ગોદાવરી નદી ભારતના દ્વીપકલ્પીય પ્રદેશની સૌથી લાંબી અને સૌથી મોટી નદી છે. લંબાઈ અને જથ્થાની દૃષ્ટિએ તે ભારતની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી નદી છે, જે ગંગા નદી પછી આવે છે. પવિત્રતાના કારણે તેને દક્ષિણ ગંગા (Dakshina Ganga) ના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઉદ્ગમ સ્થાન અને માર્ગ (Origin and Course) લંબાઈ અને વિસ્તાર (Length and
સિંધુ નદી ભારતીય ઉપખંડની સૌથી લાંબી અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ નદીઓ પૈકીની એક છે. તે ફક્ત પાણીનો સ્ત્રોત જ નથી, પરંતુ તેની ખીણમાં વિશ્વની પ્રાચીનતમ સંસ્કૃતિઓ પૈકીની એક – સિંધુ ખીણની સભ્યતા (હડપ્પા સંસ્કૃતિ) – વિકસી હતી. આ નદીને કારણે જ ભારતને તેનું નામ ‘ઈન્ડિયા’ અને પાકિસ્તાનના પ્રાંત ‘સિંધ’ને આ નામ મળ્યું છે. સિંધુ નદીને પાકિસ્તાનની
કાવેરી નદી (Cauvery River) દક્ષિણ ભારતની એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. તેને ‘દક્ષિણની ગંગા’ (Dakshina Ganga) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ગોદાવરી અને કૃષ્ણા પછી દ્વીપકલ્પીય ભારતની આ ત્રીજી સૌથી મોટી નદી છે. તેનું સમગ્ર નદી માર્ગ પવિત્ર માનવામાં આવે છે અને તમિલ સાહિત્યમાં તેની ખૂબ જ વખાણ કરવામાં આવ્યા છે. 1. ઉદ્ગમ સ્થળ અને સમુદ્ર
માહી નદી પશ્ચિમ ભારતની એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. તે નર્મદા અને તાપી નદીઓની જેમ પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં વહેતી ત્રણ મોટી નદીઓમાંની એક છે. ગુજરાતમાં લંબાઈની દૃષ્ટિએ તે નર્મદા અને તાપી પછી ત્રીજા ક્રમે આવે છે. માહીની ખાસ વિશેષતાઓ: યાદ રાખવા માટે શૉર્ટકટ: 1. ઉદ્ગમ સ્થળ અને સમુદ્ર સંગમ સ્થળ (Origin and Mouth) ઉદ્ગમ સ્થળ (Origin)
તાપી નદી, જેને ‘તાપ્તી’ અને ‘સુર્યપુત્રી’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે મધ્ય ભારતની એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. આ નદી ભારતની ત્રણ મોટી નદીઓમાંની એક છે જે પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં વહે છે (નર્મદા અને મહી બાકીની બે છે). તાપીની ખાસ વિશેષતાઓ: યાદ રાખવા માટે શૉર્ટકટ: 1. ઉદ્ગમ સ્થળ અને સમુદ્ર સંગમ સ્થળ (Origin and Mouth)
બ્રહ્મપુત્રા નદી ભારતની સૌથી અનોખી અને વિશાળ નદીઓમાંની એક છે. તે ભારતની એકમાત્ર પુરુષવાચક નદી છે (અન્ય મોટાભાગની નદીઓને દેવી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે). સંસ્કૃતમાં ‘બ્રહ્મપુત્ર’નો અર્થ ‘બ્રહ્માનો પુત્ર’ થાય છે. આ નદી પાણીના વહેણ (ડિસ્ચાર્જ)ની દ્રષ્ટિએ વિશ્વની ૯મી સૌથી મોટી અને લંબાઈની દ્રષ્ટિએ ૧૫મી સૌથી લાંબી નદી છે. બ્રહ્મપુત્રા ત્રણ દેશો – તિબેટ (ચીન),
યમુના નદી (Yamuna River) ભારતની સૌથી પવિત્ર નદીઓમાંની એક છે અને ગંગા નદીની સૌથી મોટી સહાયક નદી છે. . તેને ‘જમુના’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. પૌરાણિક કથા મુજબ, યમુનાને યમ (મૃત્યુના દેવતા)ની બહેન માનવામાં આવે છે. . આ નદી હિંદુ ધર્મમાં અતિ પવિત્ર ગણાય છે અને તેનો ઉલ્લેખ ઋગ્વેદમાં પણ મળે છે. . ભગવાન
પરિચય (Introduction) ગંગા નદી માત્ર ભારતની જ નહીં, પરંતુ ભારતીય ઉપમહાદ્વીપની સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને પવિત્ર નદી છે. તેને ‘મા ગંગા’ તરીકે પૂજવામાં આવે છે અને હિંદુ ધર્મમાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે. લંબાઈની દ્રષ્ટિએ તે ભારતની બીજી સૌથી લાંબી નદી છે (સિંધુ નદી પ્રથમ ક્રમે છે). ગંગા ઉત્તર ભારતના મેદાનોની જીવનરેખા છે અને તેને ‘ઉત્તર ભારતના
સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના પતન બાદ ભારતમાં વૈદિક સંસ્કૃતિનો ઉદય થયો. આ સંસ્કૃતિના પ્રણેતા આર્યો હતા, જેઓ મધ્ય એશિયામાંથી આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. ‘વૈદિક’ શબ્દ ‘વેદ’ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ ‘જ્ઞાન’ થાય છે. ચાલો, આ મહત્વપૂર્ણ સંસ્કૃતિને વિસ્તારપૂર્વક સમજીએ. 1. આર્યોનું આગમન અને ઉદ્ગમ સિદ્ધાંતો (Aryan Origins) આર્યો ક્યાંથી આવ્યા તે અંગે વિદ્વાનોમાં મતભેદ
આ લેખમાં શું છે? સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિ (Indus Valley Civilization) – સંપૂર્ણ માહિતી 1. પરિચય (Introduction) સિંધુ ઘાટી સંસ્કૃતિ, જેને હડપ્પન સંસ્કૃતિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે ભારતીય ઉપખંડના ઇતિહાસની સૌથી પ્રાચીન અને અદ્યતન શહેરી સંસ્કૃતિ છે. આ સંસ્કૃતિનો વિકાસ આશરે 3300 ઈ.સ. પૂર્વેથી 1300 ઈ.સ. પૂર્વે સુધી થયો હતો. તે વિશ્વની ત્રણ પ્રાચીન