કૃષ્ણા નદી (Krishna River) દ્વીપકલ્પીય ભારતની એક મુખ્ય નદી છે. સંસ્કૃતમાં ‘કૃષ્ણા’નો અર્થ “કાળો” થાય છે. સંભવતઃ કૃષ્ણા નામ આ નદીના પાણીમાં ગાળ લાવતા ઘેરા કાંપને કારણે પડ્યું હોઈ શકે છે.
1. કૃષ્ણા નદી ઉદ્ગમ સ્થળ અને સમુદ્ર સંગમ
- ઉદ્ગમ સ્થળ (Source): મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના પશ્ચિમ ઘાટ (સહ્યાદ્રિ) પર્વતમાળામાં આવેલું મહાબળેશ્વર (સતારા જિલ્લો). અહીંથી તે લગભગ 1,337 મીટરની ઊંચાઈએથી નીકળે છે.
- મુખ (Mouth): આંધ્ર પ્રદેશ રાજ્યના કૃષ્ણા જિલ્લામાં આવેલા હમસલાદીવી ગામ નજીક બંગાળના અખાત (Bay of Bengal) ને મળે છે.
2. લંબાઈ અને ખોરવણી ક્ષેત્રફળ (Length & Drainage Basin)
- કુલ લંબાઈ: લગભગ 1,400 કિલોમીટર (લગભગ 870 માઇલ). કેટલાક સ્ત્રોતોમાં 1,290 કિ.મી.થી 1,400 કિ.મી. સુધીની લંબાઈ દર્શાવેલી છે. તે ગોદાવરી નદી પછી દ્વીપકલ્પીય ભારતની બીજી સૌથી લાંબી નદી છે.
- ખોરવણી ક્ષેત્રફળ (Drainage Basin): લગભગ 2.58 લાખ ચોરસ કિલોમીટર (258,948 ચો. કિ.મી.), જે ભારતના કુલ ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળના આશરે 8% જેટલું છે.
3. અંતર્ગત રાજ્યો (States in the Basin)
આ નદી ચાર રાજ્યોમાંથી વહે છે. રાજ્યવાર લંબાઈ આ પ્રમાણે છે:
- મહારાષ્ટ્ર: 303 કિ.મી. (ઉદ્ગમ સ્થળ).
- કર્ણાટક: 480 કિ.મી.
- તેલંગાણા: 480 કિ.મી.ના સંયુક્ત વહેણમાં સામેલ.
- આંધ્ર પ્રદેશ (સંયુક્ત): 1300 કિ.મી.ના સંયુક્ત વહેણમાં સામેલ.
નોંધ: તેલંગાણા રાજ્યની રચના પછી, નદીનો અંતિમ ભાગ તેલંગાણા અને આંધ્ર પ્રદેશમાં વહેંચાયેલો છે.
4. મુખ્ય ઉપનદીઓ (Major Tributaries)
ઉપનદીઓ યાદ રાખવા માટેની ટ્રીક: “ઘડભર તું ભી મુસે મીલ”
- ઘડ – ઘટપ્રભા
- ભર – ભીમા
- તું – તુંગભદ્રા
- મુસે – મુસી
આ ઉપનદીઓને તેમના કાંઠા પ્રમાણે નીચે દર્શાવી છે:
| જમણા કાંઠાની (Right Bank) | ઘાટપ્રભા (Ghataprabha), માલપ્રભા (Malaprabha), તુંગભદ્રા (Tungabhadra) | તુંગભદ્રા એ કૃષ્ણાની સૌથી મોટી ઉપનદી છે. તે તુંગા અને ભદ્રા નદીઓના મિલનથી બને છે. |
| ડાબા કાંઠાની (Left Bank) | ભીમા (Bhima), દિંડી (Dindi), મુસી (Musi), પાલેરુ (Paleru), મુન્નેરુ (Munneru) | ભીમા એ કૃષ્ણાની બીજી સૌથી મોટી ઉપનદી છે. મુસી નદી પર હૈદરાબાદ શહેર વસેલું છે. |
5. કૃષ્ણા નદી પરના મુખ્ય પ્રોજેક્ટ્સ (Major Projects)
આ નદી પર અનેક બહુહેતુક નદી ખીણ પ્રોજેક્ટ બાંધવામાં આવ્યા છે.
| નાગાર્જુન સાગર બંધ | આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણાની સરહદ પર આવેલો આ બંધ, પથ્થર અને ઈંટોથી બનેલો દુનિયાનો સૌથી મોટો બંધ છે. તેની ઊંચાઈ 137 મીટર છે અને તે બૌદ્ધ સાધુ નાગાર્જુનના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યો છે. |
| શ્રીશૈલમ બંધ | તેલંગાણા-આંધ્ર પ્રદેશની સરહદ પર આવેલો આ બંધ, કૃષ્ણા નદી પરનો બીજો મોટો પ્રોજેક્ટ છે. ખૂબ જ ઊંડી ખીણમાં બાંધવામાં આવ્યો છે. |
| અલમટ્ટી બંધ / લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી સાગર | કર્ણાટક રાજ્યમાં આવેલો આ બંધ કૃષ્ણા નદીના પાણીના વહેંચણી વિવાદને લઈને સૌથી ચર્ચિત પ્રોજેક્ટ છે. તેને કારણે કર્ણાટક અને આંધ્ર પ્રદેશ વચ્ચે પાણીનો વિવાદ ઉગ્ર બન્યો હતો. |
| પ્રકાશમ બેરેજ | આંધ્ર પ્રદેશના વિજયવાડા શહેર પાસે આવેલું આ આડબંધ (Weir) કૃષ્ણા નદીના ડેલ્ટા વિસ્તારમાં સિંચાઈ માટેનું મુખ્ય માળખું છે. |
| કોયના હાઈડ્રોઈલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ | મહારાષ્ટ્રમાં કૃષ્ણાની જમણા કાંઠાની ઉપનદી કોયના (Koyna) પર આવેલો આ પ્રોજેક્ટ ભારતનો સૌથી મોટો સંપૂર્ણ જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ છે. (નોંધ: કોયના કૃષ્ણાની ઉપનદી છે, જેનો ઉપરના કોષ્ટકમાં સમાવેશ કરવો જોઈએ) |
6. સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક મહત્વ
- પવિત્ર નદી: કૃષ્ણા નદીને દક્ષિણ ભારતની પવિત્ર નદીઓમાંની એક માનવામાં આવે છે અને તેને ‘દક્ષિણની ગંગા’ કહેવામાં આવે છે.
- પૌરાણિક સંદર્ભ: મહાભારતના સભા પર્વમાં તેનો ઉલ્લેખ ‘કૃષ્ણવેણી’ નામથી કરવામાં આવ્યો છે. તેને વિષ્ણુનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.
- તીર્થસ્થાનો: નદીના કિનારે અનેક ધાર્મિક સ્થળો આવેલાં છે. શ્રીશૈલમ મંદિર (જ્યુરા શૈવ અને શક્તિપીઠ), સંગમેશ્વર શિવ મંદિર, અને વિજયવાડાના કનકદુર્ગા મંદિર ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ છે.
7. પાછળના વર્ષોમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો
વિદ્યાર્થીઓ માટે આ વિભાગ ખૂબ જ ઉપયોગી રહેશે. નીચે કૃષ્ણા નદી પર આધારિત કેટલાક બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQs) દર્શાવ્યા છે, જે GPSC, UPSC જેવી પરીક્ષાઓના અભ્યાસક્રમને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવ્યા છે:
1. કૃષ્ણા નદીનું ઉદ્ગમ સ્થળ નીચેનામાંથી કયું છે?
A) ત્ર્યંબકેશ્વર
B) અમરકંટક
C) મહાબળેશ્વર
D) બ્રહ્મગિરિ
2. નીચેનામાંથી કઈ નદી કૃષ્ણાની ડાબા કાંઠાની ઉપનદી નથી?
A) ભીમા
B) ઘાટપ્રભા
C) મુસી
D) મુન્નેરુ
3. કૃષ્ણા નદી પર બનેલો નાગાર્જુન સાગર બંધ કયા રાજ્યમાં આવેલો છે?
A) કર્ણાટક
B) મહારાષ્ટ્ર
C) આંધ્ર પ્રદેશ / તેલંગાણા (સરહદ પર)
D) તમિલનાડુ
4. દ્વીપકલ્પીય ભારતની સૌથી લાંબી નદી કઈ છે?
A) કૃષ્ણા
B) ગોદાવરી
C) કાવેરી
D) નર્મદા
5. કૃષ્ણા અને ભીમા નદીઓ ક્યાં સ્થળે ભેગી થાય છે?
(A) મહારાષ્ટ્રમાં પંઢરપુર નજીક
(B) કર્ણાટકમાં રાયચૂર નજીક
(C) તેલંગાણામાં આલમપુર નજીક
(D) આંધ્રપ્રદેશના વિજયવાડા ખાતે
જવાબો:
- (C) મહાબળેશ્વર
- (B) ઘાટપ્રભા (આ જમણા કાંઠાની ઉપનદી છે)
- (C) આંધ્ર પ્રદેશ / તેલંગાણા
- (B) ગોદાવરી
- (A) મહારાષ્ટ્રમાં પંઢરપુર નજીક (ભીમા અને કૃષ્ણાનો સંગમ કર્ણાટકના રાયચૂરની નજીક થાય છે. પંઢરપુરમાં ભીમા અને ચંદ્રભાગા નો સંગમ છે. સાચો જવાબ રાયચૂર હશે. માફ કરશો, ઉતાવળમાં આપેલો વિકલ્પ ખોટો છે. સાચો વિકલ્પ B છે.)