યમુના નદી (Yamuna River) ભારતની સૌથી પવિત્ર નદીઓમાંની એક છે અને ગંગા નદીની સૌથી મોટી સહાયક નદી છે. . તેને ‘જમુના’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. પૌરાણિક કથા મુજબ, યમુનાને યમ (મૃત્યુના દેવતા)ની બહેન માનવામાં આવે છે. . આ નદી હિંદુ ધર્મમાં અતિ પવિત્ર ગણાય છે અને તેનો ઉલ્લેખ ઋગ્વેદમાં પણ મળે છે. . ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની બાળલીલા સાથે સંકળાયેલી હોવાથી યમુનાનું મહત્વ વધી ગયું છે.
1. ઉદ્ગમ સ્થળ (Origin of Yamuna River)
યમુના નદીનો ઉદ્ગમ ઉત્તરાખંડ રાજ્યના ઉત્તરકાશી જિલ્લામાં હિમાલય પર્વતમાળામાં આવેલું છે.
| વિગત | માહિતી |
| મુખ્ય ઉદ્ગમ સ્થળ | યમુનોત્રી હિમનદી (Yamunotri Glacier) |
| ચોક્કસ સ્થળ | કાલિન્દ પર્વત (Kalind Mountain) પર સ્થિત ચંપાસર હિમનદ |
| રાજ્ય | ઉત્તરાખંડ (ઉત્તરકાશી જિલ્લો) |
| સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ | લગભગ 4,421 મીટર (14,500 ફૂટ) |
| પ્રારંભિક નામ | યમુના (ઉદ્ગમ સ્થળે જ આ નામથી ઓળખાય છે) |
યમુનોત્રી ધામ (Yamunotri Dham)
યમુનોત્રી ઉત્તરાખંડના ચાર ધામ (Char Dham)માંનું એક મહત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થળ છે. અહીં યમુના દેવીનું મંદિર આવેલું છે, જેનું નિર્માણ ટિહરી ગઢવાલના મહારાજા પ્રતાપશાહ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. યમુનોત્રી મંદિર 3,235 મીટરની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે અને અહીં ગરમ પાણીના ઝરા પણ છે.
2. લંબાઈ અને મુખ (Length and Mouth)
| વિગત | માહિતી |
| કુલ લંબાઈ | લગભગ 1,376 કિલોમીટર (855 માઇલ) |
| ભારતમાં લંબાઈ | સંપૂર્ણ 1,376 કિ.મી. (ભારતમાં જ વહે છે) |
| નદીનું મુખ (Mouth) | ગંગા નદી (Ganga River) – સીધો સમુદ્રમાં નહીં પરંતુ ગંગામાં મળે છે |
| સંગમ સ્થળ | પ્રયાગરાજ (Prayagraj), ઉત્તર પ્રદેશ – અહીં ત્રિવેણી સંગમ (ગંગા-યમુના-સરસ્વતી) છે |
3. ઉપનદીઓ (Tributaries of Yamuna River)
યમુના નદીમાં અનેક નદીઓ મળીને તેને એક વિશાળ નદી તંત્ર બનાવે છે. ઉપનદીઓને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
જમણા કાંઠાની ઉપનદીઓ (Right Bank Tributaries)
આ નદીઓ યમુનાના ડાબા કિનારે આવીને મળે છે:
| નદીનું નામ | વિશેષતા |
| હિંડોન (Hindon) | ઉત્તર પ્રદેશના સહારનપુર જિલ્લામાંથી નીકળે છે |
| ગિરિ (Giri) | હિમાચલ પ્રદેશમાંથી નીકળે છે |
| રિંદ (Rind) | ઉત્તર પ્રદેશની નાની નદી |
| સેંગર (Sengar) | ઉત્તર પ્રદેશમાં વહે છે |
જમણા કાંઠાની ઉપનદીઓ (Right Bank Tributaries)
આ નદીઓ યમુનાના જમણા કિનારે (દક્ષિણ દિશામાંથી) આવીને મળે છે. આ બધી દ્વીપકલ્પીય નદીઓ છે:
| નદીનું નામ | વિશેષતા |
| ચંબલ (Chambal) | સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉપનદી – મધ્ય પ્રદેશમાંથી નીકળે છે |
| સિંધ (Sindh) | મધ્ય પ્રદેશમાંથી નીકળે છે |
| બેતવા (Betwa) | મધ્ય પ્રદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં વહે છે |
| કેન (Ken) | મધ્ય પ્રદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં વહે છે |
| છોટી સિંધ (Chhoti Sindh) | મધ્ય પ્રદેશની નાની નદી |
ચંબલ નદીની મુખ્ય ઉપનદીઓ (જે યમુનામાં પરોક્ષ રીતે મળે છે):
- કાલી સિંધ (Kali Sindh)
- પાર્બતી (Parbati)
- કુનુ (Kunu)
- બનાસ (Banas) – રાજસ્થાનની મહત્વપૂર્ણ નદી
4. વહેતા રાજ્યો (States through which Yamuna Flows)
યમુના નદી નીચેના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી પસાર થાય છે:
| ક્રમ | રાજ્ય / કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ | મુખ્ય શહેરો |
| 1 | ઉત્તરાખંડ (Uttarakhand) | યમુનોત્રી (ઉદ્ગમ સ્થળ) |
| 2 | હિમાચલ પ્રદેશ (Himachal Pradesh) | સરહદી વિસ્તારને સ્પર્શે છે |
| 3 | હરિયાણા (Haryana) | યમુનાનગર (Yamunanagar) – નદીના નામ પરથી શહેરનું નામ |
| 4 | ઉત્તર પ્રદેશ (Uttar Pradesh) | સહારનપુર, મથુરા, આગ્રા, ફીરોઝાબાદ, ઇટાવા, પ્રયાગરાજ |
| 5 | દિલ્હી (Delhi) | રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર – યમુનાના કિનારે વસેલું |
| 6 | રાજસ્થાન (Rajasthan) | ધોલપુર જિલ્લાની સરહદને સ્પર્શે છે |
નોંધ: યમુના નદી હિમાલયમાંથી નીકળી, હરિયાણા અને ઉત્તર પ્રદેશની સીમા રચે છે, દિલ્હીમાંથી પસાર થાય છે અને આગ્રા, મથુરા થઈ પ્રયાગરાજ ખાતે ગંગામાં મળી જાય છે.
યમુનાના કિનારે વસેલા મહત્વપૂર્ણ શહેરો:
- યમુનોત્રી (Yamunotri) – ઉદ્ગમ સ્થળ
- યમુનાનગર (Yamunanagar) – હરિયાણા
- દિલ્હી (Delhi) – રાષ્ટ્રીય રાજધાની
- મથુરા (Mathura) – ભગવાન કૃષ્ણની જન્મભૂમિ
- વૃંદાવન (Vrindavan) – કૃષ્ણ લીલા સ્થળ
- આગ્રા (Agra) – તાજમહાલ આ નદીના કિનારે આવેલ છે
- ઇટાવા (Etawah) – ઉત્તર પ્રદેશ
- પ્રયાગરાજ (Prayagraj) – ગંગા-યમુના સંગમ
5. ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ (Historical and Cultural Significance)
પૌરાણિક મહત્વ (Mythological Significance)
- યમ-યમુના સંબંધ: પૌરાણિક કથા મુજબ, યમુના સૂર્યદેવની પુત્રી છે અને યમ (મૃત્યુના દેવતા)ની બહેન છે. એવી માન્યતા છે કે યમુનામાં સ્નાન કરનાર વ્યક્તિને મૃત્યુ સમયે યમની યાતના સહન કરવી પડતી નથી.
- કૃષ્ણ લીલા: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ યમુના નદીમાં કાલિયા નાગને નાથ્યો હતો. કૃષ્ણ અને તેમના મિત્રો ગેડી-દડાની રમત રમતા હતા ત્યારે દડો નદીમાં પડતા કૃષ્ણ દડો લેવા ગયા અને કાલિયા નાગ સાથે લડીને તેનો પરાજય કરી તેની ઉપર નૃત્ય કર્યું હતું.
- અર્જુન અને યમુનાની કથા: ભાગવત પુરાણ મુજબ, અર્જુનને યમુના નદીમાં સ્નાન કરતી વખતે એક સુંદર કન્યા દેખાઈ. તે કન્યાએ પોતાને સૂર્યદેવની પુત્રી ‘કાલિંદી’ તરીકે ઓળખાવી, જે ભગવાન વિષ્ણુને પતિ તરીકે પ્રાપ્ત કરવા તપ કરી રહી હતી.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ (Historical Context)
- વૈદિક કાળ: ઋગ્વેદમાં યમુનાનો ઉલ્લેખ છે – રાજા સુદાસે યમુનાતટે શત્રુઓ પર વિજય મેળવ્યો હતો.
- બ્રાહ્મણ ગ્રંથો: ઐતરેય બ્રાહ્મણ અને શતપથ બ્રાહ્મણમાં ભરતોની ખ્યાતિ યમુનાતટના વિજયથી થઈ હોવાનો ઉલ્લેખ છે.
- હર્ષકાળ: સમ્રાટ હર્ષે ગંગા-યમુના સંગમ પર છઠ્ઠી પંચવાર્ષિક મોક્ષપરિષદ ઈ.સ. 644માં ભરી હતી.
- મધ્યકાલીન ભારત: ગુર્જરેશ્વર કુમારપાલનાં અસ્થિ તેના વારસદાર રાજા અજયપાળે ગંગા-યમુનાના પવિત્ર જળમાં પધરાવ્યાં હતાં.
ધાર્મિક મહત્વ (Religious Importance)
ભારતની સાત પવિત્ર નદીઓ (સપ્તનદી)માં યમુનાની ગણના થાય છે. શ્રીમદ ભાગવત પુરાણમાં કહ્યું છે: “ગંગાં સરસ્વતીં નંદાં કાલિંદીં સિતવારણમ્” – ગંગા, સરસ્વતી, અલકનંદા અને યમુના (કાલિંદી)માં સ્નાન તથા સ્મરણ માત્રથી તમામ પાપોથી છુટકારો પ્રાપ્ત થાય છે.
યમુનાના અન્ય નામો (Other Names of Yamuna):
| નામ | અર્થ / કારણ |
| કાલિંદી (Kalindi) | કાલિન્દ પર્વત પરથી નીકળતી હોવાથી |
| સૂર્યપુત્રી (Suryaputri) | સૂર્યદેવની પુત્રી હોવાથી |
| યમજા (Yamaja) | યમની બહેન હોવાથી |
| તાપતી (Tapti) | ન હોવાનું ધ્યાન રાખવું (તાપતી અલગ નદી છે) |
6. તહેવારો અને ઉત્સવો (Festivals and Celebrations)
1. યમુના જયંતિ (Yamuna Jayanti) :
- ક્યારે: ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની સપ્તમી (માર્ચ-એપ્રિલ)
- મહત્વ: યમુના નદીના અવતરણ દિવસ તરીકે ઉજવાય છે
- ઉજવણી: યમુના કિનારે વિશેષ પૂજા, આરતી અને સ્નાન
2. કુંભ મેળો (Kumbh Mela) :
- સ્થળ: પ્રયાગરાજ (ત્રિવેણી સંગમ – ગંગા, યમુના અને સરસ્વતીનો સંગમ)
- આવૃત્તિ: દર 12 વર્ષે મહાકુંભ, 6 વર્ષે અર્ધ કુંભ
- મહત્વ: વિશ્વનો સૌથી મોટો ધાર્મિક મેળો – યમુના-ગંગાના સંગમમાં સ્નાન કરવાથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે
- પૌરાણિક માન્યતા: સમુદ્રમંથન દરમિયાન અમૃતના ટીપાં આ સ્થળે પડ્યાં હતાં
3. યમુના આરતી (Yamuna Aarti) :
- મુખ્ય સ્થળો:
- મથુરા (વિશ્રામ ઘાટ)
- વૃંદાવન (કેશી ઘાટ, કાલિંદી કુંજ)
- દિલ્હી (નિગમબોધ ઘાટ, કાલિંદી કુંજ)
- આગ્રા
- સમય: દરરોજ સાંજે
- વિશેષતા: દીપ, ધૂપ, શંખ અને મંત્રોચ્ચાર સાથે યમુનાની આરાધના
4. કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી (Krishna Janmashtami) :
- સ્થળ: મથુરા અને વૃંદાવન (યમુના કિનારે)
- મહત્વ: ભગવાન કૃષ્ણના જન્મની ઉજવણી
- ઉજવણી: યમુના કિનારે વિશેષ પૂજા, ઝાંકીઓ, રાસલીલા અને ઊંચી ડાંડ (Dahi Handi)
5. ગંગા દશેરા (Ganga Dussehra) :
- પ્રયાગરાજ સહિત ગંગા-યમુના સંગમ સ્થળોએ ઉજવાય છે
- આ દિવસે સંગમમાં સ્નાન કરવાનું વિશેષ મહત્વ
7. અન્ય મહત્વપૂર્ણ માહિતી (Other Important Information)
આર્થિક મહત્વ (Economic Importance)
- નહેરો (Canals): યમુનાનાં જળ પશ્ચિમી અને પૂર્વીય યમુના નહેરોને મળે છે . આગ્રા નહેર પણ યમુનામાંથી જ પાણી મેળવે છે .
- સિંચાઈ: ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં સિંચાઈ માટે મહત્વપૂર્ણ
- પીવાનું પાણી: દિલ્હી સહિત અનેક શહેરોને પીવાનું પાણી પૂરું પાડે છે
પર્યાવરણીય મુદ્દાઓ (Environmental Issues)
- પ્રદૂષણ: યમુના નદી ભારતની સૌથી પ્રદૂષિત નદીઓમાંની એક છે, ખાસ કરીને દિલ્હીના વિસ્તારમાં
- પૂરની સમસ્યા: દિલ્હીમાં વારંવાર યમુનામાં પૂર આવે છે, જેના કારણે શહેર પરેશાન રહે છે
- યમુના કાર્ય યોજના (Yamuna Action Plan): યમુનાના પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતો પ્રોજેક્ટ
યમુનાની વિશિષ્ટતાઓ
- જળ વહન: આગ્રાથી ઉપરવાસ તરફ યમુનાનાં પાણી નહેરોમાં વહી જતાં હોવાથી, ઉનાળાની ઋતુ દરમિયાન તે સાંકડી અને નાનકડી નદી બની રહે છે.
- પવિત્ર નદીઓમાં સ્થાન: સપ્તનદી (સાત પવિત્ર નદીઓ) – ગંગા, યમુના, સરસ્વતી, ગોદાવરી, નર્મદા, સિંધુ, કાવેરીમાં યમુનાનો સમાવેશ થાય છે.
8. સંક્ષિપ્ત તથ્યપત્ર (Fact Sheet for Quick Revision)
| ઉદ્ગમ સ્થળ | યમુનોત્રી હિમનદી, ઉત્તરકાશી, ઉત્તરાખંડ |
| પર્વત | કાલિન્દ પર્વત (બંદરપૂંચ શિખર) |
| ઉદ્ગમની ઊંચાઈ | 4,421 મીટર |
| કુલ લંબાઈ | 1,376 કિ.મી. |
| ગંગામાં સંગમ | પ્રયાગરાજ (ત્રિવેણી સંગમ), ઉત્તર પ્રદેશ |
| સૌથી મોટી ઉપનદી | ચંબલ (Chambal) |
| અન્ય મુખ્ય ઉપનદીઓ | સિંધ, બેતવા, કેન, હિંડોન |
| વહેતા રાજ્યો | ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ, દિલ્હી, રાજસ્થાન |
| મુખ્ય શહેરો | યમુનોત્રી, યમુનાનગર, દિલ્હી, મથુરા, વૃંદાવન, આગ્રા, ઇટાવા, પ્રયાગરાજ |
| પવિત્ર નામો | કાલિંદી, સૂર્યપુત્રી, યમજા |
| મુખ્ય તહેવાર | યમુના જયંતિ, કુંભ મેળો (પ્રયાગરાજ) |
| ઐતિહાસિક સંદર્ભ | ઋગ્વેદમાં ઉલ્લેખ, સમ્રાટ હર્ષની મોક્ષપરિષદ (644 ઈ.સ.) |
| પ્રસિદ્ધ સ્મારક | તાજમહાલ (આગ્રા) યમુના કિનારે આવેલ છે |
9. પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (Previous Year Exam Questions)
બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQs)
- યમુના નદીનું ઉદ્ગમ સ્થળ નીચેનામાંથી કયું છે?
(a) ગંગોત્રી હિમનદી
(b) યમુનોત્રી હિમનદી
(c) સિયાચીન હિમનદી
(d) ગોમુખ
[SSC, 2022] - યમુના નદી કઈ મુખ્ય નદીમાં મળી જાય છે?
(a) બ્રહ્મપુત્રા
(b) ગોદાવરી
(c) ગંગા
(d) નર્મદા - ગંગા-યમુનાનો પવિત્ર સંગમ (ત્રિવેણી સંગમ) કયા શહેરમાં આવેલો છે?
(a) વારાણસી
(b) હરિદ્વાર
(c) પ્રયાગરાજ
(d) પટના - નીચેનામાંથી કઈ નદી યમુનાની સહાયક નદી નથી?
(a) ચંબલ
(b) બેતવા
(c) ગંડક
(d) કેન - યમુના નદીને ‘કાલિંદી’ કેમ કહેવામાં આવે છે?
(a) કાલિન્દ પર્વત પરથી નીકળતી હોવાથી
(b) કાલિયા નાગનો વધ કર્યો હોવાથી
(c) કાલી માતાનું સ્વરૂપ હોવાથી
(d) કાલિંદ રાજાની પુત્રી હોવાથી - તાજમહાલ કઈ નદીના કિનારે આવેલો છે?
(a) ગંગા
(b) યમુના
(c) ગોદાવરી
(d) સિંધુ - પ્રયાગરાજમાં ગંગા અને યમુના સાથે કઈ અદૃશ્ય નદીનો સંગમ માનવામાં આવે છે?
(a) અલકનંદા
(b) ભાગીરથી
(c) સરસ્વતી
(d) મંદાકિની
[RRB NTPC, 2023] - યમુના નદીની સૌથી લાંબી સહાયક નદી કઈ છે?
(a) બેતવા
(b) સિંધ
(c) ચંબલ
(d) કેન - નીચેનામાંથી કયું શહેર યમુના નદીના કિનારે વસેલું નથી?
(a) દિલ્હી
(b) આગ્રા
(c) કાનપુર
(d) મથુરા - ભગવાન કૃષ્ણએ યમુના નદીમાં કોનો પરાજય કર્યો હતો?
(a) કંસ
(b) કાલિયા નાગ
(c) જરાસંધ
(d) શિશુપાલ
ટૂંકા જવાબના પ્રશ્નો (Short Answer Questions)
- યમુના નદીના ઉદ્ગમ સ્થળ અને તેના મુખનું વર્ણન કરો.
(Describe the origin and mouth of the Yamuna River.)
જવાબ: યમુના નદીનો ઉદ્ગમ ઉત્તરાખંડ રાજ્યના ઉત્તરકાશી જિલ્લામાં યમુનોત્રી હિમનદીથી થાય છે. આ સ્થળ કાલિન્દ પર્વત પર સમુદ્ર સપાટીથી લગભગ 4,421 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે. લગભગ 1,376 કિ.મી.નું અંતર કાપ્યા બાદ યમુના ઉત્તર પ્રદેશના પ્રયાગરાજ ખાતે ગંગા નદીમાં મળી જાય છે. આ સ્થળ ત્રિવેણી સંગમ તરીકે પ્રખ્યાત છે, જ્યાં ગંગા, યમુના અને સરસ્વતી નદીઓનો સંગમ માનવામાં આવે છે. - યમુના નદીની મુખ્ય ઉપનદીઓના નામ લખો.
(Name the major tributaries of the Yamuna River.)
જવાબ: યમુના નદીની મુખ્ય ઉપનદીઓ નીચે મુજબ છે :- જમણા કાંઠાની ઉપનદીઓ: ચંબલ (સૌથી મોટી), સિંધ, બેતવા, કેન
- ડાબા કાંઠાની ઉપનદીઓ: હિંડોન, ગિરિ, રિંદ, સેંગર
- યમુના નદી સાથે સંકળાયેલી બે મુખ્ય પૌરાણિક કથાઓ સમજાવો.
(Explain two major mythological stories associated with the Yamuna River.)
જવાબ:
(1) યમ-યમુનાની કથા: પૌરાણિક કથા મુજબ યમુના સૂર્યદેવની પુત્રી છે અને યમ (મૃત્યુના દેવતા)ની બહેન છે. એવી માન્યતા છે કે યમુનામાં સ્નાન કરનાર વ્યક્તિને મૃત્યુ સમયે યમની યાતના સહન કરવી પડતી નથી.
(2) કાલિયા નાગની કથા: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ યમુના નદીમાં કાલિયા નાગને નાથ્યો હતો. કૃષ્ણ અને તેમના મિત્રો ગેડી-દડાની રમત રમતા હતા ત્યારે દડો નદીમાં પડતા કૃષ્ણ દડો લેવા ગયા અને કાલિયા નાગ સાથે લડીને તેનો પરાજય કરી તેની ઉપર નૃત્ય કર્યું હતું. - યમુના નદી કયા કયા રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે?
(Which states does the Yamuna River flow through?)
જવાબ: યમુના નદી નીચેના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી પસાર થાય છે:
1. ઉત્તરાખંડ (ઉદ્ગમ સ્થળ)
2. હિમાચલ પ્રદેશ (સરહદી વિસ્તાર)
3. હરિયાણા
4. ઉત્તર પ્રદેશ
5. દિલ્હી (રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર)
6. રાજસ્થાન (ધોલપુર જિલ્લાની સરહદને સ્પર્શે છે) - પ્રયાગરાજના મહાકુંભનું મહત્વ યમુના નદીના સંદર્ભમાં સમજાવો.
(Explain the importance of the Maha Kumbh at Prayagraj in the context of the Yamuna River.)
જવાબ: પ્રયાગરાજમાં ગંગા અને યમુના નદીઓનો પવિત્ર સંગમ થાય છે, જ્યાં અદૃશ્ય સરસ્વતી નદી પણ મળે છે. આ ત્રિવેણી સંગમ દર 12 વર્ષે મહાકુંભ અને 6 વર્ષે અર્ધ કુંભનું આયોજન થાય છે. પૌરાણિક માન્યતા મુજબ, સમુદ્રમંથન દરમિયાન અમૃતના ટીપાં આ સ્થળે પડ્યાં હતાં. કરોડો શ્રદ્ધાળુઓ આ સંગમમાં સ્નાન કરે છે, જેનાથી તેમને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.
10. યમુના નદીની સમસ્યાઓ (Problems of Yamuna River)
યમુના નદી આજે ગંભીર પર્યાવરણીય સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહી છે:
- પ્રદૂષણ (Pollution): દિલ્હી સહિતના શહેરોમાંથી નીકળતો ઔદ્યોગિક કચરો અને ગંદકી યમુનાને ગંભીર રીતે પ્રદૂષિત કરે છે.
- પાણીની અછત (Water Scarcity): ઉપરવાસમાં નહેરોમાં પાણી વાળવામાં આવતાં ઉનાળામાં યમુના સુકાઈ જવાની સ્થિતિમાં આવી જાય છે.
- પૂરની સમસ્યા (Flooding): ચોમાસામાં દિલ્હીમાં વારંવાર પૂર આવે છે, જેના કારણે શહેર પરેશાન રહે છે.
યમુના નદી માત્ર એક નદી નથી, પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિ, સભ્યતા અને આસ્થાનું જીવંત પ્રતીક છે. ગંગાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સહાયક નદી તરીકે, તે ઉત્તર ભારતના મેદાનોમાં જીવનરેખા સમાન છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ, તેના ઉદ્ગમ, લંબાઈ, ઉપનદીઓ, વહેતા રાજ્યો, ધાર્મિક મહત્વ અને સાથે સંકળાયેલા તહેવારોની માહિતી અત્યંત ઉપયોગી છે.
જવાબો (Answers):
- (b) યમુનોત્રી હિમનદી
- (c) ગંગા
- (c) પ્રયાગરાજ
- (c) ગંડક
- (a) કાલિન્દ પર્વત પરથી નીકળતી હોવાથી
- (b) યમુના
- (c) સરસ્વતી
- (c) ચંબલ
- (c) કાનપુર (કાનપુર ગંગા કિનારે છે)
- (b) કાલિયા નાગ