બ્રહ્મપુત્રા નદી ભારતની સૌથી અનોખી અને વિશાળ નદીઓમાંની એક છે. તે ભારતની એકમાત્ર પુરુષવાચક નદી છે (અન્ય મોટાભાગની નદીઓને દેવી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે). સંસ્કૃતમાં ‘બ્રહ્મપુત્ર’નો અર્થ ‘બ્રહ્માનો પુત્ર’ થાય છે. આ નદી પાણીના વહેણ (ડિસ્ચાર્જ)ની દ્રષ્ટિએ વિશ્વની ૯મી સૌથી મોટી અને લંબાઈની દ્રષ્ટિએ ૧૫મી સૌથી લાંબી નદી છે.
બ્રહ્મપુત્રા ત્રણ દેશો – તિબેટ (ચીન), ભારત અને બાંગ્લાદેશ – માંથી પસાર થાય છે અને જુદા જુદા પ્રદેશોમાં જુદા જુદા નામો ધરાવે છે.
1. ઉદ્ગમ સ્થળ (Origin of Brahmaputra River)
બ્રહ્મપુત્રા નદીનો ઉદ્ગમ તિબેટ (ચીન)માં હિમાલય પર્વતમાળામાં આવેલું છે.
| વિગત | માહિતી |
| મુખ્ય ઉદ્ગમ સ્થળ | ચેમયુંગ હિમશિખર (Chemayungdung Glacier), માનસરોવર નજીક |
| ચોક્કસ સ્થળ | તિબેટમાં કૈલાસ પર્વતની નજીક |
| દેશ | તિબેટ (ચીન) |
| સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ | લગભગ 5,210 મીટર (17,090 ફૂટ) |
| તિબેટમાં નામ | ત્સાંગ પો (Tsangpo) અથવા યારલુંગ ત્સાંગપો (Yarlung Tsangpo) |
પૌરાણિક મહત્વ
માનસરોવર અને કૈલાસ પર્વતનો વિસ્તાર હિંદુ ધર્મમાં અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. આ જ વિસ્તારમાંથી સિંધુ, સતલજ અને કર્નાલી (ઘાઘરા) જેવી અન્ય મહત્વપૂર્ણ નદીઓ પણ નીકળે છે.
2. વિવિધ નામો (Different Names of Brahmaputra)
બ્રહ્મપુત્રા નદી જુદા જુદા પ્રદેશોમાં જુદા જુદા નામોથી ઓળખાય છે:
| પ્રદેશ / રાજ્ય | નામ |
| તિબેટ (ચીન) | ત્સાંગ પો (Tsangpo) / યારલુંગ ત્સાંગપો (Yarlung Tsangpo) / ઝાંગ્બો |
| અરુણાચલ પ્રદેશ | દિહાંગ (Dihang) / સિયાંગ (Siang) |
| આસામ | બ્રહ્મપુત્રા (Brahmaputra) |
| આસામ (બોડો જાતિ) | ભૂલર બુથર (Bhullar Buthar) |
| બાંગ્લાદેશ | જમુના (Jamuna) |
| બાંગ્લાદેશમાં ગંગા સાથે સંગમ પછી | મેઘના (Meghna) |
વિશેષતા: બ્રહ્મપુત્રા ભારતની એકમાત્ર પુરુષવાચક નદી છે, એટલે કે તેને દેવી નહીં પરંતુ દેવતા (બ્રહ્માનો પુત્ર) માનવામાં આવે છે. તેને ક્યારેક ‘રેડ રિવર’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
3. લંબાઈ અને મુખ (Length and Mouth)
બ્રહ્મપુત્રા નદીની કુલ લંબાઈ અંગે વિવિધ સ્ત્રોતોમાં થોડો તફાવત જોવા મળે છે:
| કુલ લંબાઈ | લગભગ 3,969 કિ.મી. (2,466 માઇલ) અથવા 2,900 કિ.મી. |
| ભારતમાં લંબાઈ | લગભગ 916 કિ.મી. (આસામ ખીણમાં 720 કિ.મી. સહિત) |
| નદીનું મુખ (Mouth) | બંગાળના ઉપસાગર (Bay of Bengal) |
| નદીમુખનો પ્રકાર | વિશાળ ત્રિકોણાકાર ડેલ્ટા (Delta) – ગંગા અને મેઘના સાથે મળીને વિશ્વનો સૌથી મોટો ડેલ્ટો ‘સુંદરવન’ રચે છે |
નદીનો માર્ગ (Course of the River):
- તિબેટમાં: ઉદ્ગમથી 1,125 કિ.મી. સુધી પૂર્વ તરફ વહે છે.
- અરુણાચલ પ્રદેશમાં: પૂર્વ હિમાલયને ભેદીને ભારતમાં પ્રવેશે છે (અહીં તે ‘દિહાંગ’ કહેવાય છે).
- આસામમાં: નૈઋત્ય તરફ વળાંક લઈ 720 કિ.મી. સુધી આસામ ખીણમાં વહે છે.
- બાંગ્લાદેશમાં: દક્ષિણ તરફ ફંટાઈ બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશે છે (અહીં તે ‘જમુના’ કહેવાય છે).
- સંગમ અને મુખ: ગંગા (પદ્મા) અને મેઘના સાથે મળી બંગાળના ઉપસાગરમાં ઠલવાય છે.
4. ઉપનદીઓ (Tributaries of Brahmaputra River)
બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં ૨૪ જેટલી નાની-મોટી સહાયક નદીઓ મળે છે. ઉપનદીઓને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
ડાબા કાંઠાની ઉપનદીઓ (Left Bank Tributaries)
આ નદીઓ બ્રહ્મપુત્રાના ડાબા કિનારે (દક્ષિણ દિશામાંથી) આવીને મળે છે
| નદીનું નામ | વિશેષતા |
| લોહિત (Lohit) | મહત્વપૂર્ણ ઉપનદી, અરુણાચલ પ્રદેશમાંથી નીકળે છે |
| બુરહી દિહિંગ (Burhi Dihing) | ઉપરી આસામમાં વહે છે |
| દિસાંગ (Disang) | આસામ અને નાગાલેન્ડમાં વહે છે |
| દિખો (Dikhow) | નાગાલેન્ડ અને આસામમાં વહે છે |
| કોપીલી (Kopili) | મેઘાલય અને આસામમાં વહે છે |
| ભોરોલુ (Bhorolu) | આસામની નાની નદી |
| લ્હાસા (Lhasa) | તિબેટમાં લ્હાસા શહેર પાસેથી પસાર થાય છે |
| નાઓ ધિહિંગ (Noa Dihing) | અરુણાચલ પ્રદેશ અને આસામમાં વહે છે |
જમણા કાંઠાની ઉપનદીઓ (Right Bank Tributaries)
આ નદીઓ બ્રહ્મપુત્રાના જમણા કિનારે (ઉત્તર દિશામાંથી) આવીને મળે છે.
| નદીનું નામ | વિશેષતા |
| સુબનસીરી (Subansiri) | સૌથી મોટી ઉપનદીઓમાંની એક, અરુણાચલ પ્રદેશમાંથી નીકળે છે |
| માનસ (Manas) | ભારત-ભૂતાન સરહદ પર વહે છે, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન માટે પ્રખ્યાત |
| કામેંગ (Kameng) | અરુણાચલ પ્રદેશ અને આસામમાં, ‘જિઆ ભોરોલી’ તરીકે પણ ઓળખાય છે |
| તીસ્તા (Teesta) | સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉપનદીઓમાંની એક, સિક્કિમ અને પશ્ચિમ બંગાળમાંથી વહે છે |
| જિઆ ધોલ (Jia Dhole) | આસામમાં વહે છે |
| પાગ્લાડિયા (Pagladia) | આસામ અને ભૂતાન સરહદી વિસ્તારમાં |
| ધાનસીરી (Dhansiri) | નાગાલેન્ડ અને આસામમાં વહે છે |
| જયભોરેલી (Jiabhoroli) | આસામમાં વહે છે |
5. વહેતા રાજ્યો અને પ્રદેશો (States and Regions)
બ્રહ્મપુત્રા નદી ત્રણ દેશો અને અનેક રાજ્યો/પ્રદેશોમાંથી પસાર થાય છે:
તિબેટ (ચીન)માં
- તિબેટ સ્વાયત્ત ક્ષેત્ર (ચીન)
ભારતમાં
| ક્રમ | રાજ્ય | મુખ્ય શહેરો / વિસ્તારો |
| 1 | અરુણાચલ પ્રદેશ | સિયાંગ, દિહાંગ વિસ્તાર |
| 2 | આસામ | દિબ્રૂગઢ, જોરહટ, તેઝપુર, ગૌહાટી (ગુવાહાટી), ધુબ્રી |
| 3 | નાગાલેન્ડ | (સરહદી વિસ્તારોને સ્પર્શે છે) |
| 4 | મેઘાલય | (સરહદી વિસ્તારોને સ્પર્શે છે) |
| 5 | પશ્ચિમ બંગાળ | (તીસ્તા નદી દ્વારા જોડાયેલ) |
બાંગ્લાદેશમાં
- બાંગ્લાદેશના અનેક જિલ્લાઓ – સિરાજગંજ, મ્યેનસિહ, તાન્ગેલ, ઢાકા (નદી નજીક)
બ્રહ્મપુત્રાના કિનારે વસેલા મહત્વપૂર્ણ શહેરો (ભારતમાં) :
- દિબ્રૂગઢ (Dibrugarh) – ઉપરી આસામનું મહત્વપૂર્ણ શહેર
- જોરહટ (Jorhat) – ચાના વેપાર માટે પ્રખ્યાત
- તેઝપુર (Tezpur) – ઐતિહાસિક શહેર
- ગૌહાટી (Guwahati) – આસામનું સૌથી મોટું શહેર, કામાખ્યા મંદિર માટે પ્રખ્યાત
- ધુબ્રી (Dhubri) – બાંગ્લાદેશ સરહદ નજીકનું શહેર
6. ભૌગોલિક લાક્ષણિકતાઓ (Geographical Features)
પહોળાઈ અને ઊંડાઈ
- સરેરાશ ઊંડાઈ: લગભગ 38 મીટર – ભારતની સૌથી ઊંડી નદી
- પહોળાઈ: ઘણી જગ્યાએ 10 કિલોમીટરથી વધુ – ભારતની સૌથી પહોળી નદી
- ચોમાસામાં: પહોળાઈ 8 કિ.મી. અને ઊંડાઈ 10 મીટર સુધી થઈ જાય છે
મજુલી – વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી ટાપુ (Majuli – World’s Largest River Island):
બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં આવેલો મજુલી (Majuli) ટાપુ વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી ટાપુ છે. તે આસામ રાજ્યમાં આવેલો છે અને સાંસ્કૃતિક તેમજ પર્યાવરણીય દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
જળપરિવાહ (Water Discharge):
- સરેરાશ વહેણ: 19,824 ઘનમીટર પ્રતિ સેકંડ
- વર્ષાઋતુમાં: 72,460 ઘનમીટર પ્રતિ સેકંડ સુધી
- મહત્તમ વહેણ: 100,000 ઘનમીટર પ્રતિ સેકંડ સુધી
આબોહવા (Climate):
- તિબેટમાં: વિષમ, ઠંડી અને સૂકી આબોહવા
- આસામ ખીણ અને બાંગ્લાદેશમાં: ગરમ, હૂંફાળી, ભેજવાળી અને વરસાદયુક્ત આબોહવા
- વરસાદ: આસામના થાળા-વિસ્તારમાં સરેરાશ 2,120 મિ.મી. વરસાદ
7. આર્થિક મહત્વ (Economic Importance)
જળમાર્ગ (Waterway):
બ્રહ્મપુત્રા નદી પૂર્વોત્તર ભારતની જીવાદોરી છે અને તેનો ઉપયોગ જળમાર્ગ તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
- રો-પેક્સ સેવા (Ro-Pax Service): પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 2021માં ‘મહાબાહુ-બ્રહ્મપુત્ર’ પ્રોગ્રામ હેઠળ નીમાટી-મજુલી, ઉત્તર-દક્ષિણ ગુવાહાટી અને ધુબ્રી-હાટસિંગીમારી વચ્ચે રો-પેક્સ જહાજ સેવાઓનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું.
- આ સેવાઓથી અંતર અને સમયમાં મોટો ઘટાડો થયો છે.
વીજળી ઉત્પાદન (Hydropower):
- ભારતમાં બ્રહ્મપુત્રાની વિદ્યુત-ઉત્પાદનક્ષમતા 124.8 લાખ કિલોવૉટ જેટલી છે.
- અનેક બહુહેતુક યોજનાઓ તૈયાર કરવામાં આવી છે: કારાટોઆ, પાલ્મા, જમુના, તિસ્તા, રિકોક, સુબનસીરી અને કોપિલી મુખ્ય છે.
વેપાર અને વાણિજ્ય (Trade and Commerce):
- આસમનો ચાનો વેપાર, વન્ય પેદાશો, ખનિજતેલ, કોલસો, કુદરતી વાયુ અને શણનો ફાળો મહત્વનો છે.
- નીચલી બ્રહ્મપુત્રા ખીણનું આર્થિક માળખું સમૃદ્ધ બન્યું છે.
માછીમારી (Fisheries):
નદીમાં માછીમારી સ્થાનિક સમુદાયોની મુખ્ય આજીવિકા છે.
8. પર્યાવરણીય મુદ્દાઓ અને પડકારો (Environmental Issues and Challenges)
પૂરની સમસ્યા (Flood Problem):
બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં દર વર્ષે ચોમાસા દરમિયાન ભયંકર પૂર આવે છે, જે આસામ અને બાંગ્લાદેશમાં વ્યાપક વિનાશ સર્જે છે.
- 1954 પછીથી આ નદીમાં પૂરનિયંત્રણનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
ચીનના ડેમનો મુદ્દો (China’s Dam Issue):
- ચીન તિબેટમાં બ્રહ્મપુત્રા (યારલુંગ ત્સાંગપો) પર 60 ગીગાવોટનો મહાકાય બંધ બનાવવાની યોજના ધરાવે છે.
- આ બંધ ભારતની જમીનથી માત્ર 30 કિ.મી. દૂર બની રહ્યો છે.
- આ બંધને કારણે ભારત અને બાંગ્લાદેશમાં પાણીની તંગી વર્તાઈ શકે છે અને ચીન તેનો રાજકીય ટૂલ તરીકે ઉપયોગ કરશે તેવી આશંકા છે.
ભૂકંપ અને ભૂસ્ખલન (Earthquake and Landslide):
આ વિસ્તાર ભૂકંપની દ્રષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ છે, જેના કારણે નદીના માર્ગમાં ફેરફાર થતા રહે છે.
9. સાંસ્કૃતિક મહત્વ અને તહેવારો (Cultural Significance and Festivals)
પૌરાણિક મહત્વ (Mythological Significance)
બ્રહ્મપુત્રાને ‘બ્રહ્માનો પુત્ર’ માનવામાં આવે છે. તે ભારતની એકમાત્ર પુરુષવાચક નદી છે.
તિબેટીયન માન્યતા (Tibetan Belief)
તિબેટીયનો બ્રહ્મપુત્રાને દેવી માને છે. તેઓ માને છે કે નદીઓમાં દેવીઓ વાસ કરે છે, તેથી નદીમાં બાથરૂમ ન કરવું જોઈએ.
તહેવારો અને ઉત્સવો (Festivals and Celebrations)
1. આલી-આયે-લિગાંગ (Ali-Aye-Ligang)
- સમુદાય: મિસિંગ સમુદાય (આસામ)
- સમય: ફેબ્રુઆરી મહિનામાં
- મહત્વ: ખેતીની ઋતુની શરૂઆતનો તહેવાર, જેમાં બ્રહ્મપુત્રા નદીનું પૂજન થાય છે
- વિશેષતા: પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 2021માં આ તહેવારની શુભેચ્છા પાઠવી હતી
2. બ્રહ્મપુત્રા ઉત્સવ:
આસામ સરકાર દ્વારા નદીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આયોજિત પ્રવાસન ઉત્સવ.
3. નદી આરતી (River Aarti):
ગુવાહાટીમાં કામાખ્યા મંદિર નજીક અને અન્ય સ્થળોએ નદી આરતીનું આયોજન થાય છે.
10. મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Important Projects and Infrastructure)
દેશનો સૌથી લાંબો નદી પુલ:
- પુલ: ધુબ્રી (આસામ) – ફૂલવાડી (મેઘાલય) વચ્ચેનો પુલ
- લંબાઈ: 19.28 કિલોમીટર – દેશનો સૌથી લાંબો નદી પુલ
- લેન: 6 લેન (4 ટ્રાફિક માટે, 2 ઇમરજન્સી માટે)
- મહત્વ: આ પુલ બનવાથી આસામ અને મેઘાલય વચ્ચેનું અંતર 250 કિ.મી.થી ઘટીને માત્ર 20 કિ.મી. થઈ જશે, અને 4 કલાકનો સમય ઘટીને 20 મિનિટ થઈ જશે.
- સ્થિતિ: નિર્માણ કાર્ય ડિસેમ્બર 2021માં શરૂ થયું, સપ્ટેમ્બર 2028 સુધીમાં પૂર્ણ થવાનો લક્ષ્યાંક
અન્ય મહત્વપૂર્ણ પુલો:
- ડો. ભૂપેન હઝારિકા સેતુ (ઢોલા-સદિયા પુલ) – ભારતનો સૌથી લાંબો પુલ (પહેલાનો રેકોર્ડ)
- બોગિબીલ સેતુ
- સરાઈઘાટ સેતુ
- કાલિબારી-જોરહાટ પુલ (8 કિ.મી.) – મજુલી ટાપુને જોડતો પુલ
11. સંક્ષિપ્ત તથ્યપત્ર (Fact Sheet for Quick Revision)
| વિષય | માહિતી |
| ઉદ્ગમ સ્થળ | ચેમયુંગ હિમશિખર, માનસરોવર નજીક, તિબેટ |
| ઉદ્ગમની ઊંચાઈ | 5,210 મીટર |
| કુલ લંબાઈ | 3,969 કિ.મી. (આશરે) |
| ભારતમાં લંબાઈ | 916 કિ.મી. |
| સમુદ્રમાં મુખ | બંગાળના ઉપસાગર |
| ડેલ્ટા | સુંદરવન ડેલ્ટા (ગંગા-બ્રહ્મપુત્રા-મેઘના) |
| તિબેટમાં નામ | ત્સાંગ પો / યારલુંગ ત્સાંગપો |
| અરુણાચલ પ્રદેશમાં નામ | દિહાંગ / સિયાંગ |
| આસામમાં નામ | બ્રહ્મપુત્રા |
| બાંગ્લાદેશમાં નામ | જમુના |
| સૌથી મોટી ઉપનદીઓ | સુબનસીરી, માનસ, તીસ્તા, લોહિત |
| વહેતા રાજ્યો (ભારત) | અરુણાચલ પ્રદેશ, આસામ, નાગાલેન્ડ, મેઘાલય (સરહદી વિસ્તારો) |
| મુખ્ય શહેરો (ભારત) | દિબ્રૂગઢ, જોરહટ, તેઝપુર, ગૌહાટી, ધુબ્રી |
| વિશિષ્ટતા | ભારતની એકમાત્ર પુરુષવાચક નદી |
| વિશિષ્ટતા | ભારતની સૌથી ઊંડી અને સૌથી પહોળી નદી |
| વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી ટાપુ | મજુલી (આસામ) |
| મુખ્ય તહેવાર | આલી-આયે-લિગાંગ (મિસિંગ સમુદાય) |
12. પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (Previous Year Exam Questions)
બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQs)
- બ્રહ્મપુત્રા નદી તિબેટમાં કયા નામે ઓળખાય છે?
(a) સિંધુ
(b) ત્સાંગ પો
(c) યારકંડ
(d) માનસ - બ્રહ્મપુત્રા નદી ભારતમાં કયા રાજ્યમાંથી સૌથી લાંબો ભાગ વહે છે?
(a) અરુણાચલ પ્રદેશ
(b) આસામ
(c) મેઘાલય
(d) નાગાલેન્ડ - વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી ટાપુ (મજુલી) કઈ નદીમાં આવેલો છે?
(a) ગંગા
(b) યમુના
(c) બ્રહ્મપુત્રા
(d) ગોદાવરી - બ્રહ્મપુત્રા નદી કયા સમુદ્રને મળે છે?
(a) અરબી સમુદ્ર
(b) બંગાળના ઉપસાગર
(c) લાલ સમુદ્ર
(d) હિંદ મહાસાગર - બ્રહ્મપુત્રા નદીની સૌથી મોટી ઉપનદી નીચેનામાંથી કઈ છે?
(a) માનસ
(b) સુબનસીરી
(c) તીસ્તા
(d) લોહિત - બાંગ્લાદેશમાં બ્રહ્મપુત્રા નદીને શું કહેવામાં આવે છે?
(a) પદ્મા
(b) મેઘના
(c) જમુના
(d) ત્સાંગ પો - બ્રહ્મપુત્રા નદીનું ઉદ્ગમ સ્થળ ક્યાં આવેલું છે?
(a) ગંગોત્રી હિમનદી
(b) યમુનોત્રી હિમનદી
(c) ચેમયુંગ હિમશિખર (માનસરોવર નજીક)
(d) સિયાચીન હિમનદી - નીચેનામાંથી કઈ નદી બ્રહ્મપુત્રાની જમણા કાંઠાની ઉપનદી છે?
(a) લોહિત
(b) દિસાંગ
(c) તીસ્તા
(d) બુરહી દિહિંગ - ભારતની સૌથી ઊંડી અને સૌથી પહોળી નદી કઈ છે?
(a) ગંગા
(b) યમુના
(c) બ્રહ્મપુત્રા
(d) ગોદાવરી - આસામના મિસિંગ સમુદાય દ્વારા ઉજવાતો મુખ્ય તહેવાર કયો છે જે બ્રહ્મપુત્રા નદી સાથે સંકળાયેલો છે?
(a) બિહુ
(b) આલી-આયે-લિગાંગ
(c) વિશુ
(d) પોંગલ
જવાબો (Answers):
- (b) ત્સાંગ પો
- (b) આસામ
- (c) બ્રહ્મપુત્રા
- (b) બંગાળના ઉપસાગર
- (b) સુબનસીરી
- (c) જમુના
- (c) ચેમયુંગ હિમશિખર
- (c) તીસ્તા
- (c) બ્રહ્મપુત્રા
- (b) આલી-આયે-લિગાંગ
ટૂંકા જવાબના પ્રશ્નો (Short Answer Questions)
- બ્રહ્મપુત્રા નદીના વિવિધ નામો અને પ્રદેશો સમજાવો.
(Explain the different names and regions of the Brahmaputra River.) - જવાબ: બ્રહ્મપુત્રા નદી જુદા જુદા પ્રદેશોમાં જુદા જુદા નામોથી ઓળખાય છે:
- તિબેટ (ચીન)માં: ત્સાંગ પો (Tsangpo) અથવા યારલુંગ ત્સાંગપો
- અરુણાચલ પ્રદેશમાં: દિહાંગ (Dihang) અથવા સિયાંગ (Siang)
- આસામમાં: બ્રહ્મપુત્રા (Brahmaputra)
- બાંગ્લાદેશમાં: જમુના (Jamuna)
- ગંગા (પદ્મા) સાથે સંગમ પછી તે મેઘના (Meghna) તરીકે ઓળખાય છે.
- બ્રહ્મપુત્રા નદીની ભૌગોલિક લાક્ષણિકતાઓ (પહોળાઈ, ઊંડાઈ, મજુલી) વર્ણવો.
(Describe the geographical features of the Brahmaputra River – width, depth, and Majuli.) - જવાબ: બ્રહ્મપુત્રા નદી ભારતની સૌથી ઊંડી અને સૌથી પહોળી નદી છે. તેની સરેરાશ ઊંડાઈ લગભગ 38 મીટર છે અને પહોળાઈ ઘણી જગ્યાએ 10 કિલોમીટરથી વધુ છે. ચોમાસા દરમિયાન તેની પહોળાઈ 8 કિ.મી. અને ઊંડાઈ 10 મીટર સુધી થઈ જાય છે . આ નદીમાં આવેલો મજુલી (Majuli) ટાપુ વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી ટાપુ છે.
- બ્રહ્મપુત્રા નદી પર બની રહેલા સૌથી લાંબા પુલ વિશે માહિતી આપો.
(Give information about the longest bridge being built on the Brahmaputra River.) - જવાબ: આસામના ધુબ્રી અને મેઘાલયના ફૂલવાડી (ફુલબારી) વચ્ચે બ્રહ્મપુત્રા નદી પર દેશનો સૌથી લાંબો નદી પુલ (19.28 કિ.મી.) બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ 6-લેનનો પુલ બનવાથી આસામ અને મેઘાલય વચ્ચેનું અંતર 250 કિ.મી.થી ઘટીને 20 કિ.મી. થઈ જશે, અને 4 કલાકનો સમય ઘટીને 20 મિનિટ થઈ જશે. તેનું નિર્માણ ડિસેમ્બર 2021માં શરૂ થયું છે અને 2028 સુધીમાં પૂર્ણ થવાનો લક્ષ્યાંક છે.
- બ્રહ્મપુત્રા નદીને ‘પુરુષવાચક’ નદી કેમ કહેવામાં આવે છે?
(Why is the Brahmaputra River called a ‘masculine’ river?) - જવાબ: બ્રહ્મપુત્રા નદી ભારતની એકમાત્ર પુરુષવાચક નદી છે. સંસ્કૃતમાં ‘બ્રહ્મપુત્ર’નો અર્થ ‘બ્રહ્માનો પુત્ર’ થાય છે. અન્ય મોટાભાગની ભારતીય નદીઓને દેવી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ બ્રહ્મપુત્રાને પુરુષ દેવતા (બ્રહ્માનો પુત્ર) તરીકે પૂજવામાં આવે છે, તેથી તેને પુરુષવાચક નદી કહેવામાં આવે છે.
- બ્રહ્મપુત્રા નદી પર ચીન દ્વારા બનાવવામાં આવી રહેલા બંધથી ભારતને થતી સંભવિત અસરો સમજાવો.
(Explain the possible impacts of the dam being built by China on the Brahmaputra River on India.) - જવાબ: ચીન તિબેટમાં બ્રહ્મપુત્રા (યારલુંગ ત્સાંગપો) પર 60 ગીગાવોટનો મહાકાય બંધ બનાવવાની યોજના ધરાવે છે, જે ભારતની જમીનથી માત્ર 30 કિ.મી. દૂર છે . આ બંધને કારણે: (1) ભારત અને બાંગ્લાદેશમાં પાણીની તંગી વર્તાઈ શકે છે, (2) નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પૂરનું જોખમ વધી શકે છે, (3) ચીન આ બંધનો રાજકીય ટૂલ તરીકે ઉપયોગ કરી શકે છે, અને (4) પર્યાવરણીય સંતુલન ખોરવાઈ શકે છે .
બ્રહ્મપુત્રા નદી ભારતની સૌથી અનોખી નદી છે – તે પુરુષવાચક છે, સૌથી ઊંડી અને પહોળી છે, વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી ટાપુ ધરાવે છે, અને ત્રણ દેશોમાં જુદા જુદા નામોથી ઓળખાય છે. તે પૂર્વોત્તર ભારતની જીવાદોરી છે અને લાખો લોકોની આજીવિકા તેના પર નિર્ભર છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ, તેના ઉદ્ગમ, લંબાઈ, ઉપનદીઓ, વિવિધ નામો, વહેતા રાજ્યો અને તેની ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓની માહિતી અત્યંત ઉપયોગી છે.