આ લેખમાં શું છે?
- સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિનો પરિચય
- શોધ અને ઉત્ખનન
- મહત્વના સ્થળો – ભારત અને ગુજરાત ફોકસ
- GPSCમાં પૂછાયેલા તમામ પ્રશ્નો (2024-2021)
- વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિ (Indus Valley Civilization) – સંપૂર્ણ માહિતી
1. પરિચય (Introduction)
સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિ, જેને હડપ્પન સંસ્કૃતિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે ભારતીય ઉપખંડના ઇતિહાસની સૌથી પ્રાચીન અને અદ્યતન શહેરી સંસ્કૃતિ છે. આ સંસ્કૃતિનો વિકાસ આશરે 3300 ઈ.સ. પૂર્વેથી 1300 ઈ.સ. પૂર્વે સુધી થયો હતો. તે વિશ્વની ત્રણ પ્રાચીન નદી ખીણની સંસ્કૃતિઓમાંની એક છે, જેમાં પ્રાચીન મિસર (Egypt) અને મેસોપોટેમિયા (Mesopotamia)નો સમાવેશ થાય છે.
મહત્વનું તથ્ય: સિંધુ સંસ્કૃતિ પ્રાચીન મિસર અને મેસોપોટેમિયા કરતાં પણ વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાયેલી હતી.
2. શોધ અને ઉત્ખનન (Discovery and Excavation)
| શોધકર્તા | સ્થળ | વર્ષ |
|---|---|---|
| દયારામ સાહની (Daya Ram Sahni) | હડપ્પા (Harappa) | 1921 |
| રાખલદાસ બેનર્જી (R.D. Banerjee) | મોહેંજો-દડો (Mohenjo-Daro) | 1922 |
3. વિસ્તાર અને વિસ્તરણ (Extent and Spread)
સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિ પ્રાચીન મિસર અને મેસોપોટેમિયા કરતાં પણ વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાયેલી હતી. તેનો વિસ્તાર પૂર્વમાં પૂર્વાધર (ઉત્તર પ્રદેશ)ના આલમગીરપુરથી પશ્ચિમમાં ઈરાનની સરહદે આવેલા સુત્કાગેન ડોર સુધી અને ઉત્તરમાં જમ્મુના માંડાથી દક્ષિણમાં મહારાષ્ટ્રના દાયમાબાદ સુધી ફેલાયેલો હતો.
4. મહત્વના સ્થળો (Important Sites)
ભારતમાં આવેલા સ્થળો (Sites in India):
- ધોળાવીરા (Dholavira): ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લામાં આવેલું આ સ્થળ તેની અનોખી જળ વ્યવસ્થા અને વિશાળ જળાશયો માટે જાણીતું છે. 2021માં તેને યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ જાહેર કરવામાં આવ્યું.
- લોથલ (Lothal): ગુજરાતના ખેડા જિલ્લામાં આવેલું આ સ્થળ તેના ડોકયાર્ડ (બંદર) માટે પ્રખ્યાત છે, જે દર્શાવે છે કે આ લોકોને દરિયાઈ વેપારનું જ્ઞાન હતું.
- રાખીગઢી (Rakhigarhi): હરિયાણામાં આવેલું આ સ્થળ સિંધુ સંસ્કૃતિનું સૌથી મોટું સ્થળ છે.
- કાલીબંગન (Kalibangan): રાજસ્થાનમાં આવેલું આ સ્થળ ખેડાયેલા ખેતરના પુરાવા અને અગ્નિ વેદીઓ માટે જાણીતું છે.
- બનાવલી (Banawali): હરિયાણામાં આવેલું આ સ્થળ.
- સુરકોટડા (Surkotada): ગુજરાતમાં આવેલું આ સ્થળ ઘોડાના અવશેષો માટે જાણીતું છે.
- આલમગીરપુર (Alamgirpur): ઉત્તર પ્રદેશમાં આવેલું આ સ્થળ સિંધુ સંસ્કૃતિનું સૌથી પૂર્વીય સ્થળ છે.
પાકિસ્તાનમાં આવેલા સ્થળો (Sites in Pakistan):
- મોહેંજો-દડો (Mohenjo-Daro): સિંધ પ્રાંતમાં આવેલું આ સ્થળ મહાન સ્નાનાગાર (Great Bath) માટે પ્રખ્યાત છે.
- હડપ્પા (Harappa): પંજાબ પ્રાંતમાં રાવી નદીના કિનારે આવેલું આ સ્થળ, જેના નામ પરથી આ સંસ્કૃતિનું નામ પડ્યું.
- ચાન્હુ-દડો (Chanhu-Daro): સિંધ પ્રાંતમાં આવેલું આ સ્થળ મણકા બનાવવાના કારખાના માટે જાણીતું છે.
- ગન્વેરીવાલા (Ganweriwala): પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતમાં આવેલું મોટું પરંતુ અત્યાર સુધી ખોદકામ ન થયેલું સ્થળ.
- સુત્કાગેન ડોર (Sutkagen Dor): મકરાન કિનારા પર આવેલું બંદર શહેર.
બંદર શહેરો (Port Towns):
- લોથલ (Lothal) (ગુજરાત)
- બાલાકોટ (Balakot) (પાકિસ્તાન, કરાચી નજીક)
- કુંતાસી (Kuntasi) (ગુજરાત)
- સુત્કાગેન ડોર (Sutkagen Dor) (પાકિસ્તાન)
5. સ્થાપત્ય અને નગર આયોજન (Architecture and Town Planning)
સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિનું નગર આયોજન અત્યંત અદ્યતન હતું.
- ગ્રીડ પેટર્ન: શહેરના મુખ્ય રસ્તાઓ એકબીજાને 90 ડિગ્રીના ખૂણે કાપતા હતા, જેનાથી શહેર લંબચોરસ બ્લોકમાં વિભાજિત થઈ જતું હતું.
- ઈંટોનું પ્રમાણ (Brick Ratio): પાકી ઈંટોનું પ્રમાણ 4:2:1 (લંબાઈ:પહોળાઈ:ઊંચાઈ) હતું, જે સમગ્ર સંસ્કૃતિમાં એકસમાન જોવા મળે છે.
- શહેરનું વિભાજન: મોટાભાગના શહેરો બે ભાગમાં વહેંચાયેલા હતા – ઉપરનો કિલ્લો (Citadel) અને નીચેનું શહેર (Lower Town) . ઉપરના કિલ્લામાં મોટા જાહેર ભવનો અને સંભવત: શાસકોના રહેઠાણો હતા, જ્યારે નીચેના શહેરમાં સામાન્ય લોકો રહેતા હતા.
- ગુપ્તતા (Privacy): ઘરોના દરવાજા મુખ્ય રસ્તા પર નહીં, પરંતુ બાજુની શેરીઓમાં ખૂલતા હતા.
- જળ સંગ્રહ અને વ્યવસ્થા: ધોળાવીરામાં પથ્થર કાપીને બનાવેલા વિશાળ જળાશયો જોવા મળે છે.
6. ડ્રેનેજ સિસ્ટમ (Drainage System)
સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિની ડ્રેનેજ સિસ્ટમ પ્રાચીન વિશ્વમાં અનન્ય હતી.
- ભૂગર્ભ ડ્રેનેજ: ઘરના સ્નાનગાર અને શૌચાલયનો નિકાલ ભૂગર્ભમાં બનાવેલી પાકી ઈંટોની નાળીઓ સાથે જોડાયેલો હતો.
- ઢાંકણી: મુખ્ય ગટરો ઢાંકવામાં આવતી હતી.
- સફાઈની વ્યવસ્થા: નિયમિત સફાઈ માટે ગટરો પર માણસો ઉતરી શકે તેવા મેનહોલ (manholes) બનાવવામાં આવ્યા હતા.
7. અર્થવ્યવસ્થા અને વ્યવસાય (Economy and Occupations)
- કૃષિ (Agriculture): સિંધુ ખીણના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી હતો. તેઓ ઘઉં, જવ, સરસવ, તલ, કપાસ, બાજરી અને વિવિધ શાકભાજી ઉગાડતા હતા. કાલીબંગન ખાતેથી ખેડાયેલા ખેતરના પુરાવા મળ્યા છે.
- પશુપાલન (Animal Husbandry): તેઓ ગાય, ભેંસ, ઘેટાં, બકરી અને ડુક્કર જેવા પ્રાણીઓ પાળતા હતા. હાથી અને ગેંડા પણ જાણતા હતા. સુરકોટડા ખાતેથી ઘોડાના અવશેષો મળ્યા છે.
- હસ્તકલા (Crafts): માટીના વાસણો બનાવવા, ધાતુકામ, કાંતણ-વણાટ, મણકા બનાવવા જેવા ઉદ્યોગો વિકસેલા હતા.
- વેપાર (Trade): આંતરિક અને બાહ્ય વેપાર ખૂબ વિકસેલો હતો. તેઓ દક્ષિણ ભારત, મધ્ય એશિયા, પર્શિયા અને મેસોપોટેમિયા સાથે વેપાર કરતા હતા. મેસોપોટેમિયાના લખાણોમાં આ સંસ્કૃતિને ‘મેલુહ્હા’ (Meluhha) તરીકે ઓળખવામાં આવી છે.
- પરિવહન (Transport): માલસામાનના પરિવહન માટે બળદગાડા અને હોડીઓનો ઉપયોગ કરતા હતા.
8. કળા અને સંસ્કૃતિ (Art and Culture)
- મુદ્રાઓ (Seals): સિંધુ સંસ્કૃતિની સૌથી વિશિષ્ટ કલાકૃતિ તેની મુદ્રાઓ છે, જે સામાન્ય રીતે સ્ટીએટાઈટ (Steatite) નામના પથ્થરની બનેલી હતી. આ મુદ્રાઓ પર વિવિધ પ્રાણીઓ (એકશિંગી ગેંડા, હાથી, વાઘ, બળદ) અને દેવી-દેવતાઓની આકૃતિઓ કંડારેલી હોય છે. આ મુદ્રાઓ વેપારીઓ પોતાનો માલ સીલ કરવા માટે વાપરતા હતા.
- મૂર્તિઓ (Sculptures):
- નૃત્ય કરતી છોકરી (Dancing Girl): મોહેંજો-દડો ખાતેથી મળેલી આ કાંસ્ય (bronze) મૂર્તિ, લોસ્ટ-વેકસ (lost-wax) તકનીકનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
- દાઢીવાળા પુરુષની મૂર્તિ (Bearded Priest): મોહેંજો-દડો ખાતેથી મળેલી આ પથ્થરની મૂર્તિ, જેને પાદરી અથવા શાસકની મૂર્તિ માનવામાં આવે છે.
- ટેરાકોટા (Terracotta): માટીની બનેલી માતૃદેવીની મૂર્તિઓ અને વિવિધ પ્રાણીઓની મૂર્તિઓ મોટી સંખ્યામાં મળી આવી છે.
- માટીકામ (Pottery): સિંધુ સંસ્કૃતિના માટીકામની ખાસિયત લાલ માટી પર કાળા રંગની કારીગીરી (Red ware with black designs) છે.
9. ધર્મ અને માન્યતાઓ (Religion and Beliefs)
- માતૃદેવી (Mother Goddess): મોટી સંખ્યામાં મળી આવેલી સ્ત્રી મૂર્તિઓ પરથી અનુમાન થાય છે કે તેઓ માતૃદેવી (ફળદ્રુપતાની દેવી)ની પૂજા કરતા હતા.
- પશુપતિ (Pashupati): મોહેંજો-દડો ખાતેથી મળેલી એક મુદ્રા પર યોગ મુદ્રામાં બેઠેલા અને ત્રણ મુખવાળા એક પુરુષની આકૃતિ છે, જેની આસપાસ હાથી, વાઘ, ગેંડો અને ભેંસ છે. આને ઘણા વિદ્વાનો આદિ શિવ અથવા પશુપતિનું સ્વરૂપ માને છે.
- પ્રાકૃતિક પૂજા (Nature Worship): વૃક્ષો (ખાસ કરીને પીપળો) અને પ્રાણીઓની પૂજાના પુરાવા મળે છે.
- મંદિરોનો અભાવ: સિંધુ સંસ્કૃતિમાં કોઈ મંદિર જેવી ઈમારતો મળી આવી નથી.
10. સામાજિક જીવન (Social Life)
- સમાજ વ્યવસ્થા: પુરાતત્વીય પુરાવા સૂચવે છે કે સિંધુ સમાજ એક શ્રેણીબદ્ધ (stratified) સમાજ હતો, જ્યાં લોકો તેમના વ્યવસાય અને સામાજિક સ્થિતિ પ્રમાણે વહેંચાયેલા હતા.
- રાજાશાહીનો અભાવ: અત્યાર સુધી મળેલા પુરાવાઓમાં કોઈ રાજા કે શાસક વર્ગના વૈભવી કબરોના પુરાવા નથી. કેટલાક વિદ્વાનો માને છે કે અહીં કદાચ વેપારીઓનું વર્ગ શાસન હતું.
- પહેરવેશ અને ઘરેણાં: પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંને ઘરેણાં પહેરતા હતા. સોના, ચાંદી, તાંબા, શંખ અને માટીના મણકાના બનેલા ઘરેણાં મળી આવ્યા છે.
- મનોરંજન: નૃત્ય, શિકાર, પાસા રમવા જેવા મનોરંજનના પુરાવા મળે છે.
11. લિપિ અને ભાષા (Script and Language)
સિંધુ લિપિ (Indus Script) આજ સુધી વંચાઈ નથી.
- તે ચિત્રાત્મક (pictographic) છે, એટલે કે શબ્દો માટે ચિત્રો વપરાય છે.
- તેમાં આશરે 400-600 જેટલી વિવિધ નિશાનીઓ છે.
- તે જમણેથી ડાબે (right to left) લખાતી હતી.
- તેને બૌસ્ટ્રોફેડોન (Boustrophedon) પદ્ધતિમાં લખવામાં આવતી, જેમાં એક લાઇન જમણેથી ડાબે અને બીજી ડાબેથી જમણે લખાતી.
12. માપ-તોલ અને વજન (Weights and Measures)
સિંધુ ખીણના લોકોએ માપ-તોલની એકસમાન પ્રણાલી વિકસાવી હતી.
- વજન માટે ચૂનાના પત્થર (limestone)ના નાના ટુકડાઓનો ઉપયોગ થતો હતો.
- વજનનો ગણિતીય ક્રમ 16ના ગુણોત્તરમાં હતો (જેમ કે 1, 2, 8, 16, 32, 64, 160, 320, 640, 1600, 3200, 6400, 8000, 12800) .
- લંબાઈ માટે માપદંડ મળી આવ્યો છે, જે હાથીના હાથના હાડકાનો બનેલો હતો.
13. પતન (Decline)
સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિના પતનના ચોક્કસ કારણો અજ્ઞાત છે. ઇતિહાસકારોએ વિવિધ સિદ્ધાંતો આપ્યા છે:
- પૂર (Floods): વારંવાર આવતા પૂરને કારણે શહેરોનો વિનાશ.
- આક્રમણ (Invasion): મોર્ટિમર વ્હીલર (Mortimer Wheeler) જેવા પુરાતત્વવિદોના મતે આર્યોના આક્રમણને કારણે આ સંસ્કૃતિનો નાશ થયો.
- આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change): આબોહવા શુષ્ક બનવાને કારણે વરસાદમાં ઘટાડો થયો, જેના કારણે ખેતીને ફટકો પડ્યો.
- નદીઓનો માર્ગ બદલાવો (Change in River Course): સરસ્વતી (ઘગ્ઘર) નદી સુકાઈ જવાથી ઘણા શહેરો ખાલી થઈ ગયા.
- અર્થતંત્રનો ઘટાડો (Economic Decline): વેપારમાં ઘટાડો થવાથી આર્થિક પતન થયું.
- રોગચાળો (Epidemic): કોઈ ભયંકર રોગચાળાને કારણે લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને શહેરો ઉજ્જડ થઈ ગયા.
FAQ સેક્શન (Frequently Asked Questions)
પ્રશ્ન 1: સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિના શોધકર્તા કોણ છે?
જવાબ: હડપ્પાના શોધકર્તા દયારામ સાહની (1921) અને મોહેંજો-દડોના શોધકર્તા રાખલદાસ બેનર્જી (1922) છે.
પ્રશ્ન 2: સિંધુ સંસ્કૃતિનું સૌથી મોટું સ્થળ કયું છે?
જવાબ: હરિયાણામાં આવેલું રાખીગઢી સિંધુ સંસ્કૃતિનું સૌથી મોટું સ્થળ છે.
પ્રશ્ન 3: ગુજરાતમાં કેટલા સિંધુ સંસ્કૃતિના સ્થળો છે?
જવાબ: ગુજરાતમાં 50 થી વધુ સ્થળો છે, જેમાં ધોળાવીરા (કચ્છ), લોથલ (ખેડા), સુરકોટડા (કચ્છ), કુંતાસી (રાજકોટ) અને રંગપુર (સુરેન્દ્રનગર) મુખ્ય છે.
પ્રશ્ન 4: GPSC માં સિંધુ સંસ્કૃતિમાંથી કેવા પ્રકારના પ્રશ્નો પૂછાય છે?
જવાબ: GPSCમાં મુખ્યત્વે સ્થળ-વિશેષતા (Site-Feature), ભારત-પાકિસ્તાનમાં આવેલા સ્થળો, અને ગુજરાતના સ્થળો વિશે પ્રશ્નો પૂછાય છે.
પ્રશ્ન 5: સિંધુ સંસ્કૃતિની લિપિ વંચાઈ શા માટે નથી?
જવાબ: સિંધુ લિપિ ચિત્રાત્મક (pictographic) છે અને તેમાં લગભગ 400-600 જેટલી નિશાનીઓ છે. રોસેટા સ્ટોન (ઇજિપ્શિયન લિપિ વંચાવા માટેની ચાવી) જેવી કોઈ ચાવી ન મળવાથી આ લિપિ આજ સુધી વંચાઈ નથી.
પ્રશ્ન 6: સિંધુ સંસ્કૃતિના પતનનાં કારણો શું છે?
જવાબ: પૂર, આબોહવા પરિવર્તન, નદીઓનો માર્ગ બદલાવો, આર્થિક પતન, આર્યોનું આક્રમણ વગેરે મુખ્ય કારણો માનવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 7: ધોળાવીરાને યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ ક્યારે જાહેર કરાયું?
જવાબ: ધોળાવીરાને 2021માં યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ જાહેર કરાયું હતું.
પ્રશ્ન 8: સિંધુ સંસ્કૃતિના લોકો કઈ ધાતુથી અજાણ હતા?
જવાબ: સિંધુ સંસ્કૃતિના લોકો લોખંડ (Iron)ના ઉપયોગથી અજાણ હતા.
GPSC પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQs)
વર્ષ 2024ના પ્રશ્નો
GPSC Prelims CSP-1 – 2024
પ્રશ્ન 1: Which of the following sites of Indus Valley Civilization are located in India?
Mohenjo-Daro
Rakhigarhi
Ganweriwala
Dholavira
Select the correct answer code:
(A) 1, 2, 3
(B) 2, 4
(C) 2, 3, 4
(D) 1, 2, 4જવાબ જુઓ
(B) 2, 4
G-1/2, Advertisement No. 47/23-24, 7-1-24
પ્રશ્ન 2: નીચે આપેલા વિધાનો ધ્યાનમાં લો.
ડોકરા (Dokra) કળા લોસ્ટ–વેકસ કાસ્ટીંગ (lost-wax casting) તકનીકીનો ઉપયોગ કરતી ફેરસ (ferrous) મેટલ કાસ્ટિંગ કળા છે.
લોસ્ટ—વેકસ કાસ્ટીંગ (lost-wax casting) તકનીકી ભારતમાં આશરે 4000 વર્ષથી ઉપયોગમાં લેવાય છે અને તે આજે પણ મધ્ય અને પૂર્વ ભારતના કારીગરો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે.
મોહેંજો–દડોની નૃત્ય કરતી છોકરી લોસ્ટ—વેકસ (lost-wax) કલાકૃતિઓની સૌથી પ્રાચીન પૈકીની એક છે.
ઉપરનાં પૈકી કયાં વિધાનો સત્ય છે?
(A) 1, 2
(B) 2, 3
(C) 1, 3
(D) 1, 2, 3જવાબ જુઓ
(B) 2, 3
પ્રશ્ન 3: સિંધુ ખીણની સભ્યતા (civilization)નું નીચેના પૈકી ક્યાં સ્થળ ભારતમાં આવેલ છે?
મોહેંજો-દડો (Mohenjo-Daro)
રાખીગઢી (Rakhigarhi)
ગન્વેરીવાલા (Ganweriwala)
ધોલાવીરા (Dholavira)
નીચેનામાંથી કોડ પસંદ કરો.
(A) 1,2,3
(B) 2,4
(C) 2,3,4
(D) 1,2જવાબ જુઓ
(B) 2,4
પ્રશ્ન 4: સિંધુ (સંસ્કૃતિના) લોકો દ્વારા પૂજવામાં આવતા મુખ્ય પુરૂષ દેવતા કોણ હતા?
(A) ભગવાન વિષ્ણુ
(B) ભગવાન શિવ
(C) બ્રમ્હા
(D) ઈન્દ્રજવાબ જુઓ
(B) ભગવાન શિવ (પશુપતિ મહાદેવ તરીકે)
વર્ષ 2023ના પ્રશ્નો
GPSC Prelims CSP-1 – 2023
પ્રશ્ન 5: Which of the following were the port towns of the Indus Valley Civilization?
Balakot
Khirasa
Kuntasi
Select the correct answer code:
(A) 1, 2
(B) 1, 3
(C) 2, 3
(D) 1, 2, 3જવાબ જુઓ
(B) 1, 3
Dy.SO-3, Advertisement No. 42/23-24, 15-10-23
પ્રશ્ન 6: અવશેષોનો સમય નક્કી કરવા માટે કઈ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે?
(A) સી—8
(B) સી—9
(C) સી—૧
(D) સી—14જવાબ જુઓ
(D) સી—14 (Carbon-14 ડેટિંગ)
પ્રશ્ન 7: હડપ્પન સભ્યતા દરમ્યાનના, ખેડેલા ખેતરના પુરાવા ક્યાંથી મળી આવેલ છે?
(A) લોથલ
(B) કાલીબંગન
(C) મોંહે—જો—દડો
(D) ધોળાવીરાજવાબ જુઓ
(B) કાલીબંગન
AO-2, Advertisement No. 22/22-23, 26-2-23
પ્રશ્ન 8: સિંધુખીણની સભ્યતા સૌથી વિશિષ્ટ કલાકૃતિ એવી હડપ્પન મુદ્રા…….. નામના પથ્થરની બનેલી હતી.
(A) ચીનાનો પથ્થર (Limestone)
(B) સ્ટ્રીએટાઈટ (Steatite)
(C) ટ્રાવર્ટાઈન (Travertine)
(D) કવાર્ટઝાઈટ (Quartzite)જવાબ જુઓ
(B) સ્ટ્રીએટાઈટ (Steatite)
પ્રશ્ન 9: સિંધુખીણની સભ્યતા વિશે નીચેના પૈકી કયું વિધાન / ક્યા વિધાનો સત્ય છે?
સોનું એ દુર્લભ અને કિંમતી હતું.
હડપ્પા ખાતે મળી આવેલી સોનાની તમામ ઝવેરાત સંગ્રહમાંથી મળી આવેલી હતી.
હડપ્પાના લોકો સોનાના ઉપયોગથી અજાણ હતા.
(A) માત્ર I સાચું છે.
(B) માત્ર I અને II સાચું છે.
(C) માત્ર III સાચું છે.
(D) ઉપરોક્ત પૈકી એક પણ સાચું નથી.જવાબ જુઓ
(B) માત્ર I અને II સાચું છે.
AO-2, Advertisement No. 42/22-23, 26-2-24
પ્રશ્ન 10: ……… યુગ એ આપણા પાષાણ યુગ સંસ્કૃતીમાં મધ્યવર્તી તબક્કાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
(A) પ્રાચીન પાષાણ યુગ (Palaeolithic Age)
(B) મધ પાષાણ યુગ (Mesolithic Age)
(C) નૂતન પાષાષ્ણ યુગ (Neolithic Age)
(D) તામ્ર પાષાણ યુગ (Chalcolithic Age)જવાબ જુઓ
(B) મધ પાષાણ યુગ (Mesolithic Age)
AO-1, Advertisement No. 22/22-23, 5-2-23
પ્રશ્ન 11: પાષાણ યુગમાં પાળેલા પ્રાણીઓમાં સૌ પ્રથમ …….. હતું.
(A) કૂતરો, ઘોડો, બકરી
(B) ઘોડો, ઘેટું, બકરી
(C) કૂતરો, ઘેટું, બકરી
(D) ઘેટું, હાથી, કૂતરોજવાબ જુઓ
(C) કૂતરો, ઘેટું, બકરી
M.AO-2, Advertisement No. 14/22-23, 1-1-23
પ્રશ્ન 12: દાઢીવાળા માણસની પ્રતિમા કે જે મોહેં જો—દડો ખાતેથી મળી આવેલ છે, તેની આકૃતિ……..ની બનેલી છે.
(A) ટેરાકોટા (Terracotta)
(B) પથ્થર (Stone)
(C) કાંસ્ય (Bronze)
(D) તાંબુ (Copper)જવાબ જુઓ
(B) પથ્થર (Stone)
વર્ષ 2021ના પ્રશ્નો
GPSC Prelims CSP-1 – 2021
પ્રશ્ન 13: Which of the following statements about the Indus Valley Civilization is/are correct?
I. Sites of the Indus Valley Civilization are not confined to the valley of the Indus river.
II. Typical pottery of the Indus Valley Civilization is red, with designs painted on it in black.
(A) I only
(B) II only
(C) Both I and II
(D) Neither I nor IIજવાબ જુઓ
(C) Both I and II
અન્ય મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો (अन્ય Important Questions)
પ્રશ્ન 14: What was the main occupation of the people of the Indus Valley Civilization?
(A) Trade
(B) Animal husbandry
(C) Hunting
(D) Agricultureજવાબ જુઓ
(D) Agriculture
પ્રશ્ન 15: The striking feature of the Indus Valley Civilization was:
(A) Urban Civilization
(B) Agrarian Civilization
(C) Mesolithic Civilization
(D) Paleolithic Civilizationજવાબ જુઓ
(A) Urban Civilization
પ્રશ્ન 16: Which of the following scholars was the first to discover the traces of the Harappan Civilization?
(A) Sir John Marshall
(B) R.D. Banerjee
(C) A. Cunningham
(D) Daya Ram Sahaniજવાબ જુઓ
(D) Daya Ram Sahani (દયારામ સાહની – હડપ્પાના શોધક)
પ્રશ્ન 17: Kalibangan is situated in:
(A) Uttar Pradesh
(B) Sindh
(C) Rajasthan
(D) Gujaratજવાબ જુઓ
(C) Rajasthan
પ્રશ્ન 18: The Harappans were the earliest people to produce: [SSC Combined Matric Level 2001]
(A) Seals
(B) Bronze implements
(C) Cotton
(D) Barleyજવાબ જુઓ
(C) Cotton
પ્રશ્ન 19: Harappa is situated on the bank of the river:
(A) Ganga
(B) Ravi
(C) Yamuna
(D) Sindhuજવાબ જુઓ
(B) Ravi
પ્રશ્ન 20: The Great Bath of Indus Valley Civilization is found at:
(A) Harappa
(B) Mohenjodaro
(C) Ropar
(D) Kalibanganજવાબ જુઓ
(B) Mohenjodaro
પ્રશ્ન 21: સિંધુ ખીણની સભ્યતાનું ગુજરાતમાં આવેલું મુખ્ય સ્થળ કયું છે?
(A) કાલીબંગન
(B) રોપર
(C) બનાવલી
(D) લોથલજવાબ જુઓ
(D) લોથલ
પ્રશ્ન 22: Match the following:
સ્થળ (Site) વિશેષતા (Feature)
1. Great Bath (a) Lothal
2. Plough field (b) Mohenjodaro
3. Granaries (c) Kalibangan
4. Dockyard (d) Harappa
(A) 1-b, 2-c, 3-d, 4-a
(B) 1-a, 2-b, 3-c, 4-d
(C) 1-c, 2-d, 3-a, 4-b
(D) 1-d, 2-a, 3-b, 4-cજવાબ જુઓ
(A) 1-b, 2-c, 3-d, 4-a
પ્રશ્ન 23: Which of the following was/were the features of the Indus Valley Civilization regarding trade?
(A) They had trade relations with Mesopotamia.
(B) They used bullock carts and boats for transport.
(C) Lothal was an important port town.
(D) All of the aboveજવાબ જુઓ
(D) All of the above
પ્રશ્ન 24: સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના લોકો કઈ ધાતુથી અજાણ હતા?
(A) તાંબુ (Copper)
(B) કાંસ્ય (Bronze)
(C) લોખંડ (Iron)
(D) સોનું (Gold)જવાબ જુઓ
(C) લોખંડ (Iron)
પ્રશ્ન 25: What is the script of the Indus Valley Civilization called?
(A) Brahmi
(B) Kharosthi
(C) Indus Script (Pictographic)
(D) Devanagariજવાબ જુઓ
(C) Indus Script (Pictographic)