સમાસ સંપૂર્ણ અભ્યાસ | પ્રકારો, નિયમો અને ઉદાહરણો

સમાસની વ્યાખ્યા

બે કે તેથી વધુ શબ્દોના મેળાપથી બનતા એક નવા અર્થવાળા શબ્દને સમાસ કહે છે.

સૂત્ર: સમાસઃ સમાસઃ – અનેક પદોનો એકપદીકરણ એ સમાસ છે.

મહત્વના ત્રણ ઘટકો:

• પૂર્વપદ – પહેલો શબ્દ
• ઉત્તરપદ – બીજો શબ્દ
• વિગ્રહ – સમાસનું વિસ્તૃત સ્વરૂપ (મૂળ શબ્દો વચ્ચેનો સંબંધ)

સમાસ vs સંધી – સ્પષ્ટ તફાવત

આધાર	ધ્વનિ (અક્ષર)	અર્થ (શબ્દ)
ફેરફાર	ઉચ્ચારણમાં ફેરફાર થાય	શબ્દો જોડાય, અર્થ બદલાય
ઉદાહરણ	વિદ્યા + આલય = વિદ્યાલય (આ+આ=આ)	રાજ + પુત્ર = રાજપુત્ર (શબ્દો જોડાયા)
પરિણામ	ધ્વનિ પરિવર્તન	અર્થ પરિવર્તન
ઓળખ	સામાન્ય રીતે એક જ શબ્દમાં વર્ણો બદલાય	બંને શબ્દોના મૂળરૂપ સ્પષ્ટ હોય

સમાસનું ઉદાહરણ:

• રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર (અહીં ‘રાજા’ + ‘પુત્ર’ બંને શબ્દો સ્પષ્ટ છે, કોઈ અક્ષર બદલાયો નથી)

સમાસ રચના – મૂળભૂત સમજ

સમાસના પ્રકારોનું વર્ગીકરણ:

text

સમાસ├── ૧. અવ્યયીભાવ (પૂર્વપદ અવ્યય, ઉત્તરપદ પ્રધાન)├── ૨. તત્પુરુષ (ઉત્તરપદ પ્રધાન, વિભક્તિ લોપ)│   ├── કર્મ તત્પુરુષ│   ├── કરણ તત્પુરુષ│   ├── સંપ્રદાન તત્પુરુષ│   ├── અપાદાન તત્પુરુષ│   ├── સંબંધ તત્પુરુષ│   └── અધિકરણ તત્પુરુષ├── ૩. કર્મધારય (વિશેષણ-વિશેષ્ય / ઉપમાન-ઉપમેય)├── ૪. દ્વંદ્વ (બંને પદ પ્રધાન, 'અને' જોડાણ)├── ૫. દ્વિગુ (પૂર્વપદ સંખ્યાવાચક)└── ૬. બહુવ્રીહિ (અન્ય પદ પ્રધાન, સમાસ પોતે વિશેષણ)

ઓળખવાની એક લાઈન ટ્રિક:

• તત્પુરુષ – ઉત્તરપદ પ્રધાન (_____નો/ની/નું/માં/થી)
• કર્મધારય – એક જ વસ્તુના બે ગુણ/નામ (જે _____ છે તે _____)
• દ્વંદ્વ – બંને સ્વતંત્ર, ‘અને’ જોડાણ
• દ્વિગુ – આગળ સંખ્યા, પાછળ સમૂહ
• બહુવ્રીહિ – સમાસ પોતે વિશેષણ, ‘જેને _____ છે તે’
• અવ્યયીભાવ – આગળ અવ્યય, પાછળ સ્થિતિ/સમય

તત્પુરુષ સમાસ

સામાન્ય નિયમ

લક્ષણ: ઉત્તરપદ (બીજો શબ્દ) પ્રધાન હોય છે. પૂર્વપદ સાથે વિભક્તિ (નો, ની, નું, ને, થી, માં, વગેરે) નો સંબંધ હોય છે.

વિગ્રહ ચાવી: “_____નો/ની/નું/ને/થી/માં _____”

૧. કર્મ તત્પુરુષ

ઓળખ: કર્મ કારક (ને) નો સંબંધ

ગોહત્યા	ગાયને હત્યા	ગાયની હત્યા
સ્વર્ગપ્રાપ્તિ	સ્વર્ગને પ્રાપ્તિ	સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ
ફળઇચ્છા	ફળને ઇચ્છા	ફળની ઇચ્છા
સુખપ્રાપ્તિ	સુખને પ્રાપ્તિ	સુખની પ્રાપ્તિ
ગ્રામગમન	ગામને ગમન	ગામની મુસાફરી
વાણીદાન	વાણીને દાન	વાણીનું દાન

વધુ ઉદાહરણો:

• રાજદ્રોહ = રાજાને દ્રોહ
• ગુરુભક્તિ = ગુરુને ભક્તિ
• દેશસેવા = દેશને સેવા
• જળપાન = જળને પાન
• અન્નદાન = અન્નને દાન

૨. કરણ તત્પુરુષ

ઓળખ: કરણ કારક (થી/વડે) નો સંબંધ

શિલાપુત્ર	શિલાથી બનેલો પુત્ર	શિલાનો પુત્ર (મૂર્તિ)
રસભર્યો	રસથી ભર્યો	રસથી ભરેલું
ધનહીન	ધનથી હીન	ધન વગરનું
કર્મયોગ	કર્મથી યોગ	કર્મ દ્વારા યોગ
જ્ઞાનમાર્ગ	જ્ઞાનથી માર્ગ	જ્ઞાનનો માર્ગ
શોકાતુર	શોકથી આતુર	શોકથી પીડિત

વધુ ઉદાહરણો:

• વાયુગમન = વાયુથી ગમન
• તેજોભર્યો = તેજથી ભર્યો
• કૃપાપાત્ર = કૃપાથી પાત્ર
• માનહીન = માનથી હીન
• ભયભીત = ભયથી ભીત

૩. સંપ્રદાન તત્પુરુષ

ઓળખ: સંપ્રદાન કારક (ને/માટે) નો સંબંધ

ગુરુદક્ષિણા	ગુરુને દક્ષિણા	ગુરુ માટે દક્ષિણા
યજ્ઞભૂમિ	યજ્ઞને ભૂમિ	યજ્ઞ માટે ભૂમિ
રાજપૂજા	રાજાને પૂજા	રાજા માટે પૂજા
દેવભોજન	દેવને ભોજન	દેવ માટે ભોજન
શિવમંદિર	શિવને મંદિર	શિવ માટે મંદિર
પિતૃતર્પણ	પિતૃઓને તર્પણ	પિતૃઓ માટે તર્પણ

૪. અપાદાન તત્પુરુષ

ઓળખ: અપાદાન કારક (થી/સે – અલગ થવું) નો સંબંધ

પાપમુક્તિ	પાપથી મુક્તિ	પાપમાંથી મુક્તિ
ભયમુક્ત	ભયથી મુક્ત	ભયમાંથી મુક્ત
રોગમુક્તિ	રોગથી મુક્તિ	રોગમાંથી મુક્તિ
સંસારત્યાગ	સંસારથી ત્યાગ	સંસારનો ત્યાગ
દુઃખનિવારણ	દુઃખથી નિવારણ	દુઃખનું નિવારણ
જન્મમૃત્યુ	જન્મથી મૃત્યુ	જન્મ અને મૃત્યુ (અહીં દ્વંદ્વ પણ થઈ શકે)

૫. સંબંધ તત્પુરુષ

ઓળખ: ષષ્ઠી વિભક્તિ (નો/ની/નું) નો સંબંધ – આ સૌથી સામાન્ય છે

રાજપુત્ર	રાજાનો પુત્ર	સંબંધ
ગુરુગૃહ	ગુરુનું ઘર	સંબંધ
દેવાલય	દેવનું આલય	સંબંધ
નરપતિ	નરોનો પતિ	સંબંધ
ગિરિરાજ	ગિરિનો રાજ (હિમાલય)	સંબંધ
ગંગાજળ	ગંગાનું જળ	સંબંધ
વૃક્ષછાયા	વૃક્ષની છાયા	સંબંધ
માતૃભક્તિ	માતાની ભક્તિ	સંબંધ
પિતૃઆજ્ઞા	પિતાની આજ્ઞા	સંબંધ

---

૬. અધિકરણ તત્પુરુષ

ઓળખ: સપ્તમી વિભક્તિ (માં/એ/પર) નો સંબંધ

ઘરભંગ	ઘરમાં ભંગ	ઘરનો ભંગ
આકાશગંગા	આકાશમાં ગંગા	આકાશની ગંગા (દૂધગંગા)
ગ્રામવાસ	ગ્રામમાં વાસ	ગામમાં રહેવું
વનવાસ	વનમાં વાસ	જંગલમાં રહેવું
સ્વર્ગવાસ	સ્વર્ગમાં વાસ	સ્વર્ગમાં રહેવું
હસ્તલિખિત	હસ્તે લિખિત	હાથથી લખેલું (કરણ પણ થઈ શકે)
ઉદરભરણ	ઉદરનું ભરણ (સંબંધ પણ)	પેટ ભરવું
મસ્તકપર	મસ્તક પર	માથા ઉપર

તત્પુરુષ ઓળખવાની એક લાઈન ટ્રિક

કર્મ (ને)	શુંને?	ગોહત્યા = ગાયને હત્યા
કરણ (થી)	શાથી?	શિલાપુત્ર = શિલાથી પુત્ર
સંપ્રદાન (ને/માટે)	શુંને/કોને?	ગુરુદક્ષિણા = ગુરુને દક્ષિણા
અપાદાન (થી – અલગ)	શામાંથી?	પાપમુક્તિ = પાપથી મુક્તિ
સંબંધ (નો/ની/નું)	કોનું?	રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર
અધિકરણ (માં/પર)	ક્યાં?	ઘરભંગ = ઘરમાં ભંગ

કર્મધારય સમાસ

Adjective + Noun Structure

લક્ષણ: વિશેષણ-વિશેષ્યનો સંબંધ. એક જ વસ્તુના બે ગુણ દર્શાવે છે.

વિગ્રહ ચાવી: “જે _____ છે તે ” અથવા “ છે તે _____”

મુખ્ય પ્રકારો:

(૧) વિશેષણ-વિશેષ્ય કર્મધારય

મહાદેવ	મહાન છે તે દેવ	શિવ
નીલકમળ	નીલું છે તે કમળ	વાદળી કમળ
શ્વેતકમળ	શ્વેત છે તે કમળ	સફેદ કમળ
પીળોરંગ	પીળો છે તે રંગ	પીળો રંગ
કાળોસાપ	કાળો છે તે સાપ	કાળો સાપ
શુક્લપક્ષ	શુક્લ છે તે પક્ષ	શુક્લ પક્ષ
કૃષ્ણપક્ષ	કૃષ્ણ છે તે પક્ષ	કૃષ્ણ પક્ષ

(૨) ઉપમાન-ઉપમેય કર્મધારય

વિગ્રહ: “_____ સમાન ” અથવા “ રૂપી _____”

ચંદ્રમુખ	ચંદ્ર સમાન મુખ	ચંદ્ર જેવું મુખ
કમળનયન	કમળ સમાન નયન	કમળ જેવી આંખો
અગ્નિકુંડ	અગ્નિ સમાન કુંડ	અગ્નિ જેવું કુંડ
સિંહગર્જના	સિંહ સમાન ગર્જના	સિંહ જેવી ગર્જના
હિમાદ્રિ	હિમ સમાન અદ્રિ (પર્વત)	હિમાલય
વિદ્યુત્પ્રભા	વિદ્યુત સમાન પ્રભા	વીજળી જેવી ચમક
નરસિંહ	નર અને સિંહ (અહીં દ્વંદ્વ પણ)	મનુષ્ય-સિંહ

(૩) ત્રિવિધ કર્મધારય (સ્પેશિયલ કેસ)

મધ્યમપદલોપી	વચ્ચેનું પદ લુપ્ત	દ્વિજ = દ્વિ વાર જન્મ (બ્રાહ્મણ)
ઉપમિત	ઉપમા દ્વારા	ચંદ્રમૌલિ = ચંદ્ર છે મૌલિ (માથા) પર જેના
રૂપક	અભેદ	પુરુષસિંહ = પુરુષ એ જ સિંહ

Tricky MCQs on કર્મધારય

૧. ‘કાષ્ઠપુત્તળી’ કયો સમાસ છે?

• (A) તત્પુરુષ (B) કર્મધારય (C) દ્વંદ્વ (D) બહુવ્રીહિ
• ઉત્તર: (B) કર્મધારય (કાષ્ઠની પુત્તળી – વિશેષણ-વિશેષ્ય)

૨. ‘મૃત્તિકામય’ નો સમાસવિગ્રહ?

• (A) મૃત્તિકા + મય (B) મૃત્તિકામય (C) મૃત્તિકા છે તે મય
• ઉત્તર: (C) મૃત્તિકા છે તે મય (કર્મધારય)

૩. ‘નરોત્તમ’ કયો સમાસ?

• (A) તત્પુરુષ (B) કર્મધારય (C) દ્વંદ્વ
• ઉત્તર: (B) કર્મધારય (નરોમાં ઉત્તમ – વિશેષણ-વિશેષ્ય)

૪. ‘નીલકંઠ’ માં કયો સમાસ?

• (A) કર્મધારય (B) તત્પુરુષ (C) બહુવ્રીહિ
• ઉત્તર: (C) બહુવ્રીહિ (નીલ છે કંઠ જેનો તે – શિવ)

દ્વંદ્વ સમાસ

લક્ષણ: બંને પદો પ્રધાન હોય છે. ‘અને’, ‘અથવા’, ‘કે’ જેવા જોડાણ હોય છે.

વિગ્રહ ચાવી: “_____ અને _____”

પ્રકારો:

(૧) ઇતરેતર દ્વંદ્વ

બંને પદોનો સમૂહ (અને)

માતા-પિતા	માતા અને પિતા
સુખ-દુઃખ	સુખ અને દુઃખ
રામ-કૃષ્ણ	રામ અને કૃષ્ણ
દિવસ-રાત	દિવસ અને રાત
સ્વર્ગ-મૃત્યુ	સ્વર્ગ અને મૃત્યુ
ધન-ધાન્ય	ધન અને ધાન્ય
દેહ-દમન	દેહ અને દમન
હાથ-પગ	હાથ અને પગ
અન્ન-જળ	અન્ન અને જળ
સીતા-રામ	સીતા અને રામ

(૨) સમાહાર દ્વંદ્વ

બંને પદોનો સમૂહ એક સમષ્ટિ તરીકે

આહાર-વિહાર	આહાર અને વિહાર	જીવનશૈલી
ભાઈ-બંધુ	ભાઈ અને બંધુ	સગાં-સંબંધી
દાણા-દોર	દાણા અને દોર	શાસ્ત્રીય વિધિ
રીત-રિવાજ	રીત અને રિવાજ	પરંપરા

(૩) વૈકલ્પિક દ્વંદ્વ

‘અથવા’ નો સંબંધ

સત્ય-અસત્ય	સત્ય અથવા અસત્ય
શુભ-અશુભ	શુભ અથવા અશુભ
જીવન-મરણ	જીવન અથવા મરણ

દ્વંદ્વની વિશેષતાઓ

ઓળખવાની ટ્રિક: સમાસમાં બંને શબ્દો એક સાથે સ્વતંત્ર અર્થ ધરાવતા હોય અને વિગ્રહમાં ‘અને’ આવતું હોય.

મહત્વપૂર્ણ દ્વંદ્વ ઉદાહરણો:

• પાપ-પુણ્ય
• દોષ-ગુણ
• હાનિ-લાભ
• જય-પરાજય
• આવક-જાવક
• ઊંચ-નીચ
• આગળ-પાછળ
• સાચું-ખોટું

🔹 બહુવ્રીહિ સમાસ (60+ Concepts)

Indirect Meaning – અન્ય પદ પ્રધાન

લક્ષણ: સમાસ પોતે કોઈ વસ્તુને વિશેષણ તરીકે દર્શાવે છે. સમાસમાં બંને પદો ગૌણ હોય છે અને ત્રીજું કોઈ પદ મુખ્ય હોય છે.

વિગ્રહ ચાવી: “જેને _____ છે તે” અથવા “જેનું _____ છે તે”

Hidden Subject Logic

ચક્રપાણિ	ચક્ર છે પાણિમાં જેના	વિષ્ણુ
પીતાંબર	પીત છે અંબર જેનું	કૃષ્ણ/વિષ્ણુ
શ્વેતાંબર	શ્વેત છે અંબર જેનું	જૈન સાધુ
દશાનન	દશ છે આનન જેના	રાવણ
સહસ્ત્રબાહુ	સહસ્ત્ર છે બાહુ જેના	કાર્તવીર્ય અર્જુન
ચતુર્મુખ	ચાર છે મુખ જેના	બ્રહ્મા
ત્રિલોચન	ત્રણ છે લોચન જેના	શિવ
વિશ્વામિત્ર	વિશ્વનું મિત્ર જે	ઋષિ
ગજાનન	ગજ છે આનન જેનું	ગણેશ
ઊર્ધ્વરેતા	ઊર્ધ્વ છે રેતા જેનું	શિવ/બ્રહ્મચારી

High-Level PYQs on બહુવ્રીહિ

૧. ‘પંકજ’ કયો સમાસ છે?

• (A) તત્પુરુષ (B) કર્મધારય (C) દ્વંદ્વ (D) બહુવ્રીહિ
• ઉત્તર: (D) બહુવ્રીહિ (પંકે જાયેતિ પંકજમ્ – કમળ, જે પંક (કાદવ) માં જન્મે છે)

૨. ‘ચંદ્રમૌલિ’ માં કયો સમાસ?

• (A) કર્મધારય (B) બહુવ્રીહિ (C) તત્પુરુષ
• ઉત્તર: (B) બહુવ્રીહિ (ચંદ્ર છે મૌલિ પર જેના – શિવ)

૩. ‘દશરથ’ શબ્દ કયા સમાસનું ઉદાહરણ છે?

• (A) દ્વિગુ (B) બહુવ્રીહિ (C) કર્મધારય
• ઉત્તર: (B) બહુવ્રીહિ (દશ છે રથ જેના – રામના પિતા)

૪. ‘વાતાયન’ નો સમાસવિગ્રહ શું?

• (A) વાત + આયન (B) વાતા + યન (C) વાતાયન
• ઉત્તર: (A) વાત + આયન (બહુવ્રીહિ – જેમાંથી વાત આવે છે)

૫. ‘ત્રિશંકુ’ કયો સમાસ?

• (A) દ્વિગુ (B) બહુવ્રીહિ (C) કર્મધારય
• ઉત્તર: (B) બહુવ્રીહિ (ત્રણ છે શંકુ જેના – સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચે અટકેલો)

બહુવ્રીહિ ઓળખવાની ટ્રિક

પ્રશ્ન: શું સમાસ પોતે કોઈ વ્યક્તિ/વસ્તુનું નામ છે (જે સમાસમાં નથી આવતું)?

હા → બહુવ્રીહિ

ઉદાહરણ:

• ચક્રપાણિ – પોતે નામ છે (વિષ્ણુ)
• દશાનન – પોતે નામ છે (રાવણ)
• ત્રિશંકુ – પોતે નામ છે (રાજા)

દ્વિગુ સમાસ

લક્ષણ: પૂર્વપદ સંખ્યાવાચક હોય છે. સમૂહ અથવા સમાહાર દર્શાવે છે.

વિગ્રહ ચાવી: “_____ નો સમૂહ” અથવા “_____ નું સમૂહ”

ત્રિભુવન	ત્રણ ભુવનોનો સમૂહ	સ્વર્ગ, પૃથ્વી, પાતાળ
ત્રિલોક	ત્રણ લોકોનો સમૂહ	ભૂ, ભુવ, સ્વઃ
ચતુર્યુગ	ચાર યુગોનો સમૂહ	સત્ય, ત્રેતા, દ્વાપર, કલિ
સપ્તર્ષિ	સાત ઋષિઓનો સમૂહ	મરીચિ, વસિષ્ઠ, વગેરે
ત્રિવેણી	ત્રણ વેણીઓનો સમૂહ	ગંગા, યમુના, સરસ્વતી
પંચતંત્ર	પાંચ તંત્રોનો સમૂહ	મિત્રભેદ, વગેરે
દ્વિગુણ	બે ગુણોનો સમૂહ	(ગણિત)
ત્રિરંગો	ત્રણ રંગોનો સમૂહ	ધ્વજ
સપ્તપુરી	સાત પુરીઓનો સમૂહ	અયોધ્યા, મથુરા, વગેરે
ચારણ્ય	ચાર અણ્ય (રસ્તા) નો સમૂહ	ચોક

દ્વિગુમાં ખાસ નોંધ:

૧. સંખ્યા + સમૂહ = દ્વિગુ
૨. સંખ્યા + વ્યક્તિ = બહુવ્રીહિ (દા.ત. ત્રિશંકુ, દશરથ)

તફાવત સમજો:

• ત્રિશંકુ → બહુવ્રીહિ (ત્રણ શંકુ જેના – એક વ્યક્તિ)
• ત્રિવેણી → દ્વિગુ (ત્રણ વેણીઓનો સમૂહ – સ્થળ)

અવ્યયીભાવ સમાસ

લક્ષણ: પૂર્વપદ અવ્યય (પ્રતિ, આ, ઉપ, સુ, વિ, વગેરે) હોય છે. ઉત્તરપદ પ્રધાન હોય છે પણ સમાસ અવ્યય જેવો વર્તે છે.

વિગ્રહ ચાવી: “_____ પ્રતિ”, “આ _____”, “ઉપ _____”

પ્રતિદિન	દિન દિન પ્રતિ	દરરોજ
આજન્મ	જન્મથી આ	જન્મથી
ઉપકંઠ	કંઠની પાસે	નજીક
સુખાસન	સુખ સાથે આસન	આરામથી બેસવું
વ્યાકરણ	વિ + આ + કરણ	વિશેષ રીતે કરણ

Practice (50+ Questions)

સમાસવિગ્રહ Practice

૧	રાજપુત્ર	રાજાનો પુત્ર	તત્પુરુષ (સંબંધ)
૨	મહાદેવ	મહાન છે તે દેવ	કર્મધારય
૩	માતા-પિતા	માતા અને પિતા	દ્વંદ્વ
૪	ત્રિભુવન	ત્રણ ભુવનોનો સમૂહ	દ્વિગુ
૫	ચક્રપાણિ	ચક્ર છે પાણિમાં જેના	બહુવ્રીહિ
૬	ગોહત્યા	ગાયને હત્યા	તત્પુરુષ (કર્મ)
૭	શિલાપુત્ર	શિલાથી બનેલો પુત્ર	તત્પુરુષ (કરણ)
૮	ઘરભંગ	ઘરમાં ભંગ	તત્પુરુષ (અધિકરણ)
૯	નીલકમળ	નીલું છે તે કમળ	કર્મધારય
૧૦	પ્રતિદિન	દિન દિન પ્રતિ	અવ્યયીભાવ
૧૧	દશાનન	દશ છે આનન જેના	બહુવ્રીહિ
૧૨	સુખ-દુઃખ	સુખ અને દુઃખ	દ્વંદ્વ
૧૩	સપ્તર્ષિ	સાત ઋષિઓનો સમૂહ	દ્વિગુ
૧૪	પાપમુક્તિ	પાપથી મુક્તિ	તત્પુરુષ (અપાદાન)
૧૫	ગુરુદક્ષિણા	ગુરુને દક્ષિણા	તત્પુરુષ (સંપ્રદાન)

Type Identification – Mixed

૧	દેવાલય	તત્પુરુષ (સંબંધ)
૨	ચંદ્રમુખ	કર્મધારય
૩	રામ-કૃષ્ણ	દ્વંદ્વ
૪	ત્રિલોચન	બહુવ્રીહિ
૫	પંચતંત્ર	દ્વિગુ
૬	આજન્મ	અવ્યયીભાવ
૭	વનવાસ	તત્પુરુષ (અધિકરણ)
૮	કમળનયન	કર્મધારય
૯	સીતા-રામ	દ્વંદ્વ
૧૦	પીતાંબર	બહુવ્રીહિ
૧૧	ચતુર્મુખ	બહુવ્રીહિ
૧૨	ત્રિરંગો	દ્વિગુ
૧૩	સ્વર્ગવાસ	તત્પુરુષ (અધિકરણ)
૧૪	અત્યંત	અવ્યયીભાવ
૧૫	ગંગાજળ	તત્પુરુષ (સંબંધ)

PYQs (All Till Now – Real Exam Questions)

૧. (GPSC 2016) ‘દેવાલય’ માં કયો સમાસ છે?

• (A) કર્મધારય (B) તત્પુરુષ (C) દ્વંદ્વ (D) બહુવ્રીહિ
• ઉત્તર: (B) તત્પુરુષ (દેવનું આલય)

૨. (TET 2017) નીચેના પૈકી કયો શબ્દ દ્વંદ્વ સમાસનો ઉદાહરણ છે?

• (A) માતૃભક્તિ (B) સુખ-દુઃખ (C) ત્રિભુવન (D) ચક્રપાણિ
• ઉત્તર: (B) સુખ-દુઃખ

૩. (TALATI 2018) ‘પીતાંબર’ નો સમાસવિગ્રહ કરો.

• (A) પીત અને અંબર (B) પીત છે અંબર જેનું (C) પીતનું અંબર
• ઉત્તર: (B) પીત છે અંબર જેનું (બહુવ્રીહિ)

૪. (બીનસચિવ 2019) ‘ત્રિભુવન’ માં કયો સમાસ છે?

• (A) દ્વિગુ (B) તત્પુરુષ (C) બહુવ્રીહિ (D) અવ્યયીભાવ
• ઉત્તર: (A) દ્વિગુ

૫. (પોલીસ કોન્સ્ટેબલ 2020) ‘શિલાપુત્ર’ શબ્દ કયા સમાસનું ઉદાહરણ છે?

• (A) કર્મ તત્પુરુષ (B) કરણ તત્પુરુષ (C) સંબંધ તત્પુરુષ (D) અધિકરણ તત્પુરુષ
• ઉત્તર: (B) કરણ તત્પુરુષ

૬. (GPSC 2021) ‘નરોત્તમ’ કયો સમાસ છે?

• (A) તત્પુરુષ (B) કર્મધારય (C) બહુવ્રીહિ
• ઉત્તર: (B) કર્મધારય

૭. (TET 2022) નીચેના વિકલ્પોમાંથી કયો બહુવ્રીહિ સમાસનો ઉદાહરણ નથી?

• (A) ચક્રપાણિ (B) દશાનન (C) ત્રિભુવન (D) ત્રિલોચન
• ઉત્તર: (C) ત્રિભુવન (આ દ્વિગુ છે)

૮. (TALATI 2023) ‘ઘરભંગ’ નો સમાસવિગ્રહ શું?

• (A) ઘરનો ભંગ (B) ઘરમાં ભંગ (C) ઘરથી ભંગ
• ઉત્તર: (B) ઘરમાં ભંગ (અધિકરણ તત્પુરુષ)

૯. (પોલીસ સબ ઇન્સ્પેક્ટર 2023) ‘કમળનયન’ માં કયો સમાસ?

• (A) કર્મધારય (B) બહુવ્રીહિ (C) તત્પુરુષ
• ઉત્તર: (A) કર્મધારય (કમળ સમાન નયન)

૧૦. (ગુજરાતી વિભાગ 2024) ‘સપ્તપુરી’ કયા પ્રકારનો સમાસ છે?

• (A) દ્વિગુ (B) બહુવ્રીહિ (C) તત્પુરુષ
• ઉત્તર: (A) દ્વિગુ

સમાસ ઓળખવાની ટૂંકી ટ્રિક – સારાંશ

તત્પુરુષ	_____નો/ની/નું/ને/થી/માં	રાજપુત્ર (રાજાનો પુત્ર)
કર્મધારય	જે _____ છે તે _____	મહાદેવ (મહાન છે તે દેવ)
દ્વંદ્વ	_____ અને _____	માતા-પિતા
દ્વિગુ	_____નો સમૂહ	ત્રિભુવન
બહુવ્રીહિ	જેને _____ છે તે	ચક્રપાણિ
અવ્યયીભાવ	_____ પ્રતિ/આ/ઉપ	પ્રતિદિન

સૌથી મહત્વપૂર્ણ – મૂંઝવણ દૂર કરતી ટ્રિક

પ્રશ્ન: ‘નીલકમળ’ અને ‘નીલકંઠ’ – બંને કર્મધારય કે બહુવ્રીહિ?

નીલકમળ	નીલું છે તે કમળ	કર્મધારય
નીલકંઠ	નીલ છે કંઠ જેનો (શિવ)	બહુવ્રીહિ

ટ્રિક: સમાસ પછી ‘છે તે’ આવતું હોય અને તે જ વસ્તુનો ઉલ્લેખ હોય → કર્મધારય
સમાસ પછી ‘જેનો/જેને’ આવતું હોય અને કોઈ ત્રીજી વસ્તુનો ઉલ્લેખ હોય → બહુવ્રીહિ

આ રીતે સમાસના તમામ પેટાવિષયોને જીણવટપૂર્વક, ઉદાહરણ સહિત અને પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્નો સાથે આવરી લેવામાં આવ્યા છે. નિયમિત પ્રેક્ટિસથી તમે કોઈપણ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષામાં સમાસના પ્રશ્નો સરળતાથી ઉકેલી શકશો.