર્તક; પ્રધાન ગદ્દી નરૈના (જયપુર)માં
સંત રજ્જબ (Sant Rajjab)	દાદૂજીના શિષ્ય; પ્રધાન ગદ્દી સાંગાનેરમાં; જીવનભર વરરાજાના વેશમાં રહેતા
સંત પીપાજી (Sant Pipaji)	ઝાલાવાડ જિલ્લામાં પીપાળી ગુફા; સમદડી ગામમાં મોટો મેળો

6. મહત્વપૂર્ણ સ્થળો (Important Places)

UNESCO World Heritage Sites

જંતર મંતર (Jantar Mantar), જયપુર	મહારાજા જયસિંહ દ્વિતીય દ્વારા બંધાવેલ ખગોળીય વેધશાળા; ૧૭૩૪માં નિર્માણ
રાજસ્થાનના પહાડી કિલ્લાઓ (Hill Forts of Rajasthan)	૬ કિલ્લાઓ: ચિત્તોડગઢ, કુંભલગઢ, રણથંભોર, ગાગરોન, અંબર, જેસલમેર

કિલ્લાઓ (Forts)

ચિત્તોડગઢ કિલ્લો (Chittorgarh Fort)	ચિત્તોડગઢ	રાજસ્થાનનો સૌથી મોટો કિલ્લો; રાણી પદ્મિનીની જૌહર સ્થળ
મેહરાનગઢ કિલ્લો (Mehrangarh Fort)	જોધપુર	ભારતના સૌથી પ્રભાવશાળી કિલ્લાઓ પૈકીનો એક; ૧૪૫૯માં બંધાવ્યો
જેસલમેર કિલ્લો (Jaisalmer Fort)	જેસલમેર	‘સોનાર કિલ્લો’ (Golden Fort); વિશ્વના થોડા જીવંત કિલ્લાઓ પૈકીનો એક
અંબર કિલ્લો (Amer Fort)	જયપુર	પહાડી પર વસેલો ભવ્ય કિલ્લો અને મહેલ; ૧૫૯૨માં બંધાવ્યો
કુંભલગઢ કિલ્લો (Kumbhalgarh Fort)	રાજસમંદ	૩૬ કિ.મી.ની દીવાલ – ચીની દીવાલ પછી વિશ્વની બીજી સૌથી લાંબી દીવાલ

મહેલો (Palaces)

સિટી પેલેસ (City Palace)	જયપુર, ઉદયપુર	શાહી પરિવારના નિવાસસ્થાન; સંગ્રહાલય
હવા મહેલ (Hawa Mahal)	જયપુર	‘પવન મહેલ’; ૯૫૩ બારીઓ ધરાવતી અનોખી રચના
લેક પેલેસ (Lake Palace)	ઉદયપુર	પિછોલા તળાવની વચ્ચે આવેલો મહેલ; હવે હેરિટેજ હોટેલ
જલ મહેલ (Jal Mahal)	જયપુર	માનસાગર તળાવની વચ્ચે આવેલો મહેલ

ધાર્મિક સ્થળો

અજમેર શરીફ દરગાહ (Ajmer Sharif Dargah)	અજમેર	સૂફી સંત ખ્વાજા મોઈનુદ્દીન ચિસ્તીની દરગાહ; ભારતની સૌથી પ્રખ્યાત સૂફી તીર્થસ્થળી
પુષ્કર (Pushkar)	અજમેર	પવિત્ર સરોવર અને બ્રહ્મા મંદિર – ભારતનું એકમાત્ર બ્રહ્મા મંદિર
રણકપુર જૈન મંદિર (Ranakpur Jain Temple)	પાલી	૧૪૪૪ આરસપહાણના સ્તંભો; અત્યંત સુંદર કોતરણી
દિલવાડા જૈન મંદિરો (Dilwara Jain Temples)	માઉન્ટ આબુ	૧૧મી-૧૩મી સદીમાં બંધાવેલા; આરસપહાણ પરની ઉત્કૃષ્ટ કોતરણી માટે વિશ્વ વિખ્યાત

પ્રવાસન સ્થળો

માઉન્ટ આબુ (Mount Abu)	સિરોહી	રાજસ્થાનનું એકમાત્ર હિલ સ્ટેશન
રણથંભોર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	સવાઈ માધોપુર	વાઘ જોવા માટે વિશ્વ પ્રસિદ્ધ
સરિસ્કા ટાઈગર રિઝર્વ	અલવર	વાઘ અને પક્ષીઓ માટે પ્રખ્યાત
કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ભરતપુર	પક્ષીઓનું આશ્રયસ્થાન; યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ

---

7. વન્યજીવન અને પર્યાવરણ (Wildlife & Environment)

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને વન્યજીવન અભયારણ્યો

રણથંભોર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	સવાઈ માધોપુર	વાઘ માટે વિશ્વ પ્રસિદ્ધ; ઐતિહાસિક કિલ્લો પણ અંદર આવેલો
સરિસ્કા ટાઈગર રિઝર્વ	અલવર	વાઘ, દીપડો, કાળિયાર
કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ભરતપુર	રામસર સાઇટ; સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ માટે પ્રખ્યાત
ડેઝર્ટ નેશનલ પાર્ક	જેસલમેર	ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ગોડાવન) માટે પ્રખ્યાત; રણનું વિશિષ્ટ વાતાવરણ
તાલ છાપર અભયારણ્ય (Tal Chhapar)	ચુરુ	કાળિયાર (Blackbuck) માટે પ્રખ્યાત
મુકુંદરા હિલ્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	કોટા	–

રાજ્ય પ્રતીકો

રાજ્ય પ્રાણી (વન્ય)	ચિંકારા (Chinkara)	–
રાજ્ય પ્રાણી (ઘરેલું)	ઊંટ (Camel)	થારના રણનું વાહન
રાજ્ય પક્ષી	ગોડાવન (Godavan) / ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ	ભારતની સૌથી ભારે ઉડ્ડયનક્ષમ પક્ષી
રાજ્ય વૃક્ષ	ખેજડી (Khejri)	રણપ્રદેશનું મહત્વપૂર્ણ વૃક્ષ
રાજ્ય ફૂલ	રોહિડા (Rohida)	–

---

8. કરંટ અફેર્સ (Current Affairs)

રાજકીય પરિવર્તન (૨૦૨૩)

૨૦૨૩ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) એ સરકાર બનાવી અને ભજનલાલ શર્મા મુખ્યમંત્રી બન્યા. આ ચૂંટણીમાં BJPએ ૨૦૦માંથી ૧૧૫ બેઠકો પર વિજય મેળવ્યો.

ઔદ્યોગિક વિકાસ

• ઝીંક-લીડ ઉત્પાદનમાં રાજ્ય દેશમાં મોખરે છે. હિંદુસ્તાન ઝીંક લિમિટેડનું ચિત્તોડગઢ સ્મેલ્ટર વિશ્વના સૌથી મોટા એકીકૃત ઝીંક-લીડ સ્મેલ્ટરોમાંનું એક છે.
• સૌર ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સ: રાજસ્થાન સૌર ઉર્જા ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર છે. જોધપુર અને બીકાનેરમાં મોટા સોલાર પાર્ક સ્થપાઈ રહ્યા છે.

પર્યટન પ્રોત્સાહન

• પુષ્કર મેળો અને દેશોક્ષર મહોત્સવમાં વિદેશી પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં વધારો થઈ રહ્યો છે.
• હેરિટેજ હોટેલ્સ અને પેલેસ ઓન વ્હીલ્સ જેવી લક્ઝરી ટ્રેનો પ્રવાસનને વેગ આપી રહી છે.

પર્યાવરણીય મુદ્દાઓ

• થારના રણમાં પાણીની અછત મોટો પડકાર છે.
• ગોડાવન (ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ) સંરક્ષણ માટે સરકાર દ્વારા અનેક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.
• અરાવલી પર્વતમાળામાં ખાણકામ અને વનનાબૂદીના કારણે પર્યાવરણીય સંતુલન જોખમમાં છે.

મહત્વપૂર્ણ ઇવેન્ટ્સ

• ૧ નવેમ્બર: રાજસ્થાન સ્થાપના દિવસ (Rajasthan Day)
• ઓક્ટોબર-નવેમ્બર: પુષ્કર મેળો
• ફેબ્રુઆરી-માર્ચ: જેસલમેરમાં દેશોક્ષર મહોત્સવ

9. વિશેષ ઓળખ (Unique Identity)

“Land of …”	“Land of Kings” (રાજાઓની ભૂમિ), “Land of Palaces and Forts” (મહેલો અને કિલ્લાઓની ભૂમિ), “Desert State of India” (ભારતનું રણ રાજ્ય)
વિસ્તારમાં પ્રથમ	ભારતનું સૌથી મોટું રાજ્ય
અરાવલી પર્વતમાળા	ભારતની સૌથી જૂની પર્વતમાળા
સૌથી મોટું ખારા પાણીનું તળાવ	સાંભર તળાવ – ભારતનું સૌથી મોટું
ઊંટ વસ્તી	ભારતની સૌથી વધુ ઊંટ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય
ખનિજ સંપત્તિ	ઝીંક, કોપર, જીપ્સમના ઉત્પાદનમાં અગ્રણી

10. મહત્વપૂર્ણ તથ્યો (Important Facts / One-Liners)

સૌથી ઊંચું શિખર	ગુરુશિખર (Guru Shikhar) – ૧,૭૨૨ મીટર
સૌથી લાંબી નદી	ચંબલ (Chambal)
સૌથી મોટું તળાવ	જયસામંડ (Jaisamand) – ઉદયપુર
સૌથી મોટું ખારા પાણીનું તળાવ	સાંભર તળાવ (Sambhar Lake)
સૌથી મોટો જિલ્લો (વિસ્તાર)	જેસલમેર (Jaisalmer) – ૩૮,૪૦૧ ચો.કિ.મી.
સૌથી નાનો જિલ્લો (વિસ્તાર)	ધોલપુર (Dholpur) – ૩,૦૮૪ ચો.કિ.મી.
સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો	જયપુર (Jaipur) – ૬૬.૨૬ લાખ (૨૦૧૧)
સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો	જેસલમેર (Jaisalmer) – ૬.૭૨ લાખ (૨૦૧૧)
માનવ વિકાસ સૂચકાંક (HDI)	૦.૬૨૯ (મધ્યમ) – ભારતમાં ૨૮મો ક્રમ (૨૦૨૨)
સાક્ષરતા દર (૨૦૧૧)	૬૬.૧% (પુરુષ: ૭૯.૨%, સ્ત્રી: ૫૨.૧%)
લિંગ પ્રમાણ (૨૦૧૧)	૯૨૮ ♀/૧૦૦૦ ♂
રાજ્ય દિવસ	૧ નવેમ્બર – રાજસ્થાન સ્થાપના દિવસ
પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓ	મહારાણા પ્રતાપ (યોદ્ધા), મહારાજા જયસિંહ દ્વિતીય (ખગોળશાસ્ત્રી), મીરાંબાઈ (ભક્ત કવયિત્રી), ડૉ. મોહનલાલ સુખાડિયા (ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી), ભૈરોં સિંહ શેખાવત (ભૂતપૂર્વ ઉપરાષ્ટ્રપતિ)
GI ટેગ ધરાવતા ઉત્પાદનો	બ્લ્યૂ પોટરી, બંધની, પટોળા, જયપુરી રજાઈ, માવળીનો ચમકતો આરસ
રાજ્યની રમત	બાસ્કેટબોલ (Basketball)

રાજસ્થાન, તેના ગૌરવશાળી ઇતિહાસ, ભવ્ય કિલ્લાઓ અને મહેલો, રંગબેરંગી સંસ્કૃતિ, વિશાળ રણ અને સમૃદ્ધ વન્યજીવન સાથે ભારતનું એક અનોખું રાજ્ય છે. ભારતનું સૌથી મોટું રાજ્ય હોવાનો ગૌરવ ધરાવતું આ રાજ્ય પ્રવાસન, ખનિજ સંપત્તિ અને હસ્તકલા માટે વિશ્વ વિખ્યાત છે. મહારાણા પ્રતાપ, મીરાંબાઈ, ગોગાજી જેવી વિભૂતિઓએ આ ભૂમિને અમર બનાવી છે. આજે પણ ઘૂમર નૃત્યની લય, પુષ્કર મેળાની જીવંતતા અને થારના રણનું શાંત સૌંદર્ય રાજસ્થાનની ઓળખને જીવંત રાખે છે. વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના તૈયારી કરનારાઓ માટે, રાજસ્થાનનો આ સંપૂર્ણ અભ્યાસ એક મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભ સામગ્રી છે.