1. પરિચય અને સમયકાળ (Introduction and Chronology)

વૈદિક યુગ ભારતીય ઇતિહાસનો તે સમયગાળો છે જ્યારે વેદોની રચના થઈ હતી. આ યુગ મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે:

ઋગ્વૈદિક કાળ (Early Vedic Period)	ઈ.સ.પૂ. 1500 – 1000	ઋગ્વેદની રચના, સપ્તસિંધુ પ્રદેશમાં વસવાટ, પશુપાલન મુખ્ય વ્યવસાય
ઉત્તર વૈદિક કાળ (Later Vedic Period)	ઈ.સ.પૂ. 1000 – 600	અન્ય ત્રણ વેદોની રચના, ગંગા-યમુના ખીણમાં વિસ્તરણ, કૃષિ મુખ્ય વ્યવસાય

2. આર્યોનું આગમન અને ઉત્પત્તિ સ્થળ (Arrival and Origin of Aryans)

આર્ય શબ્દનો અર્થ: ‘આર્ય’ શબ્દનો અર્થ થાય છે ‘ઉમદા’ (Noble). તે કોઈ જાતિ નહીં, પરંતુ ભાષા-સમૂહ (Speech group) દર્શાવે છે.
ઉત્પત્તિ સ્થળ વિશે મતભેદ: આર્યોના મૂળ સ્થળ અંગે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે:
- મેક્સ મુલર: મધ્ય એશિયા
- બાલ ગંગાધર તિલક: આર્કટિક પ્રદેશ
- ડૉ. સંપૂર્ણાનંદ: સપ્તસિંધુ પ્રદેશ
- સર વિલિયમ જોન્સ: યુરોપ
મહત્વપૂર્ણ પુરાવા:
- બોઘાઝ-કોઈ (Boghaz-Koi) અભિલેખ (1400 ઈ.સ.પૂ.): એશિયા માઇનોર (હિટ્ટાઇટ્સ અને મિતાન્ની વચ્ચે) માં મળેલા આ અભિલેખમાં વૈદિક દેવતાઓ ઇન્દ્ર, મિત્ર, વરુણ અને નાસત્ય (અશ્વિની કુમાર)ના નામોનો ઉલ્લેખ છે. આ આર્યોના વિસ્તરણનો સૌથ્ત મહત્વપૂર્ણ પુરાવો છે.

3. પૂર્વ વૈદિક કાળ (ઋગ્વૈદિક કાળ) – ઈ.સ.પૂ. 1500-1000

ભૌગોલિક સીમા (Geographical Extent)

આર્યોનું પ્રથમ વસવાટ સ્થળ ‘સપ્તસિંધુ’ (Sapta Sindhu) અથવા ‘સાત નદીઓનો દેશ’ હતો.
સપ્તસિંધુની નદીઓ: સિંધુ (Indus), વિતસ્તા (ઝીલમ – Jhelum), અસ્કિની (ચનાબ – Chenab), પુરુષ્ણી (રાવી – Ravi), વિપાશા (બ્યાસ – Beas), શુતુદ્રિ (સતલજ – Sutlej) અને સરસ્વતી (હાલમાં લુપ્ત).
ઋગ્વેદમાં સૌથી વધુ વખત ઉલ્લેખ સિંધુ નદીનો આવે છે, પરંતુ સૌથી પવિત્ર અને મહત્વની નદી સરસ્વતી (નદીતરણા) માનવામાં આવતી હતી. ગંગા નદીનો ઉલ્લેખ માત્ર એક વખત આવે છે.

રાજકીય જીવન (Political Life)

સૌથી નાનો સામાજિક એકમ ‘કુલ’ (Kula) (કુટુંબ) હતો, જેના વડા ‘કુલપતિ’ કહેવાતા.
વિવિધ સંગઠનોનો ક્રમ: ગ્રામ (Grama – ગામ) → વિશ (Vis – કુળ) → જન (Jana – કુળસમૂહ/જનજાતિ) → રાષ્ટ્ર.
રાજા (Rajan): જનજાતિનો વડા. પદ વંશપરંપરાગત હતું. તેનો મુખ્ય ધર્મ જનજાતિ અને ગાયોનું રક્ષણ કરવાનો હતો, તેથી તેને ‘ગોપા’ (Gopa) અથવા ‘ગોપતિ’ (Gopati) કહેવાતો.
રાજાના સહાયકો: પુરોહિત, સેનાની, ગ્રામણી, સ્પશ (ગુપ્તચર), દૂત.
રાજકીય સભાઓ: ઋગ્વૈદિક કાળમાં ત્રણ મહત્વપૂર્ણ સભાઓ હતી:
- વિધાત (Vidhata): સૌથી જૂની અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ. તેમાં સ્ત્રી-પુરુષ બંને ભાગ લઈ શકતા. લશ્કરી, ધાર્મિક અને સામાજિક બાબતોનો નિર્ણય થતો.
- સભા (Sabha): મર્યાદિત સભ્યોની, સંભવતઃ વડીલોની સમિતિ.
- સમિતિ (Samiti): જનતાની સામાન્ય સભા, જે રાજાની ચૂંટણી કરતી.

સામાજિક જીવન (Social Life)

સમાજનો આધાર કુટુંબ અને કુળવ્યવસ્થા (Kinship) હતો.
સમાજ મુખ્યત્વે ત્રણ વર્ગોમાં વહેંચાયેલો હતો: યોદ્ધા, પુરોહિત અને સામાન્ય જનતા.
વર્ણ વ્યવસ્થા: શરૂઆતમાં ‘વર્ણ’નો આધાર જાતિ નહીં પરંતુ વર્ણ (રંગ) હતો. આર્યો પોતાને ‘ગોરા’ (આર્ય વર્ણ) અને સ્થાનિક લોકોને ‘કાળા’ (દાસ વર્ણ) ગણતા.
**’શૂદ્ર’ શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ ઋગ્વેદના દસમા મંડળ (10th Mandala) માં મળે છે, જે પાછળથી ઉમેરાયેલું છે.
વ્યવસાય જન્મ પર આધારિત નહોતો, કુટુંબના જુદા જુદા સભ્યો જુદા વ્યવસાય કરી શકતા.
ગુલામ પ્રથા અસ્તિત્વમાં હતી (દાસ અને દાસી).

સ્ત્રીઓની સ્થિતિ (Position of Women)

સ્ત્રીઓ પુરુષો સાથે સમાનતા ધરાવતી હતી.
તેઓ સભા અને સમિતિ જેવી રાજકીય સભાઓમાં ભાગ લઈ શકતી.
બાળલગ્ન પ્રચલિત નહોતા. કન્યા યુવાનીમાં પ્રવેશ્યા બાદ તેના લગ્ન થતા.
સ્ત્રીઓ પોતાના પતિની પસંદગી કરી શકતી (સ્વયંવર પ્રથા).
નિયોગ (Niyoga) પ્રથા અસ્તિત્વમાં હતી, જેમાં નિઃસંતાન વિધવા તેના દિયર અથવા નજીકના સગા પાસેથી સંતાન પ્રાપ્ત કરી શકતી.
મહત્વપૂર્ણ મહિલા વિદુષીઓ: લોપામુદ્રા (Brahmavadini), વિશ્વવારા, અપાલા, ઘોષા, ગાર્ગી (ઉત્તર વૈદિક કાળમાં), મૈત્રેયી (ઉત્તર વૈદિક કાળમાં).

આર્થિક જીવન (Economic Life)

મુખ્ય વ્યવસાય પશુપાલન (Pastoralism) હતો. કૃષિ ગૌણ હતી.
સૌથી મહત્વપૂર્ણ પશુ ગાય (Cow/Gau) હતી. ગાયને આધારે અનેક શબ્દો પ્રચલિત હતા :
- ગવિષ્ટિ (Gavishti): ગાયોની શોધ/યુદ્ધ.
- ગોમત (Gomat): ઘણી ગાયો ધરાવતો વ્યક્તિ.
- ગોપતિ (Gopati): રાજા.
- દુહિતા (Duhitr): દીકરી (ગાય દોહનાર).
વાણિજ્ય: પાણી (Pani) નામક વેપારીઓનો ઉલ્લેખ છે, જેમને લોભી ગણીને ધિક્કારવામાં આવતા.
જમીનની દાન-પ્રથા પ્રચલિત નહોતી.
ધાતુઓ: કાંસ્ય અને તાંબાનો ઉપયોગ થતો, જેને ‘અયસ’ (Ayas) કહેવાતું. લોખંડ (કૃષ્ણ અયસ)ની જાણકારી નહોતી.
ઋગ્વેદમાં ઉલ્લેખિત એકમાત્ર અનાજ ‘યવ’ (Yava – જવ) હતું.

ધાર્મિક જીવન (Religious Life)

ધર્મનો આધાર પ્રકૃતિ પૂજા (Nature Worship) અને યજ્ઞ (Yajnas) હતો.
મોટાભાગના દેવતાઓ પુરુષ હતા. ઋગ્વેદમાં 33 દેવતાઓનો ઉલ્લેખ છે (12 આદિત્ય, 8 વસુ, 11 રુદ્ર + 2 અશ્વિની).
ઋગ્વેદના મુખ્ય દેવતાઓ:

ઇન્દ્ર (Indra)	વરુણ/વાયુ દેવ, યોદ્ધા દેવ, સૌથી લોકપ્રિય	લગભગ 250 સૂક્તો
અગ્નિ (Agni)	અગ્નિના દેવ, દેવતાઓ અને મનુષ્યો વચ્ચેના દૂત	લગભગ 200 સૂક્તો
વરુણ (Varuna)	જળના દેવ, ઋત (બ્રહ્માંડીય નિયમ)ના રક્ષક	લગભગ 176 સૂક્તો (ત્રીજું સ્થાન)
સૂર્ય (Surya)	સૂર્યદેવ	–
સોમ (Soma)	સોમ રસના દેવ	–
વાયુ (Vayu)	પવનના દેવ	–
ઉષા (Usha)	પરોઢના દેવી (માત્ર થોડી દેવીઓમાંની એક)	–

પ્રાર્થનાનો હેતુ મુખ્યત્વે ધન, પુત્ર, ગાય, ઘોડા અને શત્રુઓ પર વિજય મેળવવાનો હતો.
પાપ અને નૈતિકતાનો ખ્યાલ: ‘ઋત’ (Rita – બ્રહ્માંડીય નિયમ) અને ‘ધર્મ’ (Dharma – કર્તવ્યોનું પાલન) ની વિભાવનાઓ હતી.
પીણાં: સોમ રસ (યજ્ઞમાં ગ્રહણ કરાતું) અને સુરા (મદિરા – નિંદનીય).

4. ઉત્તર વૈદિક કાળ (Later Vedic Period) – ઈ.સ.પૂ. 1000-600

ભૌગોલિક વિસ્તરણ

આર્યો હવે સપ્તસિંધુથી આગળ વધીને ગંગા-યમુના દોઆબ (Doab) અને તેનાથી આગળના પ્રદેશોમાં વસ્યા.
આ સમયગાળાને ‘કૃષ્ણ અયસ’ (Krishna Ayas) અર્થાત્ લોખંડ (Iron) નો યુગ કહેવાય છે. લોખંડના હથિયારો અને સાધનોએ ગંગાના ઘાટા જંગલો સાફ કરી કૃષિને વેગ આપ્યો.
મહત્વપૂર્ણ નગરો: હસ્તિનાપુર, કૌશામ્બી, અત્રંજીખેરા.

રાજકીય જીવન

નાની જનજાતિઓ ભેગી થઈને મહાજનપદો (Mahajanapadas) ના રૂપમાં મોટા રાજ્યોનું નિર્માણ થયું. ઉત્તર વૈદિક કાળના અંત સુધીમાં 16 મહાજનપદોનો ઉદય થયો.
રાજા હવે માત્ર જનજાતિનો વડા ન રહેતાં પ્રદેશનો સ્વામી બન્યો. તેની શક્તિમાં વધારો થયો.
રાજસૂય (Rajasuya) (રાજ્યાભિષેક યજ્ઞ), વાજપેય (Vajapeya) (રથ દોડ સાથેનો યજ્ઞ) અને અશ્વમેધ (Ashvamedha) જેવા મોટા યજ્ઞો થવા લાગ્યા, જે રાજાની સર્વોપરિતા દર્શાવતા.
સભા અને સમિતિ જેવી જૂની સંસ્થાઓનું મહત્વ ઘટ્યું અને તેના પર શાસક વર્ગ અને ધનિકોનું નિયંત્રણ વધ્યું. સ્ત્રીઓ હવે આ સભાઓમાં ભાગ લઈ શકતી નહોતી.

સામાજિક જીવન

જાતિ વ્યવસ્થા (Caste System) વધુ કઠોર બની. વ્યવસાય હવે જન્મ પર આધારિત બનવા લાગ્યો.
ચારેય વર્ણો (બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર) સ્પષ્ટ રૂપે અસ્તિત્વમાં આવ્યા. બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયો વિશેષાધિકારી વર્ગ બન્યા.
બ્રાહ્મણોનું વર્ચસ્વ વધ્યું અને તેમણે સમાજમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન મેળવ્યું.
શૂદ્રો સાથે ભેદભાવ વધ્યો. તેમને યજ્ઞના અધિકારથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા.
ગોત્ર (Gotra) પ્રથા શરૂ થઈ. સગામાં સગપણ (સપિંડ)નો નિયમ આવ્યો.

સ્ત્રીઓની સ્થિતિ

ઋગ્વૈદિક કાળની તુલનામાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિમાં ઘણો ઘટાડો થયો.
તેમને રાજકીય સભાઓમાં જવાનો અધિકાર નથી.
શિક્ષણ પરનો અધિકાર ઘટ્યો.
બાળલગ્ન પ્રચલિત થવા લાગ્યા.
સ્ત્રીઓને હવે સંપત્તિના અધિકારથી વંચિત રાખવામાં આવી. પુત્રની ઈચ્છા વધુ પ્રબળ બની.
નિયોગ પ્રથા બંધ થઈ ગઈ.

આર્થિક જીવન

કૃષિ (Agriculture) મુખ્ય વ્યવસાય બન્યો. લોખંડના હળ (Phala) ના ઉપયોગથી ખેતી સઘન બની.
ચોખા (Vrihi) અને ઘઉં (Godhuma) ની ખેતી થવા લાગી.
હવે હળની જમીન (ખેતીલાયક જમીન) સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંપત્તિ બની.
વેપાર-વાણિજ્યનો વિકાસ થયો. સમુદ્રી વેપારની શરૂઆત થઈ. વિભિન્ન પ્રકારના વ્યવસાયિક સંગઠનો (શ્રેણી – Guilds) અસ્તિત્વમાં આવ્યા.
ચોક્કસ પ્રકારની જમીન પર વ્યક્તિગત માલિકીની ભાવના વિકસી.
નિષ્ક (Nishka) સિક્કા તરીકે અને વજનના એકમ તરીકે વપરાતું, પરંતુ મુખ્યત્વે વિનિમય પ્રથા (Barter System) જ ચાલુ હતી.

ધાર્મિક જીવન

ઋગ્વૈદિક કાળના ઇન્દ્ર, અગ્નિ જેવા દેવતાઓનું મહત્વ ઘટ્યું અને પ્રજાપતિ (Prajapati) (સૃષ્ટિના સર્જક) સર્વોચ્ચ દેવતા બન્યા.
વિષ્ણુ (Vishnu) ને હવે ‘યજ્ઞનો રક્ષક’ અને ‘સર્વવ્યાપી’ દેવતા તરીકે માનવામાં આવ્યો.
રુદ્ર (Rudra) (શિવના અવતાર)નું મહત્વ વધ્યું.
યજ્ઞો અત્યંત જટિલ અને ખર્ચાળ બન્યા. પુરોહિતોનું મહત્વ વધતાં યજ્ઞોના ફક્ત સૈદ્ધાંતિક ભાગ પર ભાર મૂકાયો.
તપ, વૈરાગ્ય અને મોક્ષ જેવા વિચારો ઉદ્ભવ્યા, જેને કારણે ઉપનિષદોની રચના થઈ.
કર્મ સિદ્ધાંત અને પુનર્જન્મમાં વિશ્વાસ વધ્યો.

5. વૈદિક સાહિત્ય (Vedic Literature)

ચાર વેદ (Four Vedas)

ઋગ્વેદ (Rigveda)	ઈ.સ.પૂ. 1500-1000	દેવતાઓની સ્તુતિમાં રચાયેલ સૂક્તો (1028 સૂક્તો, 10 મંડળ)	સૌથી પ્રાચીન અને મહત્વપૂર્ણ વેદ. ‘વેદત્રયી’નો ભાગ.
સામવેદ (Samaveda)	ઈ.સ.પૂ. 1000-600	ઋગ્વેદના સૂક્તોને ગાવાની પદ્ધતિ (રાગ-ધૂન)	ભારતીય સંગીતનો પાયો. ‘વેદત્રયી’નો ભાગ.
યજુર્વેદ (Yajurveda)	ઈ.સ.પૂ. 1000-600	યજ્ઞ કરવાની પદ્ધતિ, મંત્રો અને વિધિઓ	ગદ્ય અને પદ્ય બંનોમાં. ‘વેદત્રયી’નો ભાગ.
અથર્વવેદ (Atharvaveda)	ઈ.સ.પૂ. 1000-700	જાદુઈ મંત્રો, તાંત્રિક વિધિઓ, ઔષધિઓ અને દૈનિક જીવન સાથે જોડાયેલી બાબતો.	‘વેદત્રયી’નો ભાગ નથી.

અન્ય મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથો

બ્રાહ્મણ ગ્રંથો (Brahmanas): વેદોની સમજૂતી. યજ્ઞોનું મહત્વ અને તેને કરવાની વિધિ વર્ણવે છે.
- ઐતરેય બ્રાહ્મણ: ઋગ્વેદ સાથે સંકળાયેલ.
- શતપથ બ્રાહ્મણ: યજુર્વેદ સાથે સંકળાયેલ (સૌથી મોટો અને મહત્વપૂર્ણ).
- ગોપથ બ્રાહ્મણ: અથર્વવેદ સાથે સંકળાયેલ.
આરણ્યકો (Aranyakas): ‘વન ગ્રંથો’. વાનપ્રસ્થીઓ માટે રચાયેલ. યજ્ઞોના રહસ્યવાદી અર્થઘટન પર ભાર.
ઉપનિષદો (Upanishads): ‘વેદાંત’ કહેવાય છે. દર્શન અને તત્વજ્ઞાન પર આધારિત. આત્મા (Atman), બ્રહ્મ (Brahman) અને મોક્ષની ચર્ચા.
- કઠોપનિષદ (Kathopanishad): નચિકેતા અને યમરાજ વચ્ચેનો સંવાદ.
- મુંડકોપનિષદ (Mundaka Upanishad): ભારતનું રાષ્ટ્રીય સૂત્ર ‘સત્યમેવ જયતે’ આ ઉપનિષદમાંથી લેવાયું છે.
- છાંદોગ્ય ઉપનિષદ (Chandogya Upanishad): સામવેદ સાથે સંકળાયેલ.
- વૃહદારણ્યક ઉપનિષદ (Brihadaranyaka Upanishad): સૌથી પ્રાચીન અને મોટી ઉપનિષદ.

6. પરીક્ષા ઉપયોગી તથ્યો (Key Facts at a Glance)

મુખ્ય ગ્રંથ	ઋગ્વેદ	સામ, યજુર, અથર્વવેદ, બ્રાહ્મણો, ઉપનિષદો
પ્રદેશ	સપ્તસિંધુ (પંજાબ અને આસપાસ)	ગંગા-યમુના દોઆબ અને મધ્ય દેશ
મુખ્ય વ્યવસાય	પશુપાલન (ગાય)	કૃષિ અને હસ્તકળા
મુખ્ય ધાતુ	તાંબુ/કાંસ્ય (અયસ)	લોખંડ (કૃષ્ણ અયસ)
મુખ્ય દેવતા	ઇન્દ્ર (યુદ્ધ અને વરસાદ)	પ્રજાપતિ, વિષ્ણુ, રુદ્ર
રાજકીય સંગઠન	જન (જનજાતિ)	જનપદ અને મહાજનપદ (પ્રાદેશિક રાજ્ય)
સામાજિક સ્થિતિ	લિંગ સમાનતા, ઢીલી વર્ણવ્યવસ્થા	પિતૃસત્તા મજબૂત, કઠોર જાતિવ્યવસ્થા
મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓ	સભા, સમિતિ, વિધાત	રાજસૂય, અશ્વમેધ જેવા યજ્ઞો

પરીક્ષામાં પૂછાયેલા MCQ (Previous Year Questions with Answers)

અહીં વિવિધ સરકારી પરીક્ષાઓ (UPSC, SSC, State PSC) માં પૂછાયેલા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ છે, જે તમને તમારી તૈયારીમાં મદદ કરશે.

Q1. ભારતમાં લોખંડના ઉપયોગના સૌથી પ્રાચીન પુરાવા ક્યાંથી મળ્યા છે? (The earliest evidence of the use of iron in India has been discovered from)
[UPPSC (Pre) 1998] & [UPSC CAPF 2016]
(a) તક્ષશિલા (Taxila)
(b) અત્રંજીખેરા (Atranjikhera)
(c) કૌશાંબી (Kaushambi)
(d) હસ્તિનાપુર (Hastinapur)
Ans. (b) અત્રંજીખેરા
સમજૂતી: ઉત્તર પ્રદેશના એટા જિલ્લામાં આવેલ અત્રંજીખેરા ખાતે લોખંડના ઉપયોગના પ્રાચીનતમ પુરાવા મળ્યા છે, જે ઈ.સ.પૂ. 1000-800 ના સમયના ગણાય છે.

Q2. ઋગ્વેદ આર્યોના ‘પંચજન’ સાથે સંબંધ ન ધરાવતી જનજાતિનું નામ આપો. (Give the name of the tribe which is not related to the ‘Panchajana’ of the Rigveda Aryans.)
[UPPSC (Mains) 2009]
(a) યદુ (Yadu)
(b) પુરુ (Puru)
(c) તુર્વસ (Turvasa)
(d) કિકટ (Kikat)
Ans. (d) કિકટ
સમજૂતી: ઋગ્વેદમાં પાંચ મુખ્ય જનજાતિઓ (પંચજન) નો ઉલ્લેખ છે – યદુ, પુરુ, તુર્વસ, અનુ અને દ્રુહ્યુ. કિકટ (બિહારનો પ્રદેશ) આર્યોની જનજાતિ ન હતી, પરંતુ બિન-આર્યોનો પ્રદેશ હતો.

Q3. કયો વેદ ‘વેદત્રયી’ (Vedatrayi) નો ભાગ નથી? (Which of the following Vedas is not a part of Vedatrayi?)
[SSC 2017] & [MP HSTET 2018]
(a) ઋગ્વેદ (Rigveda)
(b) યજુર્વેદ (Yajurveda)
(c) સામવેદ (Samaveda)
(d) અથર્વવેદ (Atharvaveda)
Ans. (d) અથર્વવેદ
સમજૂતી: પ્રાચીન કાળમાં મુખ્યત્વે ત્રણ વેદો (ઋગ્, યજુ, સામ) ને માન્યતા હતી, જેને ‘વેદત્રયી’ કહેવાય છે. અથર્વવેદને પાછળથી સ્થાન મળ્યું અને તેના જાદુઈ મંત્રોને કારણે તેને આ ત્રયીમાં સ્થાન ન મળ્યું.

Q4. કઈ નદી વૈદિક કાળમાં ‘પુરુષ્ણી’ (Purushni) તરીકે ઓળખાતી હતી? (Which of the following rivers was known as Purushni in the Vedic Period?)
[SSC CGL 2019] & [SSC CGL 2020]
(a) રાવી (Ravi)
(b) સતલજ (Sutlej)
(c) બ્યાસ (Beas)
(d) ચનાબ (Chenab)
Ans. (a) રાવી
સમજૂતી: વૈદિક સાહિત્યમાં હાલની રાવી નદીને ‘પુરુષ્ણી’ તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. દસરાજ્ઞ યુદ્ધ (Battle of Ten Kings) આ નદીના કિનારે લડાયું હતું.

Q5. ‘વિતસ્તા’ (Vitasta) તરીકે પ્રાચીન સમયમાં કઈ નદી ઓળખાતી હતી? (Which one of the following rivers was earlier known as ‘Vitasta’?)
[NDA 2019] & [DSSSB AE Civil 2021]
(a) તિસ્તા (Tista)
(b) ઝીલમ (Jhelum)
(c) તુંગભદ્રા (Tungabhadra)
(d) ભરતપુઝા (Bharatpuzha)
Ans. (b) ઝીલમ
સમજૂતી: હાલની ઝીલમ નદીને વૈદિક સાહિત્યમાં ‘વિતસ્તા’ અને ગ્રીક સ્ત્રોતોમાં ‘હાઇડેસ્પિસ’ (Hydaspes) કહેવાતી.

Q6. ઋગ્વેદના કયા સૂક્તમાં ભારતીય નાટ્યકળાના મૂળ તત્વો જોવા મળે છે? (Which hymns of the Rigveda are considered to contain the rudiments of the Indian drama?)
[IAS (Pre) 2006] & [SSC CHSL 2020]
(a) વિવાહ-સૂક્ત (Vivaha-sukta)
(b) અપ્રિ-સૂક્ત (Apri-sukta)
(c) સામવેદ-સૂક્ત (Samaveda-sukta)
(d) પુરુષ-સૂક્ત (Purusha-sukta)
Ans. (b) અપ્રિ-સૂક્ત
સમજૂતી: અપ્રિ-સૂક્તમાં સંવાદાત્મક શૈલી છે, જેને ભારતીય નાટ્યકળાનું આદિ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. વિવાહ-સૂક્તમાં લગ્નવિધિનું વર્ણન છે.

Q7. નીચેનામાંથી કયો બ્રાહ્મણ ગ્રંથ ઋગ્વેદ સાથે સંબંધ ધરાવે છે? (Which one of the following Brahmana texts belongs to the Rigveda?)
[MPPSC 2017] & [UPJASE 2021]
(a) ઐતરેય બ્રાહ્મણ (Aitareya Brahmana)
(b) ગોપથ બ્રાહ્મણ (Gopatha Brahmana)
(c) શતપથ બ્રાહ્મણ (Shatapatha Brahmana)
(d) તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ (Taittiriya Brahmana)
Ans. (a) ઐતરેય બ્રાહ્મણ
સમજૂતી: ઐતરેય બ્રાહ્મણ ઋગ્વેદ સાથે સંકળાયેલ છે. શતપથ યજુર્વેદ સાથે, ગોપથ અથર્વવેદ સાથે અને તૈત્તિરીય યજુર્વેદ (કૃષ્ણ) સાથે સંકળાયેલ છે.

Q8. નીચેનામાંથી કોણ એક બ્રહ્મવાદિની હતી જેણે વેદોના કેટલાક સૂક્તોની રચના કરી? (Who among the following was a Brahmavadini who composed some hymns of the Vedas?)
[UPSC 1995]
(a) લોપામુદ્રા (Lopamudra)
(b) ગાર્ગી (Gargi)
(c) લીલાવતી (Lilavati)
(d) સાવિત્રી (Savitri)
Ans. (a) લોપામુદ્રા
સમજૂતી: લોપામુદ્રા એક બ્રહ્મવાદિની (વેદોનું જ્ઞાન ધરાવનાર અને વેદોની રચના કરનાર મહિલા) હતી. ગાર્ગી ઉપનિષદોમાં જોવા મળે છે, જ્યારે લીલાવતી ગણિતજ્ઞ ભાસ્કરાચાર્યની પુત્રી હતી.

Q9. પ્રાચીન ભારતીય બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાન અનુસાર ચાર યુગો (યુગો) નો સાચો ક્રમ શું છે? (According to ancient Indian cosmogonic ideas the sequential order of the cycle of four aeons (yugas) is)
[UPSC 1996]
(a) દ્વાપર, કૃત, ત્રેતા અને કલિ
(b) કૃત, દ્વાપર, ત્રેતા અને કલિ
(c) કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ
(d) ત્રેતા, દ્વાપર, કલિ અને કૃત
Ans. (c) કૃત (સત્ય), ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ
સમજૂતી: પ્રાચીન ભારતીય માન્યતા અનુસાર ચાર યુગોનો સાચો ક્રમ સત્યયુગ (કૃત), ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિયુગ છે.

Q10. નચિકેતા અને યમરાજ વચ્ચેનો પ્રખ્યાત સંવાદ કયા ઉપનિષદમાં છે? (The famous dialogue between Nachiketa and Yama is mentioned in the)
[UPSC 1997]
(a) છાંદોગ્ય ઉપનિષદ (Chandogyopanishad)
(b) મુંડકોપનિષદ (Mundakopanishad)
(c) કઠોપનિષદ (Kathopanishad)
(d) કેનોપનિષદ (Kenopanishad)
Ans. (c) કઠોપનિષદ
સમજૂતી: નચિકેતા અને યમરાજ વચ્ચેનો આત્મા અને મૃત્યુ વિશેનો અદ્ભુત સંવાદ કઠોપનિષદમાં છે.

Q11. ‘આર્ય’ (Aryan) શબ્દ શું દર્શાવે છે? (The term ‘Aryan’ denotes)
[UPSC 1999]
(a) એક વંશીય જૂથ (an ethnic group)
(b) એક ભટકતી પ્રજા (a nomadic people)
(c) એક ભાષા-સમૂહ (a speech group)
(d) એક શ્રેષ્ઠ જાતિ (a superior race)
Ans. (c) એક ભાષા-સમૂહ
સમજૂતી: આધુનિ� સંશોધનો અનુસાર, ‘આર્ય’ શબ્દ કોઈ જાતિ કે વંશ નહીં પરંતુ એક ભાષાકીય જૂથ (ઇન્ડો-યુરોપિયન ભાષા બોલનાર) સૂચવે છે.

Q12. કયો વેદ જાદુઈ મંત્રો અને ચમત્કારિક ઉપચારોનો ભંડાર છે? (Which one of the following four Vedas contains an account of magical charms and spells?)
[UPSC 1999]
(a) ઋગ્વેદ (Rigveda)
(b) યજુર્વેદ (Yajurveda)
(c) અથર્વવેદ (Atharvaveda)
(d) સામવેદ (Samaveda)
Ans. (c) અથર્વવેદ
સમજૂતી: અથર્વવેદમાં જાદુ-ટોના, ભૂત-પ્રેતના નિવારણ અને રોગોની સારવાર માટેના મંત્રો છે. આ કારણે તેને વેદત્રયીમાં સ્થાન ન મળ્યું.

Q13. પૂર્વ વૈદિક આર્યોનો ધર્મ મુખ્યત્વે કેવો હતો? (The religion of early Vedic Aryans was primarily of)
[UPSC 2011]
(a) ભક્તિ (bhakti)
(b) મૂર્તિપૂજા અને યજ્ઞ (image worship and yajnas)
(c) પ્રકૃતિ પૂજા અને યજ્ઞ (worship of nature and yajnas)
(d) પ્રકૃતિ પૂજા અને ભક્તિ (worship of nature and bhakti)
Ans. (c) પ્રકૃતિ પૂજા અને યજ્ઞ
સમજૂતી: ઋગ્વૈદિક આર્યો સૂર્ય, અગ્નિ, વાયુ, વરુણ (જળ), ઉષા (પરોઢ) જેવી પ્રાકૃતિક શક્તિઓની પૂજા કરતા અને તેમને પ્રસન્ન કરવા યજ્ઞો કરતા.

Q14. ‘ધર્મ’ (Dharma) અને ‘ઋત’ (Rita) અંગે નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો: (The ‘Dharma’ and ‘Rita’ depict a central idea… Consider the following statements.)
[UPSC 2012]

‘ધર્મ’ એ પોતાના પ્રત્યે અને અન્યો પ્રત્યેના કર્તવ્યોના નિર્વહણની સંકલ્પના હતી. (Dharma was a conception of obligations and of the discharge of one’s duties to oneself and to others.)
‘ઋત’ એ બ્રહ્માંડના સંચાલન માટેનો મૂળભૂત નૈતિક નિયમ હતો. (Rita was the fundamental moral law governing the functioning of the universe and all it contained.)
સાચો/સાચાં વિકલ્પ પસંદ કરો.
(a) માત્ર 1 (Only 1)
(b) માત્ર 2 (Only 2)
(c) 1 અને 2 બંને (Both 1 and 2)
(d) 1 અને 2 બંને ખોટાં (Neither 1 nor 2)
Ans. (c) 1 અને 2 બંને
સમજૂતી: ‘ઋત’ (Rita) એ બ્રહ્માંડીય નૈતિક નિયમ છે, જેનું રક્ષણ વરુણ કરે છે. ‘ધર્મ’ (Dharma) એ આ નિયમને અનુસરીને પોતાના કર્તવ્યોનું પાલન કરવાનો માર્ગ છે. બંને વિધાનો સાચાં છે.

Q15. ભારતના રાષ્ટ્રીય મુદ્રાલેખ ‘સત્યમેવ જયતે’ કયા ઉપનિષદમાંથી લેવાયું છે? (The national motto of India, ‘Satyameva Jayate’ inscribed below the Emblem of India is taken from)
[UPSC 2014]
(a) કઠોપનિષદ (Katho Upanishad)
(b) છાંદોગ્ય ઉપનિષદ (Chandogya Upanishad)
(c) ઐતરેય ઉપનિષદ (Aitareya Upanishad)
(d) મુંડકોપનિષદ (Mundaka Upanishad)
Ans. (d) મુંડકોપનિષદ
સમજૂતી: મુંડકોપનિષદ (૩.૧.૬) ના મંત્ર “सत्यमेव जयते नानृतम्” પરથી ભારતનું રાષ્ટ્રીય સૂત્ર ‘સત્યમેવ જયતે’ લેવાયું છે.

મૈન્સ પરીક્ષા માટે વધારાના અભ્યાસ મુદ્દાઓ (Mains Exam Points):

વૈદિક સમાજમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિનો તુલનાત્મક અભ્યાસ (પૂર્વ વૈદિક વિરુદ્ધ ઉત્તર વૈદિક).
વૈદિક કાળમાં ધાર્મિક વિચારોના વિકાસની સમજ (પ્રકૃતિ પૂજાથી ઉપનિષદોના તત્વજ્ઞાન સુધી).
વૈદિક કાળમાં પશુપાલનથી કૃષિ પ્રધાન અર્થવ્યવસ્થામાં પરિવર્તન અને તેના કારણો.
વૈદિક સાહિત્યનું વર્ગીકરણ અને દરેકનું મહત્વ સમજાવો.

આ સંપૂર્ણ નોંધ તમારા માટે વૈદિક યુગ આધારિત તમામ પ્રકારના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવા માટે પૂરતી સાબિત થશે.

વધુ GPSC અને Talati માટેના અભ્યાસ માટે અમારી વેબસાઇટને Follow ક

વૈદિક યુગ (Vedic Age): સંપૂર્ણ માહિતી, સમયગાળો અને મહત્વપૂર્ણ તથ્યો