ઉત્તર પ્રદેશ સંપૂર્ણ માહિતી: નદીઓ અને મહાકાવ્યોની ભૂમિ

ઉત્તર પ્રદેશ, ભારતના ઉત્તર ભાગમાં આવેલું એક વિશાળ, ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. ‘ઉત્તર’ અને ‘પ્રદેશ’ શબ્દોથી બનેલું આ નામ “ઉત્તરનો પ્રદેશ” દર્શાવે છે. વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતનું સૌથી મોટું રાજ્ય અને સમગ્ર વિશ્વમાં કોઈ પણ દેશનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય કે વિભાગ છે. તેને “ભારતનું હૃદય સ્થળ” (Heartland of India) પણ કહેવામાં આવે છે. આ લેખમાં આપણે ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય વિશે સંપૂર્ણ માહિતી મેળવીશું, જે વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરનારાઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી થશે.

1. મૂળભૂત માહિતી (Basic Profile)

રાજ્ય નામ	ઉત્તર પ્રદેશ (Uttar Pradesh)
નામનો અર્થ	‘ઉત્તર’ + ‘પ્રદેશ’ = “ઉત્તરનો પ્રદેશ”
રાજધાની (Capital)	લખનૌ (Lucknow)
સૌથી મોટું શહેર	કાનપુર (Kanpur)
સ્થાપના વર્ષ	૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ (ભારત પ્રજાસત્તાક બન્યા બાદ)
ઐતિહાસિક નામ	યુનાઇટેડ પ્રોવિન્સિસ (United Provinces)
વિભાજન	૯ નવેમ્બર ૨૦૦૦ના રોજ ઉત્તરાખંડ રાજ્ય અલગ થયું
વિસ્તાર (Area)	૨,૪૩,૨૯૦ ચોરસ કિ.મી.
વિસ્તાર રેન્ક	ભારતમાં ૪થો ક્રમ (રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર પછી)
વસ્તી (૨૦૧૧)	૧૯,૯૨,૮૧,૪૭૭ (આશરે ૧૯.૯૩ કરોડ)
વસ્તી રેન્ક	ભારતમાં ૧લો ક્રમ; વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય/વિભાગ
સત્તાવાર ભાષા	હિન્દી (મુખ્ય), ઉર્દૂ (વધારાની અધિકૃત)
જિલ્લાઓની સંખ્યા	૭૫
પ્રશાસનિક વિભાગો	૧૮

2. રાજકીય અને શાસકીય માહિતી (Political & Administrative)

રાજ્યપાલ	આનંદીબેન પટેલ (Anandiben Patel)
મુખ્યમંત્રી	યોગી આદિત્યનાથ (Yogi Adityanath) – ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)
નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ	કેશવ પ્રસાદ મૌર્ય, બ્રજેશ પાઠક
લોકસભા સીટ	૮૦ (ભારતમાં સૌથી વધુ)
રાજ્યસભા સીટ	૩૧
વિધાનસભા સીટ	૪૦૪ (ભારતમાં સૌથી વધુ)
વિધાન પરિષદ સીટ	૧૦૦ (દ્વિગૃહી ધારાસભા)
હાઈકોર્ટ	ઇલાહાબાદ ઉચ્ચ ન્યાયાલય (Allahabad High Court) – પ્રયાગરાજમાં

3. ભૂગોળ (Geography)

સ્થાન (Location)

ઉત્તર પ્રદેશ ભારતના ઉત્તર ભાગમાં 23° 52′ થી 30° 19′ ઉ.અ. અને 77° 10′ થી 89° 39′ પૂ.રે. વચ્ચે આવેલું છે.

પડોશી રાજ્યો / દેશ

• ઉત્તર: હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, નેપાળ (આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ)
• પશ્ચિમ: હરિયાણા, દિલ્હી, રાજસ્થાન
• દક્ષિણ: મધ્ય પ્રદેશ
• પૂર્વ: બિહાર

મુખ્ય ભૌગોલિક વિભાગો

ઉપહિમાલય વિસ્તાર (Sub-Himalayan Region)	હિમાલય અને ગંગાના મેદાન વચ્ચેનો વિસ્તાર; તરાઈ (Terai) સહરાનપુરથી દેવરિયા સુધી ફેલાયેલો
ગંગા-યમુનાનું મેદાન (Ganga-Yamuna Doab)	અત્યંત ફળદ્રૂપ મેદાની વિસ્તાર; ૮૦,૦૦૦ ચો.કિ.મી.થી વધુ; પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ઢાળવાળો
દક્ષિણનો ઉચ્ચપ્રદેશ (Southern Plateau – Bundelkhand)	વિંધ્ય હારમાળાનો ભાગ; કૈમુર ગિરિમાળા; મિરઝાપુર, ઝાંસી, બાંદા વિસ્તાર

મુખ્ય નદીઓ

ગંગા (Ganga)	રાજ્યની સૌથી લાંબી અને પવિત્ર નદી
યમુના (Yamuna)	ગંગાની મુખ્ય ઉપનદી
રામગંગા, ગોમતી, ઘાઘરા, શારદા, ગંડક	ગંગાની અન્ય મહત્વપૂર્ણ ઉપનદીઓ

જળવાયુ (Climate)

• પ્રકાર: વિષમ (Extreme) પ્રકારનું જળવાયુ
• ઉનાળો (મે): 43°-45°C
• શિયાળો (જાન્યુઆરી): 3°-4°C
• વરસાદ: પૂર્વ ભાગમાં સરેરાશ ૭૦૦ મિ.મી.; ૮૫% વરસાદ જૂન-સપ્ટેમ્બરમાં

માટી (Soil)

મુખ્યત્વે નદીઓ દ્વારા નિક્ષેપિત કાંપવાળી (Alluvial) ફળદ્રૂપ જમીન. દક્ષિણના ઉચ્ચપ્રદેશમાં રેતીખડકો અને ચૂનાખડકો વધુ છે.

4. અર્થવ્યવસ્થા (Economy)

આર્થિક સૂચકાંકો

GSDP (૨૦૨૨-૨૩)	₹૨૧.૯૧ લાખ કરોડ (US$ ૨૬૪ બિલિયન) – ભારતમાં ૩જો ક્રમ
રાજ્ય કર આવક (૨૦૨૧-૨૨)	₹૧.૪૭ લાખ કરોડથી વધુ (૨૦૧૬-૧૭માં ₹૮૬,૦૦૦ કરોડથી ૭૧% વધારો)
રોકાણ હિસ્સો	RBI અનુસાર, દેશમાં ૧૬.૨% રોકાણ હિસ્સા સાથે ટોચ પર

કૃષિ (Agriculture)

મુખ્ય પાકો:

• ઘઉં, ડાંગર, શેરડી, બાજરી, જુવાર, મકાઈ, કઠોળ, તેલીબિયાં

વિશેષતા:

• ઉત્તર પ્રદેશ ભારતનું સૌથી મોટું ઘઉં ઉત્પાદક રાજ્ય
• શેરડી ઉત્પાદનમાં દેશમાં બીજું સ્થાન

ઉદ્યોગો (Industries)

ચામડા ઉદ્યોગ	કાનપુર – “ભારતનું ચામડાનું શહેર” (Leather City of India)
વસ્ત્ર ઉદ્યોગ	કાનપુર, વારાણસી, મેરઠ, આગ્રા
ફાર્માસ્યુટિકલ	નોઇડા, ગાઝિયાબાદ, લખનૌ
માહિતી ટેકનોલોજી (IT)	નોઇડા (Noida) – ઉત્તર ભારતનું મોટું IT હબ
પ્રવાસન	તાજમહેલ, કાશી, અયોધ્યા, મથુરા-વૃંદાવન – વિશ્વભરમાંથી પ્રવાસીઓ

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

• દેશમાં સૌથી વધુ એક્સપ્રેસ વે અને આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથકો
• પૂર્વીય અને પશ્ચિમી સમર્પિત ફ્રેઇટ કોરિડોર (Dedicated Freight Corridor) નું મોટું નેટવર્ક
• દેશની પ્રથમ રેપિડ રેલ (Rapid Rail) ઉત્તર પ્રદેશમાં દોડી રહી છે

આવકવેરા ફાઇલ કરનારા

• જૂન ૨૦૨૩માં ૧૧.૯૨ લાખ આવકવેરા રિટર્ન (જૂન ૨૦૧૪માં માત્ર ૧.૬૫ લાખ)
• આવકવેરા રિટર્ન ફાઇલ કરનારાઓની સંખ્યામાં દેશનું બીજું સૌથી મોટું રાજ્ય

5. સંસ્કૃતિ અને પરંપરા (Culture)

શાસ્ત્રીય નૃત્ય

કથ્થક (Kathak) – ઉત્તર ભારતની શાસ્ત્રીય નૃત્ય શૈલીનું મુખ્ય કેન્દ્ર. લખનૌ ઘરાનું કથ્થક વિશ્વ વિખ્યાત છે.

તહેવારો (Festivals)

કુંભમેળો (Kumbh Mela)	પ્રયાગરાજ	વિશ્વનો સૌથી મોટો ધાર્મિક મેળો; દર ૧૨ વર્ષે યોજાય છે; ૨૦૨૫માં મહાકુંભ યોજાયો
હોળી (Holi)	મથુરા-વૃંદાવન	વિશ્વ પ્રસિદ્ધ; બ્રજની હોળીનું અનોખું સ્વરૂપ
દિવાળી, દશેરા, ઈદ, બકરી ઈદ, ગુરુ પૂર્ણિમા	સમગ્ર રાજ્ય	સામૂહિક સમૃદ્ધિ સાથે ઉજવાય છે

ખોરાક (Cuisine)

ઉત્તર પ્રદેશ મુઘલઈ અને અવધી વાનગીઓ માટે પ્રખ્યાત છે.

લખનવી બિરયાની (Lucknowi Biryani)	અવધી બિરયાની – ઓછા મસાલા, ડુંગળી, ખોબાની સુગંધ
કબાબ (Kebabs)	ટુંડે કે કબાબ (Tunday Ke Kabab) – લખનૌની વિશેષતા; ગલાઉટી કબાબ
ચાટ (Chaat)	આગ્રા, મથુરા, વારાણસીની ચાટ વિશ્વ પ્રસિદ્ધ
પાન (Paan)	બનારસી પાન – વારાણસીની ઓળખ

વેશભૂષા (Traditional Dress)

• સ્ત્રીઓ: સાડી – ખાસ કરીને બનારસી સિલ્ક સાડી વિશ્વ વિખ્યાત
• પુરુષો: ધોતી-કુર્તા, પાયજામા-કુર્તા

ભાષાઓ (Languages)

હિન્દી અને ઉર્દૂ ઉપરાંત નીચેની બોલીઓ પ્રચલિત છે:

• અવધી (Awadhi) – અવધ પ્રદેશ
• બ્રજ (Braj) – મથુરા, આગ્રા પ્રદેશ
• ભોજપુરી (Bhojpuri) – પૂર્વી યુ.પી.
• બુંદેલી (Bundeli) – બુંદેલખંડ પ્રદેશ

6. મહત્વપૂર્ણ સ્થળો (Important Places)

UNESCO World Heritage Sites

તાજમહેલ (Taj Mahal)	આગ્રા	વિશ્વની સાત અજાયબીઓ પૈકીની એક; મુઘલ સમ્રાટ શાહજહાં દ્વારા બંધાવાયેલ
આગ્રાનો કિલ્લો (Agra Fort)	આગ્રા	મુઘલ સામ્રાજ્યનો ભવ્ય કિલ્લો; લાલ કિલ્લા તરીકે પણ ઓળખાય છે
ફતેહપુર સીકરી (Fatehpur Sikri)	આગ્રા નજીક	મુઘલ સમ્રાટ અકબર દ્વારા બંધાવેલી ભૂતપૂર્વ રાજધાની

ધાર્મિક સ્થળો

વારાણસી (Varanasi / Kashi)	હિંદુઓનું સૌથી પવિત્ર શહેર; કાશી વિશ્વનાથ મંદિર; સારનાથ (Sarnath) – જ્યાં ગૌતમ બુદ્ધે પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો
અયોધ્યા (Ayodhya)	ભગવાન રામનું જન્મસ્થળ; રામ જન્મભૂમિ મંદિર
મથુરા-વૃંદાવન (Mathura-Vrindavan)	ભગવાન કૃષ્ણનું જન્મસ્થળ; કૃષ્ણ જન્મભૂમિ, બાંકેબિહારી મંદિર
પ્રયાગરાજ (Prayagraj / Allahabad)	ત્રિવેણી સંગમ (ગંગા, યમુના, સરસ્વતી); કુંભમેળાનું આયોજન સ્થળ
કુશીનગર (Kushinagar)	ભગવાન બુદ્ધના મહાપરિનિર્વાણનું સ્થળ; બૌદ્ધ તીર્થસ્થળી

ઐતિહાસિક સ્થળો

ઝાંસી (Jhansi)	રાણી લક્ષ્મીબાઈનું શહેર; ઝાંસીનો કિલ્લો
હસ્તિનાપુર (Hastinapur)	પાંડવોની પ્રાચીન રાજધાની; જૈન ધર્મનું મહત્વપૂર્ણ સ્થળ
સોનભદ્ર (Sonbhadra)	વિજયગઢ કિલ્લો (૫મી સદી), આગોરી કિલ્લો; યુ.પી.નો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો જિલ્લો
મહોબા (Mahoba)	ચંદેલ રાજાઓના કિલ્લાઓ; ૯મી સદીનું રાહિલાનું સૂર્ય મંદિર

અન્ય મહત્વપૂર્ણ સ્થળો

લખનૌ (Lucknow)	રાજધાની; અવધી સંસ્કૃતિ; ભૂલ ભૂલૈયા (Bara Imambara) , છોટા ઇમામબાડા
નોઇડા (Noida)	માહિતી ટેકનોલોજી (IT) અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર
કાનપુર (Kanpur)	ઔદ્યોગિક નગરી; ચામડા અને વસ્ત્ર ઉદ્યોગ માટે પ્રખ્યાત

7. વન્યજીવન અને પર્યાવરણ (Wildlife & Environment)

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યો

દુધવા નેશનલ પાર્ક (Dudhwa National Park)	લખીમપુર ખેરી	વાઘ અને બારાસિંઘા (Swamp Deer) માટે પ્રખ્યાત; દુધવા ટાઈગર રિઝર્વનો ભાગ
સુહેલવા વન્યજીવન અભયારણ્ય (Sohelwa Wildlife Sanctuary)	–
ચંદ્ર પ્રભા વન્યજીવન અભયારણ્ય (Chandra Prabha Wildlife Sanctuary)	ચંદૌલી
કૈમુર વન્યજીવન અભયારણ્ય (Kaimur Wildlife Sanctuary)	–
ઓખલા પક્ષી અભયારણ્ય (Okhla Bird Sanctuary)	ગૌતમ બુદ્ધ નગર	સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ માટે પ્રખ્યાત

રાજ્ય પ્રતીકો

રાજ્ય પ્રાણી	બારાસિંઘા (Barasingha / Swamp Deer)
રાજ્ય પક્ષી	સારસ ક્રેન (Sarus Crane) – વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઉડ્ડયનક્ષમ પક્ષી
રાજ્ય વૃક્ષ	અશોક (Ashok)
રાજ્ય ફૂલ	પલાશ (Palash)

8. કરંટ અફેર્સ (Current Affairs)

રાજકીય પરિદ્રશ્ય

• યોગી આદિત્યનાથ ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)ના નેતૃત્વમાં મુખ્યમંત્રી છે.
• ‘ડબલ એન્જિન સરકાર’નો નારો – કેન્દ્ર અને રાજ્યમાં એક જ પક્ષની સરકારના લાભો

આર્થિક વિકાસ

• ૧ ટ્રિલિયન ડોલરની અર્થવ્યવસ્થા બનાવવાનો લક્ષ્યાંક
• ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪માં લખનઉમાં ગ્રાઉન્ડબ્રેકિંગ સમારંભ; વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઉપસ્થિતિમાં હજારો કરોડના રોકાણ પ્રોજેક્ટનો શુભારંભ

ગરીબી નાબૂદી

NITI આયોગના ‘મલ્ટિડાયમેન્શનલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ’ અનુસાર:

• ૨૦૧૫-૧૬ અને ૨૦૧૯-૨૧ વચ્ચે ઉત્તર પ્રદેશમાં ૩.૪૩ કરોડ લોકો બહુપરિમાણીય ગરીબીમાંથી બહાર નીકળ્યા – દેશમાં સૌથી વધુ

મહત્વપૂર્ણ ઇવેન્ટ્સ

• ૨૬ જાન્યુઆરી: ઉત્તર પ્રદેશ સ્થાપના દિવસ (Statehood Day)
• જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી: પ્રયાગરાજમાં માઘ મેળો; દર ૧૨ વર્ષે કુંભ મેળો
• માર્ચ: મથુરા-વૃંદાવનમાં બ્રજની હોળી
• ઓક્ટોબર-નવેમ્બર: દિવાળી; વારાણસીની ગંગા આરતી

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

• દેશની પ્રથમ રેપિડ રેલ (Rapid Rail) – નોઇડા-ગ્રેટર નોઇડા-ગાઝિયાબાદ વચ્ચે દોડી રહી છે
• પૂર્વીય સમર્પિત ફ્રેઇટ કોરિડોર (Eastern DFC) અને પશ્ચિમી સમર્પિત ફ્રેઇટ કોરિડોર (Western DFC) નો મોટો ભાગ ઉત્તર પ્રદેશમાંથી પસાર થાય છે

9. વિશેષ ઓળખ (Unique Identity)

“Land of …”	“Land of Rivers and Epics” (નદીઓ અને મહાકાવ્યોની ભૂમિ), “The Heartland of India” (ભારતનું હૃદય સ્થળ)
વસ્તીમાં પ્રથમ	ભારતનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય; વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય/વિભાગ
લોકસભા બેઠકો	૮૦ બેઠકો – ભારતમાં સૌથી વધુ
વિધાનસભા બેઠકો	૪૦૪ બેઠકો – ભારતમાં સૌથી વધુ
પ્રથમ રેપિડ રેલ	દેશની પ્રથમ રેપિડ રેલ (Rapid Rail) ધરાવતું રાજ્ય
એક્સપ્રેસ વે	દેશમાં સૌથી વધુ એક્સપ્રેસ વે ધરાવતું રાજ્ય
બનારસી સિલ્ક	GI ટેગ ધરાવતું બનારસી સિલ્ક – વિશ્વ વિખ્યાત

10. મહત્વપૂર્ણ તથ્યો (Important Facts / One-Liners)

સૌથી લાંબી નદી	ગંગા (Ganga)
સૌથી મોટો જિલ્લો (વિસ્તાર)	લખીમપુર ખેરી (Lakhimpur Kheri) – ૭,૬૮૦ ચો.કિ.મી.
સૌથી નાનો જિલ્લો (વિસ્તાર)	હાપુર (Hapur) – ૬૬૦ ચો.કિ.મી.
સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો	પ્રયાગરાજ (Prayagraj) – ૫૯.૫૪ લાખ (૨૦૧૧)
સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો	મહોબા (Mahoba) – ૮.૭૫ લાખ (૨૦૧૧)
માનવ વિકાસ સૂચકાંક (HDI) (૨૦૧૮)	૦.૬૧૫ (મધ્યમ) – ભારતમાં ૨૯મો ક્રમ
સાક્ષરતા દર (૨૦૧૧)	૬૭.૭% (પુરુષ: ૭૭.૩%, સ્ત્રી: ૫૭.૪%)
લિંગ પ્રમાણ (૨૦૧૧)	૯૧૨ ♀/૧૦૦૦ ♂
રાજ્ય દિવસ	૨૬ જાન્યુઆરી – ઉત્તર પ્રદેશ સ્થાપના દિવસ
પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓ	ગૌતમ બુદ્ધ (બૌદ્ધ ધર્મના પ્રણેતા), વાલ્મિકિ (રામાયણના રચયિતા), કબીર (સંત કવિ), તુલસીદાસ (રામચરિતમાનસના રચયિતા), જવાહરલાલ નેહરુ, ઈન્દિરા ગાંધી, રાજીવ ગાંધી, અટલ બિહારી વાજપેયી, મુલાયમ સિંહ યાદવ, માયાવતી, અખિલેશ યાદવ, યોગી આદિત્યનાથ, અમિતાભ બચ્ચન
GI ટેગ ધરાવતા ઉત્પાદનો	બનારસી સિલ્ક સાડી, આગ્રાનો પેઠા, લખનૌની ચિકનકારી, મથુરાનું પેડા, વારાણસીનું લાલ લોટા માટી

ઉત્તર પ્રદેશ, તેના ગૌરવશાળી ઐતિહાસિક વારસા, સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ, આધ્યાત્મિક મહત્વ અને ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા સાથે ભારતનું એક અનોખું અને મહત્વપૂર્ણ રાજ્ય છે. તાજમહેલથી લઈને કાશી વિશ્વનાથ સુધી, અયોધ્યાથી લઈને મથુરા-વૃંદાવન સુધી, આ રાજ્ય ભારતીય સંસ્કૃતિના દરેક પાસાને સમાવી લે છે. ગંગા-યમુનાનું ફળદ્રૂપ મેદાન તેને ભારતનું અનાજનું ભંડાર બનાવે છે, જ્યારે નોઇડા, કાનપુર, લખનૌ જેવા શહેરો ઔદ્યોગિક અને માહિતી ટેકનોલોજીના કેન્દ્ર તરીકે વિકસી રહ્યા છે. વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહીનું સૌથી મોટું રાજ્ય હોવાનો ગૌરવ ધરાવતું ઉત્તર પ્રદેશ, ભારતના રાજકારણ, અર્થતંત્ર અને સંસ્કૃતિમાં કેન્દ્રીય સ્થાન ધરાવે છે. વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના તૈયારી કરનારાઓ માટે, ઉત્તર પ્રદેશનો આ સંપૂર્ણ અભ્યાસ એક મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભ સામગ્રી છે.