પ્રસ્તાવના
મૂળભૂત ફરજો ભારતીય બંધારણના ભાગ IVA (અનુચ્છેદ 51A) માં સમાવિષ્ટ છે. તે નાગરિકોની રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની જવાબદારીઓ અને ફરજોનો ઉલ્લેખ કરે છે. મૂળભૂત અધિકારો (ભાગ III) વ્યક્તિને રાજ્ય સામે અધિકારો આપે છે, તો મૂળભૂત ફરજો નાગરિકોને રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની તેમની ફરજોની યાદ અપાવે છે. આ ફરજો બિન-ન્યાયસંગત (Non-Justiciable) છે, એટલે કે તેના ઉલ્લંઘન માટે કોઈ અદાલતમાં દાવો કરી શકાતો નથી, પરંતુ તે રાષ્ટ્રીય ચેતનાને જાગૃત કરવા અને નાગરિકોને અનુશાસિત બનાવવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
મૂળભૂત ફરજો 42મા બંધારણીય સુધારા (1976) દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી. બાદમાં 86મા બંધારણીય સુધારા (2002) દ્વારા તેમાં એક ફરજ (11મી) ઉમેરવામાં આવી. હાલમાં કુલ 11 મૂળભૂત ફરજો છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે મૂળભૂત ફરજોનો સમાવેશ, તેમની યાદી, અમલીકરણ, સરકારના પ્રયાસો, લાક્ષણિકતાઓ અને મહત્વની સંપૂર્ણ માહિતી મેળવીશું.
1. ભારતના બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજોનો સમાવેશ (Incorporation of Fundamental Duties)
1.1 પૃષ્ઠભૂમિ (Background)
- મૂળ બંધારણ (1950): મૂળ બંધારણમાં નાગરિકોની ફરજોનો કોઈ ઉલ્લેખ ન હતો. બંધારણ સભાના સમયમાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે નાગરિકો તેમના અધિકારોનો આનંદ માણશે ત્યારે તેમની ફરજો આપમેળે નિભાવશે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ત્રોત: મૂળભૂત ફરજોનો વિચાર તત્કાલીન સોવિયેત સંઘ (USSR) ના બંધારણ (1936) થી પ્રેરિત હતો. USSR ના બંધારણમાં નાગરિકોની ફરજોની સ્પષ્ટ સૂચિ હતી.
- સ્વરણ સિંહ સમિતિ (1976): 42મા સુધારા પહેલા, કોંગ્રેસ સરકારે સ્વરણ સિંહ સમિતિ ની રચના કરી, જેણે બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજો ઉમેરવાની ભલામણ કરી.
1.2 42મો સુધારો (1976) – ‘લઘુ-બંધારણ’
- વર્ષ: 1976 (કટોકટીનો સમયગાળો, 1975-77)
- ઉમેરણ: ભાગ IVA – અનુચ્છેદ 51A
- પ્રારંભિક સંખ્યા: 10 મૂળભૂત ફરજો (51A (a) થી (j))
- હેતુ: નાગરિકોને રાષ્ટ્રીય એકતા, સાર્વભૌમતા, અખંડિતતા અને સંસ્કૃતિ પ્રત્યે જવાબદાર બનાવવા.
1.3 86મો સુધારો (2002) – 11મી ફરજનો ઉમેરો
- વર્ષ: 2002
- ઉમેરણ: 51A (k) – “માતા-પિતા અથવા વાલી 6-14 વર્ષનાં બાળકોને શિક્ષણની તક પૂરી પાડશે.”
- સંદર્ભ: આ 86મા સુધારાનો ભાગ હતો, જેણે અનુ. 21A (શિક્ષણનો અધિકાર) પણ ઉમેર્યો હતો.
2. મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties – Article 51A)
નીચે 11 મૂળભૂત ફરજોની વિગતવાર સમજૂતી આપેલ છે:
| ક્રમ | અનુચ્છેદ 51A | ફરજ | સ્પષ્ટતા/ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| 1 | (a) | બંધારણનું પાલન કરવું અને રાષ્ટ્રધ્વજ, રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો. | દરેક નાગરિકે બંધારણના નિયમોનું પાલન કરવું, રાષ્ટ્રધ્વજને નમન કરવું, રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો. |
| 2 | (b) | સ્વતંત્રતા સંગ્રામના આદર્શોનું પાલન કરવું. | ગાંધી, નેહરુ, આંબેડકર, પટેલ જેવા નેતાઓના વિચારો અને સિદ્ધાંતોને માન આપવા. |
| 3 | (c) | ભારતની સાર્વભૌમતા, એકતા અને અખંડિતતાની રક્ષા કરવી. | દેશના કોઈપણ ભાગને અલગ કરવાની કોઈપણ કોશિશનો વિરોધ કરવો; રાષ્ટ્રીય એકતા જાળવવી. |
| 4 | (d) | દેશની રક્ષા કરવી અને બોલાવવામાં આવે ત્યારે રાષ્ટ્રીય સેવાઓ આપવી. | સૈન્યમાં જોડાવાનું પ્રોત્સાહન (ફરજિયાત નથી, પણ સ્વૈચ્છિક); યુદ્ધ કે કટોકટી સમયે સરકારને સહકાર આપવો. |
| 5 | (e) | ધાર્મિક, ભાષાકીય, પ્રાદેશિક વિભાજનની ભાવનાનો ત્યાગ કરવો. | ‘ભારતીય’ પ્રથમ, ‘ગુજરાતી/તામિલ/પંજાબી’ પછી. અંધશ્રદ્ધા, જાતિવાદ, પ્રાંતવાદથી દૂર રહેવું. |
| 6 | (f) | સ્ત્રીઓની પ્રતિષ્ઠાનો આદર કરવો. | સ્ત્રીઓ સામે હિંસા, દહેજ, ત્રાસ, અન્યાય ન કરવો; સમાનતા અને આદર આપવો. |
| 7 | (g) | રાષ્ટ્રની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિનું સંવર્ધન કરવું. | ઐતિહાસિક સ્થળો, કલા, સંગીત, નૃત્ય, ભાષાઓનું રક્ષણ અને પ્રોત્સાહન. |
| 8 | (h) | પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું (વન, નદી, વન્યજીવન). | વૃક્ષો ન કાપવા, પ્રદૂષણ ન ફેલાવવું, પાણી બચાવવું, વન્યજીવનનું રક્ષણ કરવું. (42મા સુધારા દ્વારા 1976માં ઉમેરાયું) |
| 9 | (i) | વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ, માનવતાવાદ અને સુધારાવાદનો વિકાસ કરવો. | અંધશ્રદ્ધા, જાતિવાદ, લિંગભેદ, સાંપ્રદાયિકતા સામે લડવું; તર્ક અને વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી અપનાવવી. |
| 10 | (j) | જાહેર સંપત્તિની સુરક્ષા કરવી અને હિંસાનો ત્યાગ કરવો. | સરકારી મિલકત (રેલ્વે, બસ, ઓફિસ, શાળા) ને નુકસાન ન પહોંચાડવું; સાર્વજનિક સ્થળોએ તોડફોડ ન કરવી. |
| 11 | (k) | 6-14 વર્ષનાં બાળકોને શિક્ષણની તક પૂરી પાડવી (માતા-પિતા અથવા વાલી). | 86મા સુધારા (2002) દ્વારા. માતા-પિતાએ બાળકોને શાળાએ મોકલવા; અન્યથા (કાયદેસર દંડ અથવા જેલ થઈ શકે – RTE Act 2009). |
3. મૂળભૂત ફરજોનો અમલ (Enforcement of Fundamental Duties)
મૂળભૂત ફરજો બિન-ન્યાયસંગત (Non-Justiciable) છે. તેનો અર્થ એ છે કે કોઈ નાગરિક તેના ઉલ્લંઘન માટે સીધો અદાલતમાં દાવો કરી શકતો નથી. જો કે, સંસદ અને વિધાનસભાઓએ એવા કાયદા બનાવ્યા છે જે આ ફરજોને આડકતરી રીતે લાગુ કરે છે.
અમલીકરણની વિવિધ રીતો:
- કાયદા દ્વારા અમલ: દાખલા તરીકે, રાષ્ટ્રધ્વજનો અપમાન કરવો એ રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અપમાન અધિનિયમ, 1971 હેઠળ ગુનો છે. પર્યાવરણ પ્રદૂષણ એ પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1986 હેઠળ સજાપાત્ર છે.
- ન્યાયિક સમર્થન (Judicial Support): સર્વોચ્ચ અદાલત અને હાઈકોર્ટોએ ઘણા ચુકાદાઓમાં મૂળભૂત ફરજોને ગંભીરતાથી લીધી છે.
- AIIMS સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયન કેસ (1986): અદાલતે કહ્યું કે ફરજો બિન-ન્યાયસંગત છે, પણ નીતિ નિર્માણમાં તે ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.
- રુત્વિક સારાવાલા કેસ (2023) / સ્વચ્છતા અભિયાન ચુકાદાઓ: અદાલતે અનુ. 51A(h) (પર્યાવરણ) અને (j) (જાહેર સંપત્તિ) ના ઉલ્લંઘન સામે પગલાં લેવા સરકારને નિર્દેશ આપ્યો.
- આડકતરી રીતે (મૂળભૂત અધિકારો દ્વારા): કેટલીક ફરજો મૂળભૂત અધિકારો સાથે જોડાયેલી છે. દા.ત., પર્યાવરણ સુરક્ષા (ફરજ) અનુ. 21 (જીવનનો અધિકાર) સાથે જોડાયેલી છે. અદાલતો પર્યાવરણ પ્રદૂષણના કિસ્સામાં અનુ. 21 ના ઉલ્લંઘન તરીકે પણ કેસ ચલાવે છે.
- શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જાગૃતિ: NCERT, ગુજરાત સરકારનું GCERT, અને રાજ્ય શાળા સંચાલનો અભ્યાસક્રમમાં મૂળભૂત ફરજો વિશે શિક્ષણ આપે છે.
4. મૂળભૂત ફરજોને લાગુ કરવા સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા પ્રયાસો
સરકાર, ખાસ કરીને કેન્દ્ર સરકાર અને વિવિધ રાજ્ય સરકારો, મૂળભૂત ફરજોના પ્રચાર અને અમલીકરણ માટે નીચેના પગલાં લઈ ચૂકી છે:
| પ્રયાસ | વર્ષ | વિગત |
|---|---|---|
| રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અપમાન અધિનિયમ (Prevention of Insults to National Honour Act) | 1971 | રાષ્ટ્રધ્વજ, રાષ્ટ્રગીત, રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોના અપમાનને ગુનો ગણાવે છે. (અનુ. 51A(a) નો અમલ) |
| પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ (Environment Protection Act) | 1986 | વનો, નદીઓ, હવા, જળ, વન્યજીવનનું રક્ષણ. (અનુ. 51A(g) નો અમલ) |
| વન્યજીવન સંરક્ષણ અધિનિયમ (Wildlife Protection Act) | 1972 | ભારતીય વન્યજીવન (વાઘ, સિંહ, ગેંડો) ની હત્યા પર પ્રતિબંધ. |
| શિક્ષણનો અધિકાર અધિનિયમ (RTE Act, 2009) | 2009 | અનુ. 51A(k) ને સીધો અમલ – માતા-પિતા/વાલી 6-14 વર્ષનાં બાળકોને શાળાએ મોકલવાના નિષ્ફળ રહે તો કાર્યવાહી. |
| રાષ્ટ્રીય સેવા યોજના (NSS) અને NCC | 1969 (NSS), 1948 (NCC) | યુવાનોમાં સ્વયંસેવા, રાષ્ટ્ર સેવા, અનુશાસનનો વિકાસ. (અનુ. 51A(d) અને (j) સાથે સંબંધિત) |
| સ્વચ્છ ભારત મિશન (Swachh Bharat Mission) | 2014 | જાહેર સંપત્તિ અને પર્યાવરણની સ્વચ્છતા; માનવતાવાદ અને સંસ્કૃતિના સંવર્ધનનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ. |
| NCERT અને GCERT દ્વારા અભ્યાસક્રમમાં સમાવેશ | નિરંતર | શાળાના પાઠ્યપુસ્તકોમાં ‘ફરજો’ પર વિશેષ પ્રકરણ. |
| ગુજરાત સરકારનું ‘ગૌરવ’ અભિયાન | 2016-17 | શાળાઓમાં ફરજોનું જ્ઞાન વધારવા માટે. |
5. મૂળભૂત ફરજોને અસરકારક બનાવવાના ઉપાયો
મૂળભૂત ફરજોને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે નીચેના ઉપાયો સૂચવી શકાય:
- ન્યાયિક સુધારા (Judicial Reforms): અનુ. 51A (k) ની જેમ અન્ય ફરજો માટે પણ કાયદાઓમાં સ્પષ્ટ દંડની જોગવાઈઓ ઉમેરવી.
- શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ફરજિયાત પ્રાર્થના/પ્રતિજ્ઞા: દરેક શાળામાં સવારે બંધારણની પ્રતિજ્ઞા અને રાષ્ટ્રગીત ફરજિયાત કરવું.
- પુરસ્કારો અને સજાઓ: જે નાગરિકો ફરજો નિભાવે છે (સ્વચ્છતા, પર્યાવરણ, બાળ શિક્ષણ) તેમને પુરસ્કારો; જે તેનો ભંગ કરે તેમને દંડ (દા.ત., પ્રદૂષણ માટે દંડ).
- સંસદીય સમિતિ: મૂળભૂત ફરજોના અમલીકરણની સમીક્ષા માટે સંસદમાં એક સ્થાયી સમિતિની સ્થાપના.
- જાહેર જનજાગૃતિ અભિયાન: મીડિયા (ટીવી, સોશિયલ મીડિયા, રેડિયો) દ્વારા ફરજોનો પ્રચાર.
- પંચાયત અને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓને સક્રિય કરવી: ગામડાઓમાં ફરજોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા પંચાયતને સત્તા.
6. મૂળભૂત ફરજોની લાક્ષણિકતાઓ (Characteristics of Fundamental Duties)
- બિન-ન્યાયસંગત (Non-Justiciable): તેમના ઉલ્લંઘન માટે કોઈ અદાલતમાં કેસ ચલાવી શકાતો નથી. (અનુ. 37 જેવી જ પ્રકૃતિ)
- માત્ર નાગરિકો માટે (Only for Citizens): જેમ FR ના કેટલાક ભાગો (અનુ. 15, 16, 19) ફક્ત નાગરિકોને લાગુ થાય છે, તેમ મૂળભૂત ફરજો પણ ફક્ત ભારતીય નાગરિકોને લાગુ છે. વિદેશીઓને નહીં.
- સ્ત્રોત – USSR: મૂળભૂત ફરજોનો સ્ત્રોત સોવિયેત સંઘ (રશિયા) નું બંધારણ છે.
- મૂળભૂત અધિકારો સાથે સંબંધ: અમુક ફરજો (દા.ત., પર્યાવરણ સુરક્ષા) મૂળભૂત અધિકારો (દા.ત., અનુ. 21 – જીવનનો અધિકાર) સાથે જોડાયેલી છે.
- નૈતિક અને સાંસ્કૃતિક (Moral & Cultural): તે નાગરિકોને નૈતિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે ઉત્તમ બનાવવા માટે માર્ગદર્શિકા છે.
- સંકલિત સૂચિ (Comprehensive List): પર્યાવરણથી લઈને સ્ત્રીઓની પ્રતિષ્ઠા, શિક્ષણથી લઈને રાષ્ટ્રીય એકતા સુધીની વ્યાપક સૂચિ.
- 1976 અને 2002ના સુધારા: 42મો સુધારો (1976) – 10 ફરજો; 86મો સુધારો (2002) – 1 ફરજ (51A(k)).
7. મૂળભૂત ફરજોનું મહત્ત્વ (Importance/Significance of Fundamental Duties)
| મહત્ત્વ | સમજૂતી |
|---|---|
| રાષ્ટ્રીય એકતા અને અખંડિતતા | ફરજ 51A(c) સીધી રાષ્ટ્રીય એકતાને મજબૂત કરે છે. ‘ભારતવાસી’ પ્રથમ, પછી કોઈપણ જાતિ/સંપ્રદાય. |
| લોકશાહીને મજબૂત બનાવે | લોકશાહી ફક્ત અધિકારોથી નહીં, પણ નાગરિકોની ફરજોથી પણ ટકે છે (વિના કર ચૂકવ્યે રસ્તા, પાણી, પોલીસ સુરક્ષા મળે નહીં). |
| સામાજિક સુધારાને પ્રોત્સાહન | 51A(e) – ધાર્મિક, ભાષાકીય વિભાજનનો ત્યાગ; 51A(i) – વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ; આ જાતિવાદ, અંધશ્રદ્ધા, સાંપ્રદાયિકતા સામે મદદ કરે છે. |
| પર્યાવરણ અને સંસ્કૃતિનું રક્ષણ | 51A(g) અને (h) પર્યાવરણ અને સંસ્કૃતિની સુરક્ષા માટે જવાબદાર બનાવે છે. |
| માનવ અધિકારો સાથે સંતુલન | જ્યાં મૂળભૂત અધિકારો (FR) વ્યક્તિને સ્વતંત્રતા આપે છે, ત્યાં ફરજો તેને સામાજિક અને રાષ્ટ્રીય જવાબદારીઓની યાદ અપાવે છે. |
| આગામી પેઢી માટે શિક્ષણ ફરજિયાત | 51A(k) એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે 6-14 વર્ષનાં બાળકો શિક્ષિત થાય, જે ભારતના માનવ વિકાસ માટે જરૂરી છે. |
મોક ટેસ્ટ – મૂળભૂત ફરજો
1. મૂળભૂત ફરજો ભારતીય બંધારણના કયા ભાગમાં સમાવિષ્ટ છે?
A) ભાગ III
B) ભાગ IV
C) ભાગ IVA
D) ભાગ V
જવાબ: C
2. મૂળભૂત ફરજો કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી?
A) 24મો
B) 42મો
C) 44મો
D) 73મો
જવાબ: B
3. મૂળભૂત ફરજોના વિચારનો સ્ત્રોત કયો દેશ હતો?
A) અમેરિકા
B) USSR (રશિયા)
C) કેનેડા
D) ફ્રાન્સ
જવાબ: B
4. 11મી મૂળભૂત ફરજ (51A(k)) કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી?
A) 42મો
B) 44મો
C) 73મો
D) 86મો
જવાબ: D
5. 86મા સુધારા દ્વારા ઉમેરાયેલી 11મી મૂળભૂત ફરજ શું છે?
A) પર્યાવરણ સંરક્ષણ
B) 6-14 વર્ષના બાળકોને શિક્ષણ આપવું
C) સ્ત્રીઓની પ્રતિષ્ઠાનો આદર
D) દેશની રક્ષા
જવાબ: B
6. નીચેનામાંથી કયો અનુચ્છેદ મૂળભૂત ફરજો ધરાવે છે?
A) 51
B) 51A
C) 52
D) 52A
જવાબ: B
7. મૂળભૂત ફરજો કેવા પ્રકારની છે?
A) ન્યાયસંગત (Justiciable)
B) બિન-ન્યાયસંગત (Non-Justiciable)
C) અર્ધ-ન્યાયસંગત
D) આપમેળે લાગુ
જવાબ: B
8. નીચેનામાંથી કઈ ફરજ 51A(a) હેઠળ આવે છે?
A) બંધારણનું પાલન
B) દેશની રક્ષા
C) પર્યાવરણ સંરક્ષણ
D) સ્ત્રીઓની પ્રતિષ્ઠા
જવાબ: A
9. ‘હિંસાનો ત્યાગ’ કઈ ફરજમાં સમાવિષ્ટ છે?
A) 51A(g)
B) 51A(h)
C) 51A(i)
D) 51A(j)
જવાબ: D
10. ‘વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ’ નો વિકાસ કઈ ફરજમાં છે?
A) 51A(g)
B) 51A(h)
C) 51A(i)
D) 51A(j)
જવાબ: C
11. મૂળભૂત ફરજોનો અમલ કોણ કરે છે?
A) સીધી અદાલત
B) આડકતરી રીતે કાયદાઓ દ્વારા
C) રાષ્ટ્રપતિ
D) વડાપ્રધાન
જવાબ: B
12. ‘સ્વચ્છ ભારત મિશન’ 2014 કઈ ફરજ સાથે સંબંધિત છે?
A) 51A(a) અને (b)
B) 51A(g) અને (j)
C) 51A(c) અને (d)
D) 51A(e) અને (f)
જવાબ: B
13. કઈ સમિતિએ 1976માં મૂળભૂત ફરજો ઉમેરવાની ભલામણ કરી?
A) નહેરુ સમિતિ
B) સ્વરણ સિંહ સમિતિ
C) બલવંત રાય સમિતિ
D) સરદાર પટેલ સમિતિ
જવાબ: B
14. ‘બંધારણનું પાલન’ કઈ ફરજ છે?
A) 1લી
B) 2જી
C) 3જી
D) 4થી
જવાબ: A
15. નીચેનામાંથી કઈ ફરજ સ્ત્રીઓ સાથે સંબંધિત છે?
A) 51A(a)
B) 51A(c)
C) 51A(e)
D) 51A(f)
જવાબ: D
16. રાષ્ટ્રધ્વજનો અપમાન કરવો એ કયા કાયદા હેઠળ ગુનો છે?
A) RTE Act 2009
B) રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અપમાન અધિનિયમ, 1971
C) પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1986
D) ભારતીય દંડ સંહિતા
જવાબ: B
17. ‘6-14 વર્ષના બાળકોને શિક્ષણ’ ની ફરજ કોના પર છે?
A) સરકાર
B) માતા-પિતા અથવા વાલી
C) શાળા સંચાલક
D) પંચાયત
જવાબ: B
18. 42મા સુધારા પહેલા બંધારણમાં કેટલી મૂળભૂત ફરજો હતી?
A) 0
B) 10
C) 11
D) 12
જવાબ: A (42મા સુધારા પહેલા 0, 42મા સુધારા પછી 10, 86મા સુધારા પછી 11)
19. 2024-25 સુધીમાં મૂળભૂત ફરજોની સંખ્યા કેટલી છે?
A) 8
B) 10
C) 11
D) 12
જવાબ: C
20. ‘દેશની રક્ષા’ કઈ મૂળભૂત ફરજ છે?
A) 51A(a)
B) 51A(b)
C) 51A(c)
D) 51A(d)
જવાબ: D
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. Fundamental Duties were added to the Indian Constitution by which amendment? (UPSC 2020)
A) 42nd
B) 44th
C) 73rd
D) 86th
જવાબ: A
2. Which of the following is not a Fundamental Duty? (UPSC 2017)
A) To uphold and protect the sovereignty, unity and integrity of India.
B) To develop the scientific temper.
C) To provide opportunities for education to one’s child.
D) To promote the international peace and security.
જવાબ: D (International peace & security is DPSP, Art 51, not FD)
3. The 86th Amendment (2002) added which Fundamental Duty? (UPSC 2019)
A) To protect the environment.
B) To provide free and compulsory education to children (6-14 yrs).
C) To cherish the noble ideals of freedom struggle.
D) To value and preserve the rich heritage of composite culture.
જવાબ: B
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. મૂળભૂત ફરજો બંધારણના કયા ભાગમાં ઉમેરવામાં આવી છે? (GPSC 2018)
A) ભાગ III
B) ભાગ IV
C) ભાગ IVA
D) ભાગ XIV
જવાબ: C
2. ‘પર્યાવરણનું રક્ષણ’ કઈ મૂળભૂત ફરજનો ભાગ છે? (GPSC 2020)
A) 51A(h)
B) 51A(g)
C) 51A(i)
D) 51A(j)
જવાબ: B (તે 51A(g) છે – ‘to protect the environment’)
3. 86મા બંધારણીય સુધારા (2002) દ્વારા કેટલી મૂળભૂત ફરજ ઉમેરવામાં આવી?
A) 10મી
B) 11મી
C) 1લી
D) 2જી
જવાબ: B
4. ‘દેશની એકતા અને અખંડિતતા’ની રક્ષા કરવાની ફરજ કઈ છે? (GPSC 2019)
A) 51A(a)
B) 51A(b)
C) 51A(c)
D) 51A(d)
જવાબ: C
5. મૂળભૂત ફરજો અંગે નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
A) તે ન્યાયસંગત છે.
B) તે ફક્ત વિદેશીઓને લાગુ છે.
C) તે 44મા સુધારા દ્વારા ઉમેરાઈ.
D) તે બિન-ન્યાયસંગત છે.
જવાબ: D
મૂળભૂત ફરજો (અનુ. 51A) ભારતીય બંધારણનો એક અભિન્ન ભાગ છે. 42મા સુધારા (1976) અને 86મા સુધારા (2002) દ્વારા કુલ 11 ફરજો બંધારણમાં ઉમેરવામાં આવી. તે બિન-ન્યાયસંગત છે, છતાં તેમના અમલીકરણ માટે RTE, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ, રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અપમાન અધિનિયમ જેવા કાયદાઓ બનાવવામાં આવ્યા છે. આ ફરજો ભારતીય નાગરિકોને વધુ સજાગ, સમાજ સુધારક, રાષ્ટ્રવાદી અને વૈશ્વિક નાગરિક બનાવવાનું મહત્વ ધરાવે છે. GPSC, UPSC, અને તમામ રાજ્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં આ વિષયના પ્રશ્નો આવે છે.