ઓડિશા, ભારતના પૂર્વ ભાગમાં બંગાળના ઉપસાગરના કિનારે આવેલું એક ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને ઔદ્યોગિક રીતે સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. પ્રાચીન સમયમાં આ પ્રદેશ ‘કલિંગ’ અને ‘ઉત્કળ’ તરીકે ઓળખાતો હતો. રાષ્ટ્રગીત ‘જન ગણ મન’માં પણ ‘ઉત્કળ’ નામનો ઉલ્લેખ છે. આજે તે ભારતના ખનિજ ભંડાર, મંદિર સ્થાપત્ય અને સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસા માટે જાણીતું છે. આ લેખમાં આપણે ઓડિશા રાજ્ય વિશે સંપૂર્ણ માહિતી મેળવીશું, જે વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરનારાઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી થશે.
1. મૂળભૂત માહિતી (Basic Profile)
| રાજ્ય નામ | ઓડિશા (Odisha) |
| નામનો અર્થ | ‘ઓડિયા’ લોકોની ભૂમિ; પ્રાકૃત શબ્દ “ઓડ્ડા વિષય” પરથી |
| પૂર્વ નામ | ઓરિસ્સા (Orissa) – ૨૦૧૧માં બદલીને ‘ઓડિશા’ કરવામાં આવ્યું |
| પૌરાણિક નામો | કલિંગ, ઉત્કળ |
| રાજધાની (Capital) | ભુવનેશ્વર (Bhubaneswar) |
| ઐતિહાસિક રાજધાની | કટક (Cuttack) – ૧૯૪૮ સુધી રાજધાની રહ્યું |
| સૌથી મોટું શહેર | ભુવનેશ્વર |
| સ્થાપના વર્ષ | ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૬ |
| ખાસિયત | ભારતનું પ્રથમ ભાષાકીય રાજ્ય (ઓડિયા ભાષાના આધારે રચાયું) |
| ઉજવણી | ‘ઉત્કળ દિવસ (Utkala Dibasa)’ તરીકે ઉજવાય છે |
| વિસ્તાર (Area) | ૧,૫૫,૭૦૭ ચોરસ કિ.મી. |
| વિસ્તાર રેન્ક | ભારતમાં ૮મું સૌથી મોટું રાજ્ય |
| વસ્તી (૨૦૧૧) | ૪,૧૯,૭૪,૨૧૮ (આશરે ૪.૨૦ કરોડ) |
| વસ્તી રેન્ક | ભારતમાં ૧૧મો ક્રમ |
| વિશેષતા | અનુસૂચિત જનજાતિઓની વસ્તીમાં ભારતમાં ત્રીજું સ્થાન |
| સત્તાવાર ભાષા | ઓડિયા (Odia) અને અંગ્રેજી – ઓડિયા ભારતની શાસ્ત્રીય ભાષાઓ પૈકીની એક |
| જિલ્લાઓની સંખ્યા | ૩૦ (૩ વિભાગોમાં વહેંચાયેલા) |
2. રાજકીય અને શાસકીય માહિતી (Political & Administrative)
| રાજ્યપાલ | કંભમપતિ હરિબાબુ |
| મુખ્યમંત્રી | મોહન ચરણ માંઝી (ભારતીય જનતા પાર્ટી – BJP) |
| નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ | કનક વર્ધન સિંહ દેઓ અને પ્રવતી પરિદા |
| લોકસભા સીટ | ૨૧ |
| રાજ્યસભા સીટ | ૧૦ |
| વિધાનસભા સીટ | ૧૪૭ (એકગૃહી) |
| હાઈકોર્ટ | ઓડિશા હાઈકોર્ટ (કટકમાં) |
3. ભૂગોળ (Geography)
સ્થાન (Location)
ઓડિશા ભારતના પૂર્વ ભાગમાં બંગાળના ઉપસાગર (Bay of Bengal) ના કિનારે આવેલું છે. તેનો દરિયાકિનારો ૪૮૫ કિ.મી. લાંબો છે.
પડોશી રાજ્યો
- ઉત્તર: ઝારખંડ
- ઉત્તર-પૂર્વ: પશ્ચિમ બંગાળ
- પશ્ચિમ: છત્તીસગઢ
- દક્ષિણ: આંધ્ર પ્રદેશ
મુખ્ય ભૌગોલિક વિભાગો
- દરિયાકાંઠાના મેદાનો (Coastal Plains): ‘ઉત્કળ મેદાનો’ તરીકે ઓળખાય છે. છ મુખ્ય નદીઓના ડેલ્ટાથી બનેલા ફળદ્રૂપ મેદાનો.
- મધ્યવર્તી ઉચ્ચપ્રદેશ (Central Plateaus): પૂર્વ ઘાટના પશ્ચિમ ઢોળાવનો ભાગ.
- પૂર્વ ઘાટના પર્વતો (Eastern Ghats): ‘ગઢજાત ટેકરીઓ’ તરીકે ઓળખાય છે.
- ઉત્તરનો ઉચ્ચપ્રદેશ (Northern Plateau): ખનિજોથી સમૃદ્ધ છોટા નાગપુરના ઉચ્ચપ્રદેશનો વિસ્તાર.
સૌથી ઊંચું શિખર
દેવમાલી (Deomali) – કોરાપુટ જિલ્લામાં. ઊંચાઈ ૧,૬૭૨ મીટર. આ પૂર્વ ઘાટનું સૌથી ઊંચું શિખર પણ છે.
મુખ્ય નદીઓ
| મહાનદી (Mahanadi) | રાજ્યની સૌથી લાંબી અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ નદી |
| બ્રાહ્મણી (Brahmani) | મહાનદી પછી બીજી સૌથી મોટી નદી |
| બૈતરણી (Baitarani) | |
| સુવર્ણરેખા (Subarnarekha) | |
| બુઢાબલંગા (Budhabalanga) | |
| રુશિકુલ્યા (Rushikulya) |
સરોવરો અને ભીની જમીનો
- ચિલિકા તળાવ (Chilika Lake): એશિયાનું સૌથી મોટું ખારા પાણીનું સરોવર (lagoon) . સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ અને ઇરાવદી ડોલ્ફિન માટે પ્રખ્યાત. ૧૯૮૧માં રામસર સાઇટ જાહેર કરવામાં આવ્યું.
જળવાયુ (Climate)
ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રકારનું જળવાયુ. અહીં છ ઋતુઓ (ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમંત, શિશિર, વસંત) નો અનુભવ થાય છે. સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ લગભગ ૧૫૦ સે.મી. છે.
કુદરતી સંસાધનો
ઓડિશા ખનિજોથી અત્યંત સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. દેશના કુલ ખનિજ ઉત્પાદનમાં ૪૧.૯% હિસ્સો ધરાવે છે. અહીં મળતા મુખ્ય ખનિજો:
- ક્રોમાઇટ (દેશમાં પ્રથમ)
- નિકલ (દેશમાં પ્રથમ)
- બોક્સાઇટ (દેશમાં પ્રથમ)
- મેંગેનીઝ (દેશમાં બીજું સ્થાન)
- આયર્ન ઓર (દેશમાં ત્રીજું સ્થાન)
- કોલસો
4. અર્થવ્યવસ્થા (Economy)
આર્થિક સૂચકાંકો
| GSDP (FY૨૬ અંદાજ) | ₹૧૦.૬૩ ટ્રિલિયન (US$ ૧૨૪.૪૩ બિલિયન) – ભારતમાં ૧૫મો ક્રમ |
| માથાદીઠ આવક (૨૦૨૩-૨૪) | ₹૧,૮૨,૫૪૮ (US$ ૨,૨૦૦) |
| કુલ નિકાસ (FY૨૫) | ₹૭૭,૯૧૨ કરોડ |
કૃષિ (Agriculture)
- મુખ્ય પાક: ડાંગર (મુખ્ય પાક), કઠોળ, તેલીબિયાં, શેરડી, જ્યુટ, નારિયેળ, મસાલા
- વિશિષ્ટતા: ડાંગરનું ઉત્પાદન દેશમાં ચોથા ક્રમે છે
ઉદ્યોગો (Industries)
ઓડિશા ખનિજ અને ધાતુ-આધારિત ઉદ્યોગો માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે:
- લોખંડ-સ્ટીલ: રૂરકેલા સ્ટીલ પ્લાન્ટ (ભારતનું પ્રથમ સંકલિત સ્ટીલ પ્લાન્ટ), ટાટા સ્ટીલ, JSW, ArcelorMittal જેવી કંપનીઓ
- એલ્યુમિનિયમ: NALCO (નેશનલ એલ્યુમિનિયમ કંપની) – ભારતની સૌથી મોટી એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદક
- સિમેન્ટ ઉદ્યોગ
- પેટ્રોકેમિકલ અને ફર્ટિલાઇઝર
હસ્તકલા અને વણાટકામ
- પટ્ટાચિત્ર (Pattachitra): વિશ્વ પ્રસિદ્ધ ચિત્રકળા
- તારાકસી (Tarakasi): ચાંદીના તારનું કામ
- સમ્બલપુરી સાડી: તેની ભાત માટે પ્રખ્યાત
- અપ્લીક કળા (Applique Art): પુરીના ‘ચાંદુઆ’ ગામમાં
5. સંસ્કૃતિ અને પરંપરા (Culture)
શાસ્ત્રીય નૃત્ય
ઓડિસી (Odissi) – ભારતના આઠ મુખ્ય શાસ્ત્રીય નૃત્યો પૈકીનું એક. આ નૃત્યની ઉત્પત્તિ ઓડિશાના મંદિરોમાં થઈ હતી, ખાસ કરીને જગન્નાથ મંદિરની દેવદાસી પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે. તેની લાક્ષણિકતાઓમાં ‘ત્રિભંગી’ (ત્રણ ભંગી) અને ‘ચૌક’ સ્થિતિ મુખ્ય છે.
લોકનૃત્યો
- છઉ (Chhau): યુદ્ધ કળા અને માર્શલ આર્ટ પર આધારિત, માસ્ક નૃત્ય
- ઘુમરા (Ghumura)
- રણપા (Ranapa)
- દળખાઈ (Dalkhai)
- મેડ્હા નાચ (Medha Nach)
તહેવારો (Festivals)
| રથયાત્રા (Rath Yatra) | જૂન-જુલાઈ | પુરીના જગન્નાથ મંદિરનો વિશ્વ પ્રસિદ્ધ રથ તહેવાર. ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાના રથ ખેંચવામાં આવે છે. |
| બોઇતા બંદણા (Boita Bandana) | કાર્તિક પૂર્ણિમા | પ્રાચીન કાળમાં પૂર્વજો વ્યાપાર માટે વહાણો લઈને જાવા-સુમાત્રા જતા હતા તેની યાદમાં ઉજવાતો અનોખો તહેવાર. લોકો નદી કે દરિયા કિનારે કાગળ અને કેળના પાનની હોડીઓ તરતા મૂકે છે. |
| દુર્ગા પૂજા | ઓક્ટોબર | કટક શહેરમાં ખાસ ભવ્ય ઉજવણી |
| નુઆખાઈ (Nuakhai) | ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર | પશ્ચિમ ઓડિશાનો લણણી તહેવાર, સમ્બલપુરી સંસ્કૃતિનું મુખ્ય પર્વ |
ચિત્રકળા
પટ્ટાચિત્ર (Pattachitra) – ઓડિશાની વિશ્વ પ્રસિદ્ધ ચિત્રકળા. કપાસના કપડા પર ગુંદર લગાવીને બનાવેલા કેનવાસ પર કુદરતી રંગો વડે પૌરાણિક કથાઓ અને દેવી-દેવતાઓના ચિત્રો બનાવવામાં આવે છે.
વેશભૂષા
- સ્ત્રીઓ: સાડી (ખાસ કરીને સમ્બલપુરી સાડી, બોમકાઈ સાડી તેની ભાત માટે પ્રખ્યાત)
- પુરુષો: ધોતી-કુર્તા
ખોરાક (Cuisine)
- પખાળા ભાત (Pakhala Bhata): પાણીમાં પલાળેલા ચોખા – ઉનાળાની મુખ્ય વાનગી
- દાલમા (Dalma): દાળ અને શાકભાજીનું મિશ્રણ, જગન્નાથ મંદિરની મહાપ્રસાદની ખાસ વાનગી
- માછા ઘંટા (Machha Ghanta): માછલીની કઢી
- છેના પોડા (Chena Poda): બળેલી ચીઝની મીઠાઈ – “ઓડિશાનું ચીઝકેક” તરીકે ઓળખાય છે
- રસગોલ્લા (Rasgulla): ઓડિશાની પરંપરાગત મીઠાઈ (૧૫૦ વર્ષ જૂની પરંપરા)
ભાષા
ઓડિયા (Odia) મુખ્ય ભાષા છે. તે ઇન્ડો-આર્યન ભાષા પરિવારની છે અને ૨૦૧૪માં શાસ્ત્રીય ભાષાનો દરજ્જો મળ્યો. બંગાળી પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં બોલાય છે.
ધર્મ
- હિંદુ ધર્મ: ૯૦% થી વધુ
- ખ્રિસ્તી ધર્મ: ૨-૩%
- મુસ્લિમ: લગભગ ૨%
- આદિવાસી સમુદાયોમાં સરના, ડોની-પોલો જેવા પરંપરાગત ધર્મો પણ પ્રચલિત છે
6. મહત્વપૂર્ણ સ્થળો (Important Places)
UNESCO World Heritage Sites
| કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર (Konark Sun Temple) | ૧૩મી સદીમાં ગંગ વંશના નરસિંહદેવ પ્રથમ દ્વારા બંધાવેલું. ૧૨ જોડી પૈડાંવાળા રથના આકારમાં બનેલું આ મંદિર તેના કામશિલ્પ અને શિલ્પો માટે વિશ્વ વિખ્યાત છે. ‘બ્લેક પેગોડા’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. |
અન્ય મહત્વપૂર્ણ સ્થળો
| જગન્નાથ મંદિર (Jagannath Temple) | પુરી | ચારધામ પૈકીનું એક; રથયાત્રા માટે વિશ્વ પ્રસિદ્ધ; નિલાચક્ર ધરાવતું આ મંદિરમાં માંસ-મદિરાની સખ્ત મનાઈ છે |
| લિંગરાજ મંદિર (Lingaraj Temple) | ભુવનેશ્વર | ૧૧મી સદીનું શૈવ મંદિર; ભુવનેશ્વરનું સૌથી મોટું મંદિર; કાલિંગ સ્થાપત્યનો ઉત્તમ નમૂનો |
| ઉદયગિરિ અને ખંડગિરિ ગુફાઓ | ભુવનેશ્વર નજીક | ખારવેલ રાજાના સમયની જૈન ગુફાઓ; અહીં પ્રખ્યાત ‘હાથીગુમ્ફા’ શિલાલેખ મળી આવે છે |
| રત્નાગિરિ, લલિતગિરિ, ઉદયગિરિ | જાજપુર જિલ્લો | બૌદ્ધ ધર્મના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રો; ‘ડાયમંડ ટ્રાયેન્ગલ’ તરીકે ઓળખાય છે |
| ચિલિકા તળાવ | પુરી નજીક | પક્ષી નિરીક્ષણ અને ઇરાવદી ડોલ્ફિન જોવા માટે પ્રખ્યાત |
| પુરી બીચ | પુરી | દરિયાકિનારો અને સાંજની આરતી માટે જાણીતું |
7. વન્યજીવન અને પર્યાવરણ (Wildlife & Environment)
વન વિસ્તાર
રાજ્યના લગભગ ૩૧.૪૧% ભાગમાં જંગલ આવેલા છે.
રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો
| સિમલિપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Simlipal National Park) | મયુરભંજ | ટાઈગર રિઝર્વ અને બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ; વાઘ, હાથી, દીપડા, ગૌર માટે પ્રખ્યાત; અહીં ‘જોરંડા’ જળપાત આવેલો છે |
| ભિતરકણિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Bhitarkanika National Park) | કેન્દ્રપાડા | ખારા પાણીના મગરો (estuarine crocodiles) માટે પ્રખ્યાત; વિશ્વની સૌથી મોટી મગર વસ્તી ધરાવે છે; રામસર સાઇટ |
વન્યજીવન અભયારણ્યો
- ચંદકા વન્યજીવન અભયારણ્ય (Chandaka Wildlife Sanctuary): ભુવનેશ્વર નજીક; હાથી અભયારણ્ય
- સાતકોશિયા ગોર્જ અભયારણ્ય (Satkosia Gorge Sanctuary): મહાનદીના ગોર્જ વિસ્તારમાં; મગર સંરક્ષણ કેન્દ્ર
- ગાહિરમાથા દરિયાઈ કાચબા અભયારણ્ય (Gahirmatha Marine Sanctuary): ઓલિવ રિડલે (Olive Ridley) દરિયાઈ કાચબાના વિશ્વના સૌથી મોટા સામૂહિક માળો બાંધવાના સ્થળ તરીકે જાણીતું
રાજ્ય પ્રતીકો
| રાજ્ય પ્રાણી | સાંભર (Sambar) | |
| રાજ્ય પક્ષી | ઈન્ડિયન રોલર (Indian Roller / પાળિયો) | |
| રાજ્ય વૃક્ષ | પીપળો (Sacred Fig / Ashvattha) | |
| રાજ્ય ફૂલ | અશોક વૃક્ષનું ફૂલ (Ashoka flower) |
8. કરંટ અફેર્સ (Current Affairs)
રાજકીય ફેરફાર (૨૦૨૪)
૨૦૨૪ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં લાંબા સમયથી સત્તા પર રહેલી બીજુ જનતા દળ (BJD) ને હરાવીને ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) એ સરકાર બનાવી. મોહન ચરણ માંઝી ઓડિશાના નવા મુખ્યમંત્રી બન્યા. કનક વર્ધન સિંહ દેઓ અને પ્રવતી પરિદા નાયબ મુખ્યમંત્રી બન્યા.
ઔદ્યોગિક વિકાસ
- ArcelorMittal-Nippon Steel India અને ઓડિશા સરકાર વચ્ચે રાજ્યમાં ૧૨ MT સંકલિત સ્ટીલ પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે MoU થયો છે, જેમાં રૂ. ૫૦,૦૦૦ કરોડનું રોકાણ થવાની ધારણા છે.
- TATA Steel Advanced Materials એ રૂ. ૧,૧૦૦ કરોડના રોકાણથી લિથિયમ આયન બેટરીના ઘટકોના ઉત્પાદન માટેનો પ્લાન્ટ સ્થાપવાની જાહેરાત કરી.
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ
- ખુર્દા રોડ-બલાંગીર અને તાલચેર-બીમલાગઢ રેલ લાઈનો પર એકસાથે ટનલ બાંધવામાં આવશે.
- રેલવે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ₹૧૦,૫૩૬ કરોડનું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે.
પ્રવાસન અને સાંસ્કૃતિક વિકાસ
- ઓડિશા સરકાર દ્વારા પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સતત પ્રયાસો ચાલુ છે.
- પુરી દરિયાકિનારે ‘બીચ ફેસ્ટિવલ’ અને ‘સન્ડે સેરેનેડ’ જેવા કાર્યક્રમો યોજાય છે.
- ૨૦૨૩માં ભારતના પ્રથમ અંડરવોટર મ્યુઝિયમ (underwater museum) નું ઉદ્ઘાટન પુરી દરિયાકિનારે કરવામાં આવ્યું.
મહત્વપૂર્ણ ઇવેન્ટ્સ
- ૧ એપ્રિલ: ઉત્કળ દિવસ (રાજ્ય સ્થાપના દિવસ)
- જૂન-જુલાઈ: પુરીની રથયાત્રા
- ૧૯ ઓક્ટોબર: પટ્ટાચિત્ર દિવસ (ઓડિશાની પરંપરાગત ચિત્રકળાને સમર્પિત)
9. વિશેષ ઓળખ (Unique Identity)
| “Land of …” | “Land of Temples” (મંદિરોની ભૂમિ) – ભુવનેશ્વરને ‘ટેમ્પલ સિટી’ કહેવાય છે |
| પ્રથમ ભાષાકીય રાજ્ય | ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય જે ભાષાકીય આધારે રચાયું (૧૯૩૬) |
| એશિયાનું સૌથી મોટું સરોવર | ચિલિકા તળાવ – એશિયાનું સૌથી મોટું ખારા પાણીનું સરોવર |
| ઓલિવ રિડલે કાચબાનું સ્વર્ગ | ગાહિરમાથા – વિશ્વના સૌથી મોટા સામૂહિક માળો બાંધવાના સ્થળોમાંનું એક |
| ખનિજ સંપત્તિ | ભારતનું સૌથી સમૃદ્ધ ખનિજ ભંડાર ધરાવતું રાજ્ય |
| સ્થાપત્ય વારસો | કોણાર્ક, લિંગરાજ, જગન્નાથ મંદિરોની અદ્ભુત કાલિંગ સ્થાપત્ય શૈલી |
10. મહત્વપૂર્ણ તથ્યો (Important Facts / One-Liners)
| સૌથી ઊંચું શિખર | દેવમાલી (Deomali) – ૧,૬૭૨ મીટર |
| સૌથી લાંબી નદી | મહાનદી (Mahanadi) – લંબાઈ ૮૫૧ કિ.મી. (ઓડિશામાં ૪૮૦ કિ.મી.) |
| સૌથી મોટું સરોવર | ચિલિકા તળાવ – વિસ્તાર ૧,૧૦૦ ચો.કિ.મી. |
| સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો | ગંજામ (Ganjam) – ૩૫.૨ લાખ (૨૦૧૧) |
| સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો | દેબગઢ (Debagarh) – ૩.૧૨ લાખ (૨૦૧૧) |
| સૌથી મોટો જિલ્લો (વિસ્તાર) | મયુરભંજ (Mayurbhanj) – ૧૦,૪૧૮ ચો.કિ.મી. |
| સૌથી નાનો જિલ્લો (વિસ્તાર) | જગતસિંહપુર (Jagatsinghpur) – ૧,૬૬૮ ચો.કિ.મી. |
| સાક્ષરતા દર (૨૦૨૪ અંદાજ) | ૭૯.૦% – ભારતમાં ૨૮મો ક્રમ |
| લિંગ પ્રમાણ (૨૦૧૧) | ૯૭૯ ♀/૧૦૦૦ ♂ – ભારતમાં ૯મો સૌથી વધુ |
| માનવ વિકાસ સૂચકાંક (HDI) (૨૦૨૨) | ૦.૬૧૦ (મધ્યમ) – ભારતમાં ૩૩મો ક્રમ |
| રાજ્ય દિવસ | ૧ એપ્રિલ – ઉત્કળ દિવસ |
| રાજ્ય ગીત | “બંદે ઉત્કળ જનની (Bandē Utkaḷa Jananī)” – કવિ કાંત કાબિચંદ્ર દ્વારા રચિત |
| પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓ | નવીન પટનાયક (લાંબા સમયના મુખ્યમંત્રી), બીજુ પટનાયક (વિમાનચાલક અને નેતા), શ્રી અરબિંદો (દાર્શનિક, કટકમાં જન્મ), કેલુચરણ મોહપાત્રા (ઓડિસી નૃત્યાંગના), સુભાષ ચંદ્ર બોઝ (કટકમાં જન્મ) |
| GI ટેગ ધરાવતા ઉત્પાદનો | પટ્ટાચિત્ર, સમ્બલપુરી સાડી, કોણાર્ક પથ્થરની કલાકૃતિઓ, રસગોલ્લા |
ઓડિશા, તેના પ્રાચીન કલિંગ સામ્રાજ્યના ગૌરવશાળી ઇતિહાસથી લઈને આધુનિક ઔદ્યોગિક વિકાસ સુધી, ભારતની સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક ધરોહરમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. કોણાર્ક, લિંગરાજ અને જગન્નાથ જેવા અદ્ભુત મંદિરો, ઓડિસી શાસ્ત્રીય નૃત્ય, પટ્ટાચિત્ર ચિત્રકળા અને ઉત્કળ દિવસની ઉજવણી તેની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિને દર્શાવે છે. ખનિજ સંપત્તિની દૃષ્ટિએ દેશમાં અગ્રણી અને ચિલિકા તળાવ જેવા અનોખા કુદરતી વારસાથી સમૃદ્ધ આ રાજ્ય, ‘મંદિરોની ભૂમિ’ તરીકે ઓળખાતું, દરેક ભારતીય માટે ગૌરવનું સ્થાન છે. વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના તૈયારી કરનારાઓ માટે, ઓડિશાનો આ સંપૂર્ણ અભ્યાસ એક મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભ સામગ્રી છે.