પંચાયતી રાજ એ ભારતની ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ્ય વ્યવસ્થા છે. તે લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણનું એક માધ્યમ છે, જેમાં સત્તા અને સંસાધનો કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોથી સ્થાનિક સમુદાયો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. મહાત્મા ગાંધીએ ગ્રામ સ્વરાજના સ્વપ્નને સાકાર કરવા માટે પંચાયતી રાજની હિમાયત કરી હતી. આ વ્યવસ્થાને 1992માં 73મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.

આ અધ્યાયમાં આપણે પંચાયતી રાજનો અર્થ, તેના ઐતિહાસિક વિકાસ, વિવિધ સમિતિઓની ભલામણો, 73મા સુધારાની જોગવાઈઓ અને અનુસૂચિત વિસ્તારો માટેના પેસા (PESA) અધિનિયમનો વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું.

1. પંચાયતી રાજ (Panchayati Raj)

પંચાયતી રાજ એ ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ત્રણ-સ્તરીય પ્રણાલી છે, જેમાં ગામ, તાલુકા અને જિલ્લા સ્તરે ચૂંટાયેલી સંસ્થાઓ દ્વારા સ્થાનિક વિકાસ અને શાસનની કામગીરી કરવામાં આવે છે. પંચાયતી રાજને “લોકશાહીની શાળા” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

પંચાયતી રાજના ત્રણ સ્તરો નીચે મુજબ છે:

• ગ્રામ પંચાયત (ગ્રામ સ્તર)
• તાલુકા પંચાયત (મધ્યવર્તી સ્તર)
• જિલ્લા પંચાયત (જિલ્લા સ્તર)

2. ભારતમાં પંચાયતી રાજનો ક્રમિક વિકાસ (Evolution of Panchayati Raj)

વર્ષ	ઘટના	મહત્વ
1882	લોર્ડ રિપનનું ઠરાવ	સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓના વિકાસ માટે પ્રથમ પ્રયાસ.
1935	ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1935	પ્રાંતોમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની જોગવાઈ.
1937	ગાંધીજીનો હરિજન પત્ર	‘ગ્રામ સ્વરાજ’ ના સ્વપ્નની રજૂઆત.
1947	સ્વતંત્રતા	પંચાયતી રાજને એક આદર્શ તરીકે સ્થાન મળ્યું.
1957	બલવંત રાય મહેતા સમિતિ	પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ સમિતિએ ત્રણ-સ્તરીય પંચાયતી રાજની ભલામણ કરી.
1978	અશોક મહેતા સમિતિ	બીજા તબક્કાની સમિતિએ પંચાયતી રાજને બંધારણમાં સ્થાન આપવાની માંગ કરી.
1989	64મો બંધારણીય સુધારો (વિધેયક)	રાજીવ ગાંધી સરકાર દ્વારા લાવાયો, પણ રાજ્યસભામાં પસાર થયો નહીં.
1992	73મો બંધારણીય સુધારો	24 એપ્રિલ 1993ના રોજ અમલમાં આવ્યો; પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો મળ્યો.

3. પંચાયતી રાજ અંગેની સમિતિઓના ભલામણો

3.1 બલવંત રાય મહેતા સમિતિ (1957)

રચના: સમુદાય વિકાસ કાર્યક્રમોની સમીક્ષા માટે. અધ્યક્ષ: બલવંત રાય મહેતા.

મુખ્ય ભલામણો:

ક્રમ	ભલામણ	વિગત
1	ત્રણ-સ્તરીય પંચાયતી રાજ	ગ્રામ પંચાયત (ગામ), પંચાયત સમિતિ (તાલુકા/બ્લોક), જિલ્લા પરિષદ (જિલ્લો).
2	સીધી ચૂંટણી	ગ્રામ પંચાયતના સભ્યો સીધી ચૂંટણીથી ચૂંટાય.
3	આરક્ષણ	SC, ST અને મહિલાઓ માટે બેઠકો અનામત રાખવી.
4	વિકેન્દ્રીકરણ	શિક્ષણ, કૃષિ, સ્વાસ્થ્ય, સિંચાઈ જેવા વિષયો પંચાયતોને સોંપવા.
5	નાણાકીય સ્ત્રોત	પંચાયતોને કર વસૂલાતનો અધિકાર, રાજ્ય સરકાર તરફથી અનુદાન.

નોંધ: આ સમિતિ પછી જ પ્રથમ વખત (1959માં) રાજસ્થાનના નાગૌર જિલ્લામાં પંચાયતી રાજની શરૂઆત થઈ.

3.2 અશોક મહેતા સમિતિ (1978)

રચના: જનતા સરકાર દ્વારા. અધ્યક્ષ: અશોક મહેતા.

મુખ્ય ભલામણો:

ક્રમ	ભલામણ	વિગત
1	દ્વિ-સ્તરીય વ્યવસ્થા	ગ્રામ પંચાયત (ગામ) અને જિલ્લા પરિષદ (જિલ્લા). (તાલુકા સ્તર ન રાખવાની ભલામણ)
2	પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો	સ્થાનિક સંસ્થાઓને બંધારણમાં સ્થાન મળવું જોઈએ.
3	બિન-રાજકીય ચૂંટણીઓ	ચૂંટણીઓ બિન-રાજકીય આધાર પર થવી જોઈએ.
4	નાણાકીય સત્તાઓ	પંચાયતોને વધુ નાણાકીય સ્વાયત્તતા.
5	SC, ST, મહિલા અનામત	વધુ અનામતની ભલામણ.

3.3 અન્ય મહત્વપૂર્ણ સમિતિઓ

સમિતિ	વર્ષ	મુખ્ય ભલામણ
જી.વી.કે. રાવ સમિતિ (GVK Rao Committee)	1985	પંચાયતોને યોજના અને વિકાસની કામગીરી સોંપવી.
એલ.એમ. સિંહવી સમિતિ (LM Singhvi Committee)	1986	પંચાયતોને બંધારણીય માન્યતા અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતા.
સરકારિયા સમિતિ (Sarkaria Committee)	1988	કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો, પંચાયતોને વધુ સત્તા.

4. પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો આપવા વિવિધ સરકારના પ્રયત્નો

વર્ષ	પ્રયાસ	પરિણામ
1989	64મો સુધારો (રાજીવ ગાંધી)	રાજ્યસભામાં પસાર ન થયો.
1990	65મો સુધારો (વી.પી. સિંહ)	લોકસભા વિસર્જનને કારણે પડી ગયો.
1991	72મો અને 73મો સુધારો (નરસિંહ રાવ)	સંસદના બંને ગૃહોએ પસાર કર્યો.
1993 (24 એપ્રિલ)	73મો સુધારો અમલમાં	પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો મળ્યો.

5. 73મો બંધારણીય સુધારો, 1992 (73rd Constitutional Amendment Act, 1992)

73મો સુધારો 24 એપ્રિલ 1993ના રોજ અમલમાં આવ્યો. તેના દ્વારા બંધારણમાં ભાગ IX (અનુચ્છેદ 243 થી 243-O) અને 11મી અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી.

5.1 73મા સુધારાની મુખ્ય જોગવાઈઓ

અનુચ્છેદ	વિષય	જોગવાઈ
243	વ્યાખ્યાઓ	‘પંચાયત’, ‘ગ્રામ સભા’, ‘જિલ્લા’, ‘મધ્યવર્તી સ્તર’ની વ્યાખ્યા.
243A	ગ્રામ સભા	ગામના મતદારોની સભા; પંચાયતના કાર્યો પર દેખરેખ.
243B	પંચાયતોની રચના	દરેક રાજ્યમાં ગામ, તાલુકા અને જિલ્લા સ્તરે પંચાયતોની રચના. (100 લાખથી ઓછી વસ્તીવાળા રાજ્યો તાલુકા સ્તરને છોડી શકે છે)
243C	પંચાયતોની રચના	(a) ગ્રામ પંચાયતના સભ્યો સીધી ચૂંટણી દ્વારા. (b) તાલુકા/જિલ્લા પંચાયતના સભ્યો પરોક્ષ ચૂંટણી (ગ્રામ પંચાયતના સભ્યો દ્વારા).
243D	બેઠકોની અનામત	(a) SC અને ST માટે તેમની વસ્તીના પ્રમાણમાં. (b) મહિલાઓ માટે ઓછામાં ઓછી 1/3 બેઠકો. (SC/ST અને મહિલાઓ માટે)
243E	પંચાયતોનો કાર્યકાળ	5 વર્ષ (વહેલી વિસર્જન શક્ય). વિસર્જન પછી 6 મહિનાની અંદર ચૂંટણી ફરજિયાત.
243F	સભ્યોની ગેરલાયકાતો	રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્યની જેમ જ.
243G	પંચાયતોની સત્તાઓ	રાજ્ય વિધાનસભા પંચાયતોને 29 વિષયો (11મી અનુસૂચિ)ની સત્તા સોંપી શકે છે.
243H	કર અને ફી વસૂલવાની સત્તા	પંચાયતોને કર, ફી, ટોલ વસૂલવાની સત્તા.
243I	રાજ્ય નાણાં પંચ	દર પાંચ વર્ષે રાજ્યપાલ નાણાં પંચની રચના કરે, જે પંચાયતોને નાણાંની ફાળવણીની ભલામણ કરે.
243K	રાજ્ય ચૂંટણી પંચ	પંચાયતની ચૂંટણીઓ માટે રાજ્ય ચૂંટણી પંચની સ્થાપના.
243M	અનુસૂચિત વિસ્તારો પર લાગુ	(4)(b) – સંસદ કાયદા દ્વારા 5મી અનુસૂચિના વિસ્તારોમાં પંચાયત વ્યવસ્થા લાગુ કરી શકે છે. (આના આધારે PESA અધિનિયમ, 1996 પસાર થયો).
243O	ચૂંટણી વિવાદો	અદાલતો પંચાયત ચૂંટણીઓના વિવાદોમાં દખલ કરી શકતી નથી.

5.2 11મી અનુસૂચિ (29 વિષયો)

11મી અનુસૂચિમાં 29 વિષયો છે, જેમાંથી અગત્યના છે:

ક્રમ	વિષય
1	કૃષિ અને કૃષિ વિસ્તરણ
2	જમીન સુધારણા, જમીન વ્યવસ્થાપન
3	પશુપાલન, ડેરી, મરઘીપાલન
4	મત્સ્યોદ્યોગ
5	નાના ઉદ્યોગો, ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ
6	પીવાનું પાણી, સિંચાઈ
7	આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા
8	પ્રાથમિક અને ઉચ્ચતર શિક્ષણ
9	સામાજિક વનીકરણ
10	ગ્રામ રસ્તા (માર્ગો)
11	ગ્રામીણ વીજળીકરણ
12	ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમો
13	સ્થાનિક બજારો અને મેળાઓ

6. અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં પંચાયતી રાજ (PESA – Provisions of the Panchayats Extension to Scheduled Areas)

6.1 પૃષ્ઠભૂમિ

• 5મી અનુસૂચિના વિસ્તારો (10 રાજ્યો – આંધ્રપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ગુજરાત, હિમાચલ પ્રદેશ, ઝારખંડ, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, રાજસ્થાન, તેલંગાણા) માં આદિવાસીઓ વસે છે.
• 73મા સુધારાના અનુચ્છેદ 243M(4)(b) હેઠળ, સંસદને 5મી અનુસૂચિના વિસ્તારોમાં પંચાયતી રાજ લાગુ કરવાની સત્તા છે.
• કેન્દ્ર સરકારે ભુરિયા સમિતિ (Bhuria Committee) ની રચના કરી, જેણે 17 જાન્યુઆરી 1995ના રોજ પોતાનો અહેવાલ આપ્યો. આ સમિતિની ભલામણોના આધારે પેસા (PESA) અધિનિયમ, 1996 બનાવવામાં આવ્યો.

6.2 PESA અધિનિયમ, 1996 – અગત્યની જોગવાઈઓ

અમલીકરણ તારીખ: 24 ડિસેમ્બર 1996.

કલમ (સેક્શન)	જોગવાઈ
આદિવાસી રીત-રિવાજોની સ્વીકૃતિ	રાજ્ય સરકારે પંચાયતી રાજના કાયદા આદિવાસીઓની રીતરિવાજો, સામાજિક અને ધાર્મિક પ્રથાઓને અનુરૂપ બનાવવા પડશે.
ગ્રામ સભાનું સશક્તિકરણ	ગ્રામ સભા (ગામના મતદારો) પાસે નીચેની સત્તાઓ હશે: (i) પરંપરાઓ, સંસ્કૃતિ અને સમુદાય સંસાધનોનું રક્ષણ. (ii) વિકાસ યોજનાઓની મંજૂરી. (iii) ગરીબી નિવારણ યોજનાઓના લાભાર્થીઓની ઓળખ. (iv) પંચાયતના ભંડોળના ઉપયોગનું પ્રમાણપત્ર આપવું.
જમીન અને સંસાધનો પર નિયંત્રણ	(i) જમીન સંપાદન પહેલાં ગ્રામ સભાની સલાહ લેવી ફરજિયાત. (ii) નાના ખનિજો માટે ખાણ લીઝ આપતા પહેલા ગ્રામ સભાની ભલામણ ફરજિયાત. (iii) નાના જળાશયો પર પંચાયતોને આયોજન સત્તા.
આરક્ષણ	(i) ST માટે સ્થાનિક પંચાયતોમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં અનામત. (ii) તમામ સ્તરે અધ્યક્ષ/ચેરમેનનો પદ ST માટે અનામત રહેશે. (iii) ST માટે લઘુત્તમ 50% અનામત.
નિશ્ચિત ઉત્પાદન પર અધિકાર	પંચાયતોને નાના વન ઉત્પાદનો (Minor Forest Produce) પર સ્વામિત્વના અધિકાર.
નિષેધ અને નિયમનની સત્તા	પંચાયતો નશાના વ્યસનો પર પ્રતિબંધ/નિયમન લાગુ કરી શકે છે.
જમીનના ટ્રાન્સફર પર પ્રતિબંધ	આદિવાસી જમીનના આદિવાસીઓ તરફથી બિન-આદિવાસીઓને થતા સ્થાનાંતરને રોકવાની સત્તા.
ઉચ્ચ સ્તરો દ્વારા ગ્રામ સભાની સત્તામાં દખલ નહીં	રાજ્ય કાયદાઓ એ સુનિશ્ચિત કરશે કે ઉચ્ચ સ્તરની પંચાયતો ગ્રામ સભાની સત્તાઓ ન લઈ લે.

6.3 PESA અધિનિયમનું અમલીકરણ (2026 સુધીમાં)

• 5મી અનુસૂચિના તમામ 10 રાજ્યોમાં પેસા કાયદા લાગુ પડે છે.
• 9 રાજ્યોએ (રાજસ્થાન સિવાય) પેસા અધિનિયમની જોગવાઈઓ તેમના સ્થાનિક પંચાયતી રાજ અધિનિયમોમાં સમાવેશ કરી છે.
• રાજસ્થાને 1999માં “રાજસ્થાન પંચાયત રાજ (અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં ફેરફાર) અધિનિયમ” બનાવ્યો.
• નવેમ્બર 2023 માં ઓડિશાએ પેસા નિયમોનો ડ્રાફ્ટ પ્રકાશિત કર્યો.
• ગ્રામ સભાની બેઠકોની સંખ્યા, જનજાગૃતિ, અને સ્થાનિક યોજનાઓના અમલીકરણ જેવા પડકારો હજુ પણ છે.

મોક ટેસ્ટ – પંચાયતી રાજ

1. પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો આપનારો સુધારો કયો છે?
A) 24મો સુધારો
B) 42મો સુધારો
C) 73મો સુધારો
D) 86મો સુધારો
જવાબ: C

2. 73મો સુધારો ક્યારે અમલમાં આવ્યો?
A) 24 એપ્રિલ 1992
B) 24 એપ્રિલ 1993
C) 26 જાન્યુઆરી 1993
D) 15 ઓગસ્ટ 1992
જવાબ: B

3. પંચાયતી રાજની ભલામણ કરનારી પ્રથમ સમિતિ કઈ હતી?
A) અશોક મહેતા સમિતિ
B) બલવંત રાય મહેતા સમિતિ
C) સરકારિયા સમિતિ
D) સિંહવી સમિતિ
જવાબ: B

4. પંચાયતો માટે 29 વિષયો કઈ અનુસૂચિમાં આપેલા છે?
A) 10મી
B) 11મી
C) 12મી
D) 9મી
જવાબ: B

5. ગ્રામ પંચાયતનો કાર્યકાળ કેટલો હોય છે?
A) 3 વર્ષ
B) 4 વર્ષ
C) 5 વર્ષ
D) 6 વર્ષ
જવાબ: C

6. પંચાયતમાં મહિલાઓ માટે ઓછામાં ઓછી કેટલી ટકા બેઠકો અનામત છે?
A) 25%
B) 33%
C) 40%
D) 50%
જવાબ: B

7. પેસા (PESA) અધિનિયમ કયા વિસ્તારોમાં લાગુ પડે છે?
A) 6ઠ્ઠી અનુસૂચિના વિસ્તારો
B) 5મી અનુસૂચિના વિસ્તારો
C) કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો
D) તમામ રાજ્યોના ગ્રામીણ વિસ્તારો
જવાબ: B

8. PESA અધિનિયમ ક્યારે બનાવવામાં આવ્યો?
A) 1992
B) 1993
C) 1996
D) 2000
જવાબ: C

9. PESA હેઠળ, પંચાયતોના અધ્યક્ષ પદ માટે કોને અનામત રાખવામાં આવે છે?
A) SC
B) ST
C) OBC
D) મહિલાઓ
જવાબ: B

10. પંચાયતોની નાણાકીય સ્થિતિની સમીક્ષા માટે કઈ સંસ્થાની ભલામણ કરવામાં આવી છે?
A) રાજ્ય ચૂંટણી પંચ
B) રાજ્ય નાણાં પંચ
C) યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન
D) રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ
જવાબ: B

11. ગ્રામ સભામાં સામાન્ય રીતે કોણ સામેલ હોય છે?
A) ગામના તમામ વડીલો
B) ગામના તમામ મતદારો
C) ગ્રામ પંચાયતના સભ્યો
D) ગામના તમામ પુખ્ત વ્યક્તિઓ
જવાબ: B

12. પંચાયતોની ચૂંટણી કોણ કરાવે છે?
A) રાજ્ય ચૂંટણી પંચ
B) ભારતનું ચૂંટણી પંચ
C) રાજ્ય સરકાર
D) જિલ્લા કલેક્ટર
જવાબ: A

13. PESA અધિનિયમ હેઠળ, આદિવાસી વિસ્તારોમાં ST માટે લઘુત્તમ અનામત કેટલી છે?
A) 33%
B) 40%
C) 50%
D) 60%
જવાબ: C

14. 5મી અનુસૂચિ ધરાવતાં કેટલાં રાજ્યોમાં PESA લાગુ પડે છે?
A) 7
B) 8
C) 9
D) 10
જવાબ: D

15. પંચાયતી રાજના ત્રણ સ્તરો કયા છે?
A) ગ્રામ, તાલુકા, જિલ્લો
B) ગ્રામ, બ્લોક, શહેર
C) નગર, તાલુકો, જિલ્લો
D) વોર્ડ, બ્લોક, જિલ્લો
જવાબ: A

પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)

UPSC Prelims

1. Which of the following schedules of the Constitution of India contains the 29 subjects of Panchayati Raj? (UPSC 2019)
A) 10th Schedule
B) 11th Schedule
C) 12th Schedule
D) 8th Schedule
જવાબ: B

2. The Provisions of the Panchayats (Extension to the Scheduled Areas) Act, 1996 (PESA) extends to: (UPSC 2018)
A) Sixth Schedule areas
B) Fifth Schedule areas
C) Both Fifth and Sixth Schedule areas
D) All rural areas of India
જવાબ: B

3. The 73rd Constitutional Amendment Act, 1992 provides for the reservation of seats for women in Panchayats not less than: (UPSC 2016)
A) One-third (33%)
B) One-fourth (25%)
C) Half (50%)
D) Two-third (66%)
જવાબ: A

4. Which Committee recommended the three-tier Panchayati Raj system? (UPSC 2015)
A) Ashok Mehta Committee
B) Balwant Rai Mehta Committee
C) G.V.K. Rao Committee
D) L.M. Singhvi Committee
જવાબ: B

GPSC (Gujarat Administrative Service)

1. 73મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા કયો ભાગ ઉમેરવામાં આવ્યો? (GPSC 2019)
A) ભાગ IX
B) ભાગ VIII
C) ભાગ X
D) ભાગ IVA
જવાબ: A

2. ગુજરાતમાં પંચાયતી રાજ અધિનિયમ ક્યારે લાગુ કરવામાં આવ્યો? (GPSC 2018)
A) 1961
B) 1972
C) 1993
D) 1963
જવાબ: D (ગુજરાત પંચાયત એક્ટ, 1961, 1963માં લાગુ)

3. PESA અધિનિયમ હેઠળ, ખનિજ લીઝ આપતા પહેલા કોની ભલામણ ફરજિયાત છે? (GPSC 2020)
A) જિલ્લા કલેક્ટર
B) ગ્રામ સભા
C) મુખ્યમંત્રી
D) કેન્દ્ર સરકાર
જવાબ: B

4. 73મા સુધારા હેઠળ, ગુજરાતમાં પંચાયતી રાજના કયા સ્તરો છે? (GPSC 2017)
A) ગ્રામ, તાલુકા, જિલ્લા
B) ગ્રામ, જિલ્લા
C) ગ્રામ, મહાનગર, જિલ્લા
D) ગામ, બ્લોક
જવાબ: A

ભારતમાં પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થાને 73મા બંધારણીય સુધારા (1992) દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો મળ્યો. બલવંત રાય મહેતા સમિતિ (1957) એ ત્રણ-સ્તરીય પ્રણાલીની ભલામણ કરી, જ્યારે અશોક મહેતા સમિતિ (1978) એ પંચાયતી રાજને બંધારણમાં સ્થાન આપવાની માંગ કરી. 73મા સુધારા દ્વારા ભાગ IX (અનુ. 243-243O) અને 11મી અનુસૂચિ (29 વિષયો) ઉમેરવામાં આવી. SC, ST, OBC અને મહિલાઓ (33%) માટે અનામતની જોગવાઈ કરવામાં આવી. 5મી અનુસૂચિના આદિવાસી વિસ્તારો માટે PESA (પ્રોવિઝન્સ ઓફ ધ પંચાયત્સ એક્સટેન્શન ટુ શિડ્યુલ્ડ એરિયાઝ) અધિનિયમ, 1996 લાગુ કરવામાં આવ્યો. PESA હેઠળ ગ્રામ સભાની સત્તાઓને વિસ્તારવામાં આવી અને ST માટે 50% અનામતની જોગવાઈ કરવામાં આવી. GPSC અને UPSC માટે 73મો સુધારો, 11મી અનુસૂચિ, PESA અધિનિયમની મુખ્ય જોગવાઈઓ અને વિવિધ સમિતિઓની ભલામણોના પ્રશ્નો મહત્વપૂર્ણ છે.