શું તમે જાણો છો કે ભારત પાસે દુનિયાનો સૌથી મોટો હસ્તલિખિત ગ્રંથો (મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ્સ) નો સંગ્રહ છે? તાડપત્ર, ભોજપત્ર, કપડા કે ધાતુ પર લખાયેલા આ ગ્રંથો આપણી હજારો વર્ષોની જ્ઞાન પરંપરાના સાક્ષી છે.
પરંતુ સમય અને પ્રકૃતિના કોપને કારણે આ અમૂલ્ય ધરોહર ઝડપથી નાશ પામી રહ્યો છે. આ પડકારને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત સરકારે 2025ના કેન્દ્રીય બજેટમાં એક મહત્વાકાંક્ષી પહેલની જાહેરાત કરી – Gyan Bharatam Mission
આજે આપણે આ જ અભિયાન વિશે વિગતવાર જાણીશું.
Gyan Bharatam Mission એટલે શું?
Gyan Bharatam Mission એ ભારતની હસ્તલિખિત વિરાસતના સર્વેક્ષણ, સંરક્ષણ, ડિજિટાઇઝેશન અને પ્રસાર માટેનું એક રાષ્ટ્રીય મિશન છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશભરમાં પથરાયેલા એક કરોડ (10 મિલિયન)થી વધુ હસ્તલિખિત ગ્રંથોને સાચવવાનો છે.
આ મિશન માટે 2025-2031 સુધી માટે ₹491.66 કરોડનો બજેટ ફાળવવામાં આવ્યો છે. 11-13 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ દિલ્હીમાં યોજાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ મિશનનું ઔપચારિક ઉદ્ઘાટન કર્યું અને સાથે જ્ઞાન ભારતમ ડિજિટલ પોર્ટલ પણ લોન્ચ કર્યું.
શા માટે આ મિશન જરૂરી છે?
કલ્પના કરો કે આપણા પૂર્વજોએ સદીઓ સુધી મહેનત કરીને જ્ઞાનના જે રત્નો એકત્ર કર્યા, તે આજે ભીનાશ, જીવાતો અને બેદરકારીને કારણે ખતમ થઈ રહ્યા છે. હસ્તલિખિત ગ્રંથો એટલે માત્ર કાગળના ટુકડા નથી, પરંતુ તેમાં આપણી સંસ્કૃતિ, વિજ્ઞાન, ચિકિત્સા, ગણિત, ખગોળશાસ્ત્ર અને ફિલસૂફીનો ખજાનો સમાયેલો છે.
વડાપ્રધાન મોદીના શબ્દોમાં :
“જ્ઞાન ભારતમ મિશન આપણી સંસ્કૃતિ, સાહિત્ય અને ચેતનાનો અવાજ બનશે.”
જ્ઞાન ભારતમના ચાર સ્તંભ
આ મિશન ચાર મુખ્ય આધારસ્તંભો પર કાર્ય કરે છે:
| સર્વે અને કેટલોગિંગ | દેશભરના સંસ્થાઓ, મ્યુઝિયમો, લાઈબ્રેરીઓ અને ખાનગી સંગ્રહોમાં રહેલા હસ્તલેખોની ઓળખ અને યાદી બનાવવી |
| સંરક્ષણ અને ક્ષમતા નિર્માણ | જીર્ણ થઈ ચૂકેલા ગ્રંથોનું વૈજ્ઞાનિક રીતે સંરક્ષણ અને નિષ્ણાતોની તાલીમ |
| ટેકનોલોજી અને ડિજિટાઇઝેશન | AI, OCR, બ્લોકચેન અને હાઈ-રિઝોલ્યુશન સ્કેનિંગ દ્વારા ગ્રંથોનું ડિજિટલ સ્વરૂપ |
| સંશોધન, પ્રકાશન અને આઉટરીચ | શૈક્ષણિક સંશોધન, પ્રદર્શનો અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો |
અત્યાર સુધીની સિદ્ધિઓ
ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, જ્ઞાન ભારતમ મિશનએ નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે:
- 7.5 લાખથી વધુ હસ્તલિખિત ગ્રંથોનું ડિજિટાઇઝેશન પૂર્ણ
- 1.29 લાખ ગ્રંથો જાહેર પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ
- 45 કેન્દ્રો (28 ક્લસ્ટર સેન્ટર + 17 સ્વતંત્ર કેન્દ્ર) કાર્યરત
- 31 સંસ્થાઓ સાથે કરાર (MoU)
- 20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સહભાગી
રાજ્યોની ભૂમિકા
ઉત્તર પ્રદેશ અને જમ્મુ-કાશ્મીર સહિતના ઘણા રાજ્યોએ આ મિશનને હાથ ધર્યો છે. કાશ્મીર યુનિવર્સિટીના પર્શિયન વિભાગમાં લગભગ 35,000 હસ્તલેખોની યાદી બનાવવામાં આવી છે અને ડિજિટાઇઝેશન ચાલુ છે.
કેટલીક અનમોલ હસ્તલિખિત કૃતિઓ
જ્ઞાન ભારતમના પોર્ટલ પર તમે નીચેની ઐતિહાસિક કૃતિઓ જોઈ શકો છો:
- બખ્શાલી હસ્તલેખ – શૂન્ય (Zero) નો પ્રાચીન ઉપયોગ દર્શાવતો ગ્રંથ
- ચરક સંહિતા અને સુશ્રુત સંહિતા – આયુર્વેદનો આધાર
- સુલ્વ સૂત્ર – પ્રાચીન ભૌમિતિક જ્ઞાન
- ગિલગિટ હસ્તલેખ – કાશ્મીરના ઇતિહાસની પ્રમાણિક માહિતી
- કૌટિલ્યનો અર્થશાસ્ત્ર – રાજનીતિ અને અર્થશાસ્ત્રનું અદ્ભુત જ્ઞાન
પડકારો અને ઉકેલ
કોઈપણ મોટા મિશનમાં પડકારો આવે છે, અને જ્ઞાન ભારતમ પણ તેનો અપવાદ નથી:
| હસ્તલેખોની ભૌતિક નાજુકતા | વૈજ્ઞાનિક સંરક્ષણ તકનીકો |
| ગ્રામીણ અને દૂરસ્થ વિસ્તારોમાં વિખેરાયેલા સંગ્રહો | મોબાઇલ સર્વે એપ અને ગ્રાસરૂટ ટીમો |
| 80થી વધુ ભાષાઓ અને અનેક લિપિઓ | AI-આધારિત હસ્તલેખ ઓળખ (HTR) |
| ખાનગી સંગ્રહકર્તાઓનો અણછુટકારો | માલિકી તેમની પાસે રાખીને ફક્ત ડિજિટલ નકલ સરકાર રાખે છે |
કેવી રીતે ઍક્સેસ કરી શકો છો?
જ્ઞાન ભારતમની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે સંપૂર્ણપણે મફત અને જાહેર છે. તમે તેના પોર્ટલ (gyanbharatam.gov.in) પર જઈને:
- હાઈ-રિઝોલ્યુશન છબીઓમાં મૂળ હસ્તલેખો જોઈ શકો છો
- ભાષા, વિષય અને લિપિ પ્રમાણે શોધ કરી શકો છો
- અનુવાદ અને ટ્રાંસ્ક્રિપ્શન્સ વાંચી શકો છો
- સંશોધન માટે ડાઉનલોડ કરી શકો છો
ખાસ નોંધ: મૂળ હસ્તલેખો માલિકો અથવા સંસ્થાઓ પાસે જ રહે છે. ફક્ત ડિજિટલ નકલો પોર્ટલ પર મૂકવામાં આવે છે.
જ્ઞાન ભારતમ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
- સાંસ્કૃતિક વારસાનું રક્ષણ – આપણા ઇતિહાસને ભવિષ્ય માટે સુરક્ષિત કરે છે.
- શૈક્ષણિક સંશોધન – વિદ્વાનો અને વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસ માટે વૈશ્વિક ઍક્સેસ આપે છે.
- વૈશ્વિક નેતૃત્વ – ભારતને હસ્તલેખ સંરક્ષણમાં વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
- રોજગાર સર્જન – સંરક્ષણ, ડિજિટાઇઝેશન અને સંશોધનમાં નવી તકો.
- રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) સાથે સુસંગતતા – ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલીને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવે છે.
દિલ્હી ઘોષણા (જ્ઞાન ભારતમ સંકલ્પ પત્ર)
સપ્ટેમ્બર 2025માં યોજાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં એક ઐતિહાસિક દિલ્હી ઘોષણા પસાર કરવામાં આવી. તેમાં કહેવામાં આવ્યું કે હસ્તલેખો એ “ભારતની સંસ્કૃતિની જીવંત સ્મૃતિ” છે અને તેમના સંરક્ષણ માટે વૈશ્વિક સહયોગ આવશ્યક છે.
તમે શું કરી શકો?
આ મિશનને લોકચળવળી બનાવવા માટે તમે પણ યોગદાન આપી શકો છો:
- જો તમારા ઘરે કે આસપાસ કોઈ જૂનો હસ્તલેખ હોય, તો નજીકના સર્વે કેન્દ્રને જાણ કરો.
- જ્ઞાન ભારતમ પોર્ટલની મુલાકાત લઈને આ ખજાનાને ઓનલાઈન એક્સપ્લોર કરો.
- આ માહિતી તમારા મિત્રો અને પરિવારજનો સાથે શેર કરો.
- શાળાઓ અને કોલેજોમાં આ મિશન વિશે ચર્ચા કરો.
ઉપસંહાર
જ્ઞાન ભારતમ એ માત્ર એક સરકારી યોજના નથી – તે આપણી સંસ્કૃતિના પુનરુત્થાનનું મિશન છે. તે આપણા ઋષિઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને ચિંતકોના જ્ઞાનને ડિજિટલ યુગમાં જીવંત રાખવાનો પ્રયાસ છે.
જ્યારે આપણી પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો હસ્તલેખ સંગ્રહ છે, ત્યારે તેનું રક્ષણ કરવું એ આપણું રાષ્ટ્રીય ફરજ છે. ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 51A(f) હેઠળ, દરેક નાગરિકની ફરજ છે કે તે દેશની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસતનું સંરક્ષણ કરે.
તો ચાલો, આપણે આ મિશનને સફળ બનાવીએ અને આવનારી પેઢીઓ માટે આપણા જ્ઞાન-ખજાનાને સુરક્ષિત કરીએ.
શું તમારી પાસે કોઈ જૂનો હસ્તલેખ છે? અથવા તમે આ મિશન વિશે વધુ જાણવા માગો છો? નીચે કોમેન્ટમાં જણાવો!
ઉપયોગી લિંક્સ:
- જ્ઞાન ભારતમ પોર્ટલ : gyanbharatam.gov.in
- નેશનલ મિશન ફોર મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ્સ : namami.gov.in