પ્રસ્તાવના
સરકારની પદ્ધતિ એ દેશના શાસનનો પાયો છે. વિશ્વમાં સરકારની બે મુખ્ય લોકશાહી પદ્ધતિઓ પ્રચલિત છે: સંસદીય પદ્ધતિ (જેને બ્રિટિશ મોડલ અથવા વેસ્ટમિન્સ્ટર મોડલ પણ કહેવામાં આવે છે) અને પ્રમુખશાહી પદ્ધતિ (જેને અમેરિકન મોડલ કહેવામાં આવે છે). ભારતે સંસદીય પદ્ધતિ અપનાવી છે, જે મુખ્યત્વે બ્રિટનના બંધારણ પર આધારિત છે, પરંતુ ભારતીય પરિસ્થિતિ અનુસાર તેમાં ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે સરકારના પ્રકારો, સંસદીય અને પ્રમુખશાહી પદ્ધતિના ફાયદા-ગેરફાયદા, ભારતમાં સંસદીય પદ્ધતિ અપનાવવાના કારણો, ભારત અને બ્રિટનની વ્યવસ્થા વચ્ચેનો તફાવત, અન્ય સરકારી પ્રકારો, અર્ધ-સમવાયતંત્રીય શાસન અને સરકારના ત્રણ અંગો (વિધાનસભા, કારોબારી, ન્યાયતંત્ર) નો પરિચય મેળવીશું.
1. સરકારના પ્રકારો (Types of Government)
સરકારોને વિવિધ આધારો પર વર્ગીકૃત કરી શકાય છે:
(A) શાસનના સ્વરૂપના આધારે
| પ્રકાર | વ્યાખ્યા | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| લોકશાહી (Democracy) | સત્તા લોકોમાં હોય છે, લોકો પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે છે. | ભારત, અમેરિકા, યુકે, ફ્રાન્સ |
| સાટાશાહી (Dictatorship/Autocracy) | સત્તા એક વ્યક્તિ કે એક જૂથના હાથમાં હોય છે (ચૂંટણી નથી). | ઉત્તર કોરિયા, (ભૂતપૂર્વ) લિબિયા |
| રાજાશાહી (Monarchy) | રાજા કે રાણી વારસાગત રીતે શાસન કરે છે. | યુકે (બંધારણીય), સાઉદી અરેબિયા (નિરંકુશ) |
(B) વિધાનસભા અને કારોબારીના સંબંધોના આધારે – મુખ્ય વર્ગીકરણ
| પદ્ધતિ | વિધાનસભા-કારોબારી સંબંધ | વડા | ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| સંસદીય પદ્ધતિ | કારોબારી વિધાનસભા (સંસદ) પ્રત્યે જવાબદાર હોય છે. | વડાપ્રધાન (વાસ્તવિક), રાષ્ટ્રપતિ (નોમિનલ) | ભારત, યુકે, કેનેડા, જર્મની, ઑસ્ટ્રેલિયા |
| પ્રમુખશાહી પદ્ધતિ | કારોબારી (રાષ્ટ્રપતિ) વિધાનસભા (કૉંગ્રેસ) પ્રત્યે જવાબદાર નથી. | રાષ્ટ્રપતિ (વાસ્તવિક અને નોમિનલ બંને) | અમેરિકા, બ્રાઝિલ, ઇન્ડોનેશિયા |
(C) સત્તાના કેન્દ્રીકરણના આધારે
| પ્રકાર | વ્યાખ્યા | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| એકતંત્ર (Unitary) | સત્તા કેન્દ્રમાં કેન્દ્રિત; રાજ્યો/પ્રાંતો કેન્દ્રના આધીન. | યુકે, ફ્રાન્સ, ચીન, શ્રીલંકા |
| સમવાયતંત્ર (Federal) | સત્તા કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે વહેંચાયેલી. | ભારત, અમેરિકા, કેનેડા, જર્મની |
| અર્ધ-સમવાયતંત્ર (Quasi-Federal) | સમવાયતંત્રી ઢાંચો પણ એકતંત્રી લક્ષણો ધરાવે છે. | ભારત (કે.સી. વ્હીર) |
2. સંસદીય પદ્ધતિની લોકશાહી સરકાર (Parliamentary System)
સંસદીય પદ્ધતિ એ શાસનની એવી વ્યવસ્થા છે જ્યાં કારોબારી (મંત્રીમંડળ) વિધાનસભા (સંસદના નીચલા ગૃહ – લોકસભા) પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર હોય છે. તેને ‘વેસ્ટમિન્સ્ટર મોડલ’ પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તેનો ઉદ્ભવ બ્રિટનની વેસ્ટમિન્સ્ટર સંસદમાં થયો.
સંસદીય પદ્ધતિની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
| લક્ષણ | ભારતમાં પ્રાવધાન |
|---|---|
| નોમિનલ અને વાસ્તવિક વડા | રાષ્ટ્રપતિ (નોમિનલ), વડાપ્રધાન (વાસ્તવિક) – અનુ. 53, 74 |
| સામૂહિક જવાબદારી (Collective Responsibility) | મંત્રીપરિષદ લોકસભા પ્રત્યે જવાબદાર – અનુ. 75(3) |
| વ્યક્તિગત જવાબદારી | મંત્રીઓ રાષ્ટ્રપતિની ઇચ્છા પ્રમાણે સેવા આપે છે, પણ તેમની ક્રિયાઓ માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર. |
| નીચલા ગૃહનું વિસર્જન | લોકસભા (5 વર્ષની મુદત પૂરી થાય તે પહેલા) વડાપ્રધાનની સલાહથી રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા વિસર્જિત – અનુ. 85 |
| દ્વિગૃહી વિધાનસભા (Bicameralism) | ઉપલું ગૃહ: રાજ્યસભા; નીચલું: લોકસભા – અનુ. 79 |
| અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (No Confidence Motion) | લોકસભામાં લાવી શકાય છે – જો પસાર થાય તો મંત્રીપરિષદને વિસર્જન કરવું પડે. |
| સંસદીય સાર્વભૌમત્વ (મર્યાદિત) | બ્રિટનમાં સંસદ સાર્વભૌમ છે; ભારતમાં બંધારણ સાર્વભૌમ છે (ન્યાયિક પુનર્વિચારણ હેઠળ). |
સંસદીય પદ્ધતિના મુખ્ય ઘટકો
- રાષ્ટ્રપતિ (President): રાજ્યનો નોમિનલ (કાલ્પનિક) વડો. તેના નામે શાસન ચાલે છે, પરંતુ તે મંત્રીપરિષદની સલાહથી બંધાયેલો છે (અનુ. 74).
- વડાપ્રધાન (Prime Minister): વાસ્તવિક કારોબારી વડો. રાષ્ટ્રપતિ તેની નિમણૂક કરે છે અને તે પોતાની મંત્રીપરિષદની રચના કરે છે.
- મંત્રીપરિષદ (Council of Ministers): વડાપ્રધાન + કેબિનેટ મંત્રીઓ + રાજ્યમંત્રીઓ + ઉપમંત્રીઓ. લોકસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર.
- લોકસભા (Lok Sabha): નીચલું ગૃહ, સીધી ચૂંટણીથી ચૂંટાય છે. વય: 18 વર્ષ (મતદાતા), 25 વર્ષ (સભ્ય).
- રાજ્યસભા (Rajya Sabha): ઉપલું ગૃહ, પરોક્ષ ચૂંટણી (રાજ્ય વિધાનસભાઓ દ્વારા). કાયમી ગૃહ (1/3 સભ્યો દર 2 વર્ષે નિવૃત્ત).
3. સંસદીય પદ્ધતિના ફાયદા (Advantages of Parliamentary System)
| ફાયદો | સમજૂતી |
|---|---|
| કારોબારી અને વિધાનસભા વચ્ચે સહકાર | બંને અંગો નજીકથી જોડાયેલા છે, તેથી કાયદા અને અમલ વચ્ચે વિરોધ ઓછો. |
| સરકારની જવાબદારી | લોકસભા સરકારને પડાવી શકે છે (અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ), તેથી સરકાર લોકો પ્રત્યે જવાબદાર બને છે. |
| રાષ્ટ્રીય કટોકટીમાં ઝડપી નિર્ણય | અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ સિવાય, સરકાર સંપૂર્ણ મુદત (5 વર્ષ) સુધી ચાલી શકે છે, જે સ્થિરતા આપે છે. |
| લઘુમતીઓનું પ્રતિનિધિત્વ | સંસદીય પદ્ધતિમાં ઘણા દળોને સ્થાન મળે છે (બહુદળીય પ્રણાલી), લઘુમતીઓનો અવાજ સંસદમાં પહોંચે છે. |
| સરકારનું પ્રશિક્ષણ ક્ષેત્ર | વિપક્ષ પોતાની વિરોધી સરકાર ચલાવવાનો અનુભવ મેળવી શકે છે – “છાયા મંત્રીમંડળ” ની વ્યવસ્થા. |
| બંધારણીય સુધારા માટે સરળતા | સંસદીય સરકારમાં (ખાસ કરીને બ્રિટન) સંસદ સાર્વભૌમ હોય છે; ભારતમાં પણ સંસદ અનુ. 368 હેઠળ બહુમતીથી સુધારા કરી શકે છે. |
4. સંસદીય પદ્ધતિના ગેરફાયદા (Disadvantages of Parliamentary System)
| ગેરફાયદો | સમજૂતી |
|---|---|
| અસ્થિર સરકાર | બહુમતીનો અભાવ હોય તો વખતોવખત અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવથી સરકાર પડી શકે છે. (દા.ત., 1998-99માં વાજપેયી સરકાર 13 દિવસ ચાલી) |
| સત્તાઓનો ગાઢ સંબંધ (કોઈ સંપૂર્ણ વિભાજન નથી) | કારોબારી અને વિધાનસભા એક સાથે કામ કરે છે, જેના કારણે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતાને ખતરો થઈ શકે છે. |
| વડાપ્રધાન/મુખ્યમંત્રીની સર્વાધિકારી સત્તા | બહુમતી ધરાવતો વડાપ્રધાન લગભગ સરમુખત્યાર જેવો બની શકે છે; તેના સામે કોઈ ચેક એન્ડ બેલેન્સ નથી. |
| બિન-નિષ્ણાત મંત્રીઓ | મંત્રીઓ પહેલા સંસદ સભ્ય હોવા જોઈએ, પરંતુ તે વિષયના નિષ્ણાત ન હોઈ શકે. દા.ત., ગૃહમંત્રી કાયદા વિનાનો હોઈ શકે. |
| ખર્ચાળ બહુમતી જાળવણી | સત્તા માટે દળો વચ્ચે ભ્રષ્ટાચાર, ખરીદી-ખરીદ થઈ શકે છે. |
| સાંસદોની નબળી ગુણવત્તા | ગુનેગારો, અશિક્ષિતો, અનૈતિકો સાંસદ બની શકે છે (કોઈ શૈક્ષણિક લાયકાત નથી). |
5. પ્રમુખશાહી પદ્ધતિની લોકશાહી સરકાર (Presidential System)
પ્રમુખશાહી પદ્ધતિમાં, રાષ્ટ્રપતિ રાજ્યનો વાસ્તવિક અને નોમિનલ બંને વડો હોય છે, અને તે વિધાનસભા (કૉંગ્રેસ) પ્રત્યે જવાબદાર નથી.
મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
| લક્ષણ | અમેરિકા / અન્ય પ્રમુખશાહી દેશો |
|---|---|
| વડા | રાષ્ટ્રપતિ (વાસ્તવિક અને નોમિનલ) |
| ચૂંટણી | સીધી (અમેરિકા) અથવા નિર્વાચક મંડળ (અન્ય કેટલાક દેશો) દ્વારા |
| સત્તાઓનું વિભાજન | સંપૂર્ણ (કારોબારી, વિધાનસભા, ન્યાયતંત્ર અલગ) |
| અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ | કોઈ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ નથી. રાષ્ટ્રપતિને મહાભિયોગ (Impeachment) દ્વારા જ દૂર કરી શકાય. |
| વિધાનસભાનું વિસર્જન | રાષ્ટ્રપતિ કૉંગ્રેસને વિસર્જિત કરી શકતો નથી. કૉંગ્રેસ પોતાની મુદત (2/4/6 વર્ષ) પૂરી કરે છે. |
પ્રમુખશાહીના ફાયદા
| ફાયદો | સમજૂતી |
|---|---|
| સ્થિરતા | રાષ્ટ્રપતિની મુદત નિશ્ચિત હોય છે (અમેરિકા: 4 વર્ષ), અવિશ્વાસનો ડર નથી. |
| સત્તાઓનું સ્પષ્ટ વિભાજન | કારોબારી, વિધાનસભા, ન્યાયતંત્ર સંપૂર્ણપણે અલગ – ચેક એન્ડ બેલેન્સ. |
| રાષ્ટ્રપતિ કાર્યક્ષમ | રાષ્ટ્રપતિ સંસદના દબાણ વિના કામ કરી શકે છે, ખાસ કરીને વિદેશ નીતિમાં. |
પ્રમુખશાહીના ગેરફાયદા
| ગેરફાયદો | સમજૂતી |
|---|---|
| લોકો પ્રત્યે જવાબદારીનો અભાવ | રાષ્ટ્રપતિ કૉંગ્રેસ પ્રત્યે જવાબદાર નથી. તે ગેરકાયદેસર કૃત્યો કરે પણ કોઈ તેને દૂર કરી શકે નહીં (મહાભિયોગ ખૂબ જ દુર્લભ). |
| કારોબારી-વિધાનસભા સંઘર્ષ | ઘણી વખત રાષ્ટ્રપતિ અને કૉંગ્રેસ અલગ દળોના હોય છે, જેના કારણે કાયદાઓ લટકી જાય છે. |
| રાષ્ટ્રપતિ સરમુખત્યાર બની શકે | સત્તા એક વ્યક્તિમાં કેન્દ્રિત; અમેરિકામાં નિકસન, ટ્રમ્પ સમયે ચર્ચા થતી. |
6. ભારતમાં સંસદીય પદ્ધતિ અપનાવવાના કારણો
બંધારણ સભાએ સંસદીય પદ્ધતિ કેમ પસંદ કરી તેના મુખ્ય કારણો:
- બ્રિટિશ શાસનનો પરિચય: 1858 થી 1947 સુધી ભારતીયો બ્રિટિશ સંસદીય પ્રણાલીથી પરિચિત થઈ ગયા હતા. 1919 અને 1935ના એક્ટ સંસદીય મોડલ પર આધારિત હતા.
- સરળતા (Responsible Government): સંસદીય પદ્ધતિ સરકારને લોકોની વધુ જવાબદાર બનાવે છે (અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવની સુવિધા).
- વિવિધતા (Diversity): ભારતમાં ધર્મ, ભાષા, જાતિ, સંસ્કૃતિની અનેક વિવિધતાઓ છે. સંસદીય પદ્ધતિના બહુદળીય પ્રણાલી દ્વારા લઘુમતીઓને સંસદમાં સ્થાન મળે છે.
- કટોકટી દરમિયાન સ્થિરતા: ફ્રેંચ પ્રમુખશાહી (જે અસ્થિર સાબિત થઈ) અને અમેરિકન પ્રમુખશાહીની તુલનામાં, બ્રિટિશ સંસદીય પ્રણાલી વધુ સ્થિર જણાઈ.
- ડૉ. આંબેડકરની ભલામણ: ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિના અધ્યક્ષ ડૉ. આંબેડકરે સંસદીય પ્રણાલીને સમર્થન આપ્યું, કારણ કે તે વધુ જવાબદાર હતી.
7. ભારત અને બ્રિટનની સંસદીય વ્યવસ્થા વચ્ચેનો તફાવત
| માપદંડ | ભારત (ઇન્ડિયન પાર્લામેન્ટરી સિસ્ટમ) | બ્રિટન (બ્રિટિશ વેસ્ટમિન્સ્ટર સિસ્ટમ) |
|---|---|---|
| બંધારણ | લેખિત, સર્વોચ્ચ (કઠોર અને સુગમતાનું મિશ્રણ) | અલેખિત (રૂઢિઓ, સંમેલનો, કાયદાઓ), સંસદ સાર્વભૌમ |
| રાજ્યનો વડો | રાષ્ટ્રપતિ (નોમિનલ, ચૂંટાયેલ) | રાજા/રાણી (નોમિનલ, વારસાગત) |
| વાસ્તવિક વડો | વડાપ્રધાન | વડાપ્રધાન |
| રાજ્યનું માળખું | સમવાયતંત્રી (સત્તાઓનું વિભાજન – 3 સૂચિઓ) | એકતંત્રી (કેન્દ્ર સર્વોચ્ચ) |
| નાગરિકત્વ | એક નાગરિકત્વ (Only Indian) | એક નાગરિકત્વ (British) |
| ન્યાયિક સમીક્ષા | અનુ. 13, 32, 226, 227: સુપ્રીમ કોર્ટ સંસદના કાયદાને રદ્દ કરી શકે. | સંપૂર્ણ સંસદીય સાર્વભૌમ – અદાલત સંસદના કાયદાને રદ્દ કરી શકતી નથી. |
| દ્વિગૃહી | રાજ્યસભા (ઉપલું) + લોકસભા (નીચલું) | હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સ (ઉપલું) + હાઉસ ઓફ કોમન્સ (નીચલું) |
| મૂળભૂત અધિકારો | લેખિત, ન્યાયસંગત, FR | કોઈ એક દસ્તાવેજ નથી, પણ સામાન્ય કાયદા દ્વારા સુરક્ષા |
| વડાપ્રધાનની ઉંમર | 25 વર્ષ (લોકસભા સભ્ય) | 18+ (સામાન્ય ચૂંટણી માટે) |
8. સરકારના અન્ય પ્રકારો (Other Types of Government)
| પ્રકાર | વ્યાખ્યા | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| નિરંકુશ રાજાશાહી (Absolute Monarchy) | રાજાને સંપૂર્ણ સત્તા; બંધારણ / સંસદ નથી. | સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ (મોટાભાગે) |
| બંધારણીય રાજાશાહી (Constitutional Monarchy) | રાજા/રાણી છે, પણ સત્તા સંસદ પાસે. | યુકે, જાપાન, સ્વીડન |
| સામ્યવાદી (Communist) | એક જ પક્ષ (કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી) બધી સત્તા રાખે છે. | ચીન, ઉત્તર કોરિયા (વ્યવહાર), ક્યુબા |
| સૈન્ય શાસન (Military / Junta) | સેના દ્વારા સત્તા કબજે (ચૂંટણી નથી). | મ્યાનમાર (2021 પહેલા), અન્ય દેશો (ઈતિહાસમાં) |
| લોકશાહીમાં પ્રત્યક્ષ (Direct Democracy) | લોકો સીધા નિર્ણયો લે છે (નહીં કે પ્રતિનિધિઓ). | સ્વિટ્ઝરલેન્ડ (કેન્ટોન્સમાં) |
9. ભારતમાં અર્ધ-સમવાયતંત્રી શાસન વ્યવસ્થા (Quasi-Federal Structure in India)
ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે ભારતીય બંધારણને “સમવાયતંત્રી ઢાંચો ધરાવતું એકતંત્રી બંધારણ” કહ્યું છે.
અર્ધ-સમવાયતંત્રના લક્ષણો (ફરી એક વખત):
- સમવાયતંત્રી લક્ષણો: લેખિત બંધારણ, સત્તાઓનું વિભાજન (7મું પરિશિષ્ટ), દ્વિગૃહી (રાજ્યસભા), સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર.
- એકતંત્રી લક્ષણો: રાષ્ટ્રપતિ શાસન (અનુ. 356), સંસદ દ્વારા રાજ્યોની સીમાઓ બદલવી (અનુ. 3), અવશિષ્ટ સત્તાઓ (અનુ. 248), એક નાગરિકતા, સંયુક્ત સૂચિમાં કેન્દ્રનું પ્રાધાન્ય (અનુ. 254).
શા માટે અર્ધ-સમવાયતંત્ર? – કારણ કે કેન્દ્ર પાસે રાજ્યો પર દેખરેખ રાખવાના અનેક સાધનો છે (રાષ્ટ્રપતિ શાસન, એકલ ચૂંટણી પંચ, એકીકૃત ન્યાયતંત્ર). જો કે, કેસવાનંદ ચુકાદા (1973) અને મિનર્વા મિલ્સ (1980) બાદ, સર્વોચ્ચ અદાલતે કેન્દ્રને મર્યાદિત કર્યું છે કે તે રાજ્યોની સત્તાઓનો સંપૂર્ણ રીતે છીનવી ન શકે.
10. સરકારના અંગોનો પરિચય (Introduction to Organs of Government)
કોઈપણ લોકશાહી સરકારમાં સત્તા ત્રણ અંગો વચ્ચે વહેંચાયેલી હોય છે:
| અંગ | કાર્ય | ભારતમાં મુખ્ય સંસ્થાઓ | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|---|
| વિધાનસભા (Legislature) | કાયદાઓ બનાવવા | સંસદ (રાજ્યસભા + લોકસભા) + રાજ્યોમાં વિધાનસભા / પરિષદ | 79-123, 168-212 |
| કારોબારી (Executive) | કાયદાઓનો અમલ કરવો | કેન્દ્રમાં: રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન, મંત્રીપરિષદ; રાજ્યોમાં: રાજ્યપાલ, મુખ્યમંત્રી, મંત્રીપરિષદ | 52-78, 153-167 |
| ન્યાયતંત્ર (Judiciary) | કાયદાઓનો અર્થઘટન કરવો, વિવાદોનું સમાધાન | સર્વોચ્ચ અદાલત (સુપ્રીમ કોર્ટ), હાઈકોર્ટ, જિલ્લા અદાલતો | 124-147 (સર્વોચ્ચ અદાલત) |
સંસદીય પદ્ધતિમાં વિધાનસભા અને કારોબારી વચ્ચે પડદો (Veil) હોય છે; વડાપ્રધાન અને મંત્રીઓ પણ સંસદ સભ્ય હોય છે (6 મહિનાની અંદર).
મોક ટેસ્ટ – સંસદીય પદ્ધતિની લોકશાહી સરકાર
1. નીચેનામાંથી કયો દેશ સંસદીય પદ્ધતિનું ઉદાહરણ છે?
A) અમેરિકા
B) બ્રાઝિલ
C) ભારત
D) ઇન્ડોનેશિયા
જવાબ: C
2. સંસદીય પદ્ધતિમાં વાસ્તવિક વડા કોણ હોય છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) વડાપ્રધાન
C) ચીફ જસ્ટિસ
D) સ્પીકર
જવાબ: B
3. સંસદીય પદ્ધતિમાં મંત્રીપરિષદ કોને જવાબદાર હોય છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) સર્વોચ્ચ અદાલત
C) લોકસભા
D) રાજ્યસભા
જવાબ: C
4. ‘સામૂહિક જવાબદારી’ કયા અનુચ્છેદમાં દર્શાવેલી છે?
A) 74(1)
B) 74(2)
C) 75(3)
D) 75(1)
જવાબ: C
5. નીચેનામાંથી કયો દેશ પ્રમુખશાહી પદ્ધતિનું ઉદાહરણ છે?
A) યુકે
B) કેનેડા
C) ભારત
D) અમેરિકા
જવાબ: D
6. ભારતમાં સંસદીય પદ્ધતિ અપનાવવાનું મુખ્ય કારણ શું હતું?
A) અમેરિકાનું અનુકરણ
B) બ્રિટિશ શાસનથી પરિચિતતા
C) ફ્રાંસનો પ્રભાવ
D) કેનેડીયન મોડલ
જવાબ: B
7. લોકસભાની મહત્તમ સંખ્યા (2024-26 સુધી) કેટલી છે?
A) 545
B) 550
C) 552
D) 560
જવાબ: C (530 રાજ્યો + 20 UT + 2 એંગ્લો-ઇન્ડિયન – 2020માં એંગ્લો-ઇન્ડિયન સમાપ્ત, હવે 550)
8. રાજ્યસભાના સભ્યો કેવી રીતે ચૂંટાય છે?
A) સીધી ચૂંટણી
B) પરોક્ષ ચૂંટણી (રાજ્ય વિધાનસભાઓ દ્વારા)
C) રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્તિ
D) વડાપ્રધાન દ્વારા પસંદગી
જવાબ: B
9. સંસદીય પદ્ધતિનો એક ગેરફાયદો શું છે?
A) સરકાર અસ્થિર બની શકે છે.
B) સત્તાઓનું વિભાજન ખૂબ સખ્ત છે.
C) રાષ્ટ્રપતિ સરમુખત્યાર બની શકે છે.
D) કારોબારી અને વિધાનસભા વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી.
જવાબ: A
10. પ્રમુખશાહી પદ્ધતિનો મુખ્ય ફાયદો શું છે?
A) સરકારની સ્થિરતા
B) લોકો વધુ જવાબદાર
C) ગરીબો માટે કલ્યાણકારી યોજનાઓ
D) બહુદળીય પ્રણાલી
જવાબ: A
11. ભારતીય સંસદીય પ્રણાલીમાં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ ક્યાં લાવી શકાય છે?
A) રાજ્યસભા
B) લોકસભા
C) સર્વોચ્ચ અદાલત
D) રાષ્ટ્રપતિ પાસે
જવાબ: B
12. નીચેનામાંથી કયું સંસદીય પ્રણાલીનું લક્ષણ નથી?
A) સામૂહિક જવાબદારી
B) સંપૂર્ણ સત્તાઓનું વિભાજન
C) લોકસભાનું વિસર્જન
D) વડાપ્રધાનનું પ્રભુત્વ
જવાબ: B
13. બ્રિટિશ સંસદીય પ્રણાલીમાં સાર્વભૌમત્વ ક્યાં રહેલું છે?
A) બંધારણમાં
B) સંસદમાં
C) રાજા/રાણીમાં
D) પ્રધાનમંત્રીમાં
જવાબ: B
14. ભારતમાં ‘એકતંત્રી લક્ષણો’ ધરાવતું સંઘ (Federalism) કોને કહેવામાં આવે છે?
A) સંપૂર્ણ સમવાયતંત્ર
B) અર્ધ-સમવાયતંત્ર (Quasi-Federal)
C) રાજાશાહી
D) સામ્યવાદ
જવાબ: B
15. નીચેનામાંથી કઈ સંસ્થા સરકારની ‘ન્યાયતંત્ર’ છે?
A) લોકસભા
B) રાજ્યસભા
C) સર્વોચ્ચ અદાલત
D) મંત્રીપરિષદ
જવાબ: C
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. The Parliamentary system of government in India is based on the pattern of which country? (UPSC 2016)
A) United States
B) United Kingdom
C) Canada
D) Ireland
જવાબ: B
2. Which of the following features is not present in the Indian Parliamentary system? (UPSC 2018)
A) Collective Responsibility
B) Bicameralism
C) Dual Executive (Nominal & Real)
D) Separation of Powers (Complete)
જવાબ: D
3. In which of the following countries, the President is both the nominal and real head of the government? (UPSC 2020)
A) India
B) Germany
C) United States
D) United Kingdom
જવાબ: C
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ભારતમાં અપનાવવામાં આવેલી સંસદીય વ્યવસ્થા કયા દેશના બંધારણ પર આધારિત છે? (GPSC 2019)
A) અમેરિકા
B) ફ્રાંસ
C) બ્રિટન
D) કેનેડા
જવાબ: C
2. ‘સામૂહિક જવાબદારી’ નો સિદ્ધાંત ભારતીય બંધારણના કયા અનુચ્છેદમાં સમાવિષ્ટ છે? (GPSC 2018)
A) 74
B) 75(3)
C) 75(1)
D) 53
જવાબ: B
3. નીચેનામાંથી કયો દેશ પ્રમુખશાહી શાસન પદ્ધતિ ધરાવે છે? (GPSC 2020)
A) ઇટલી
B) જાપાન
C) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા
D) કેનેડા
જવાબ: C
4. ભારતીય બંધારણમાં કઈ પ્રકારની શાસન વ્યવસ્થા છે?
A) સંપૂર્ણ સમવાયતંત્ર
B) સંપૂર્ણ એકતંત્ર
C) અર્ધ-સમવાયતંત્ર
D) રાજાશાહી
જવાબ: C
5. લોકસભા અને મંત્રીપરિષદ વચ્ચેનો સંબંધ કેવો છે?
A) મંત્રીપરિષદ લોકસભાના અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવથી પડી શકે છે.
B) મંત્રીપરિષદ લોકસભાના આદેશનું પાલન ન કરે.
C) લોકસભા મંત્રીપરિષદની ભલામણથી રચાય છે.
D) એકબીજાથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર
જવાબ: A
સંસદીય પદ્ધતિ ભારતીય બંધારણનો પાયો છે. બ્રિટિશ મોડલ પર આધારિત આ પદ્ધતિમાં લોકસભા (નીચલું ગૃહ) સર્વોચ્ચ છે, અને મંત્રીપરિષદ (કારોબારી) તેના પ્રત્યે સામૂહિક જવાબદાર છે. ભારતે સંસદીય પદ્ધતિમાં ‘અર્ધ-સમવાયતંત્ર’ (એકતંત્રી લક્ષણો) ઉમેરીને એક આગવી સિસ્ટમ બનાવી છે. પ્રમુખશાહી પદ્ધતિના મુખ્ય દેશ અમેરિકા સાથે ભારતના તફાવતો UPSC, GPSC અને અન્ય પરીક્ષાઓ માટે અભ્યાસનો મુખ્ય વિષય છે. સરકારના ત્રણ અંગો – વિધાનસભા, કારોબારી, ન્યાયતંત્ર –ને અલગ કરવા છતાં, સંસદીય પદ્ધતિમાં તેમના વચ્ચે એકરૂપતા છે (કારોબારી વિધાનસભામાંથી આવે છે).