ઉત્તરાખંડ સંપૂર્ણ માહિતી: દેવભૂમિ અને ઉત્તરનું ધાર્મિક રત્ન

ઉત્તરાખંડ, ભારતના ઉત્તર ભાગમાં હિમાલયની તળેટીમાં વસેલું એક રમણીય અને ધાર્મિક રીતે સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. સંસ્કૃત શબ્દો ‘ઉત્તર’ અને ‘ખંડ’ પરથી બનેલું આ નામ “ઉત્તરનો પ્રદેશ” દર્શાવે છે. પૌરાણિક ગ્રંથોમાં આ પ્રદેશ ‘કેદારખંડ’ (ગઢવાલ) અને ‘માનસખંડ’ (કુમાઉં) તરીકે ઓળખાતો હતો. તેના અસંખ્ય ધાર્મિક સ્થળો અને તીર્થધામોને કારણે તેને “દેવભૂમિ (Devbhumi)” – એટલે કે “દેવતાઓની ભૂમિ” કહેવામાં આવે છે. આ લેખમાં આપણે ઉત્તરાખંડ રાજ્ય વિશે સંપૂર્ણ માહિતી મેળવીશું, જે વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરનારાઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી થશે.

1. મૂળભૂત માહિતી (Basic Profile)

રાજ્ય નામ	ઉત્તરાખંડ (Uttarakhand)
નામનો અર્થ	‘ઉત્તર’ + ‘ખંડ’ = “ઉત્તરનો પ્રદેશ”
પૌરાણિક નામો	કેદારખંડ (ગઢવાલ), માનસખંડ (કુમાઉં)
ઉપનામ	“દેવભૂમિ (Devbhumi)” – દેવતાઓની ભૂમિ
પૂર્વ નામ	ઉત્તરાંચલ (Uttaranchal) – ૨૦૦૭માં બદલીને ઉત્તરાખંડ કરાયું
રાજધાની (Capital)	દેહરાદૂન (Dehradun) (શિયાળુ); ભરાડીસૈં (Bhararisain) (ઉનાળુ)
સૌથી મોટું શહેર	દેહરાદૂન
સ્થાપના વર્ષ	૯ નવેમ્બર ૨૦૦૦ (ભારતનું ૨૭મું રાજ્ય)
ઐતિહાસિક સંદર્ભ	ઉત્તર પ્રદેશમાંથી અલગ કરીને રચના
વિસ્તાર (Area)	૫૩,૪૮૩ ચોરસ કિ.મી.
વિસ્તાર રેન્ક	ભારતમાં ૧૯મો ક્રમ
ભૂપૃષ્ઠ	રાજ્યનો ૮૬% વિસ્તાર પર્વતીય છે
વસ્તી (૨૦૧૧)	૧,૦૦,૮૬,૨૯૨ (આશરે ૧.૦૧ કરોડ)
વસ્તી રેન્ક	ભારતમાં ૨૧મો ક્રમ
સત્તાવાર ભાષા	હિન્દી (મુખ્ય); સંસ્કૃત (બીજી અધિકૃત) – આમ કરનારું ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય
પ્રાદેશિક ભાષાઓ	ગઢવાલી, કુમાઉની, જૌનસારી, ભોટિયા
જિલ્લાઓની સંખ્યા	૧૩
પ્રશાસનિક વિભાગો	૨ – કુમાઉં અને ગઢવાલ

2. રાજકીય અને શાસકીય માહિતી (Political & Administrative)

રાજ્યપાલ	ગુરમીત સિંહ (Lt. Gen. Gurmit Singh)
મુખ્યમંત્રી	પુષ્કર સિંહ ધામી (Pushkar Singh Dhami) – ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)
લોકસભા સીટ	૫
રાજ્યસભા સીટ	૩
વિધાનસભા સીટ	૭૦ (એકગૃહી)
હાઈકોર્ટ	ઉત્તરાખંડ ઉચ્ચ ન્યાયાલય (Uttarakhand High Court) – નૈનીતાલમાં

3. ભૂગોળ (Geography)

સ્થાન (Location)

ઉત્તરાખંડ ઉત્તર ભારતમાં આવેલું સરહદી રાજ્ય છે. તેની ઉત્તરે ચીન (તિબેટ) અને નેપાળની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદો આવેલી છે.

પડોશી રાજ્યો / દેશ

• ઉત્તર-પશ્ચિમ: હિમાચલ પ્રદેશ
• દક્ષિણ: ઉત્તર પ્રદેશ
• ઉત્તર/ઈશાન: ચીન (તિબેટ સ્વાયત્ત પ્રદેશ)
• પૂર્વ: નેપાળ

મુખ્ય ભૌગોલિક વિભાગો

બાહ્ય હિમાલય (Outer Himalaya) / શિવાલિક (Shivalik)	સૌથી દક્ષિણે આવેલી હારમાળા; નૈનીતાલ, મસૂરી, રાજપુરા જેવાં સ્થળો
લઘુ હિમાલય (Lesser / Middle Himalaya)	મુખ્ય પર્વતીય પ્રદેશ
ઉપ-હિમાલય (Great Himalaya)	ઉત્તરમાં કાયમી બરફથી ઢંકાયેલી સૌથી ઊંચી હારમાળા

મુખ્ય પર્વત શિખરો (Major Peaks)

નંદાદેવી (Nanda Devi)	૭,૮૧૭ મીટર	ભારતનું બીજું સૌથી ઊંચું શિખર; ઉત્તરાખંડનું સર્વોચ્ચ બિંદુ
કામેત (Kamet)	૭,૭૫૬ મીટર
ત્રિશૂળ (Trishul)	૭,૧૨૦ મીટર
દૂનગિરિ (Dunagiri)	૭,૦૬૬ મીટર

હિમનદીઓ (Glaciers)

• ગંગોત્રી (Gangotri)
• પિંડારી (Pindari)
• યમનોત્રી (Yamunotri)

મુખ્ય નદીઓ અને ઉદ્ગમસ્થાનો

ગંગા (Ganga)	ભાગીરથી અને અલકનંદાના સંગમથી બને છે; ભાગીરથી – ગંગોત્રી હિમનદી, અલકનંદા – સતોપંથ હિમનદી
યમુના (Yamuna)	યમનોત્રી હિમનદી
ભાગીરથી	ગંગોત્રી હિમનદી	ગંગાની એક મુખ્ય ધારા
અલકનંદા	સતોપંથ હિમનદી	ગંગાની બીજી મુખ્ય ધારા

સરોવરો (Lakes)

દેવતાલ (Devatal)	ગઢવાલ જિલ્લામાં; લગભગ ૫,૦૦૦ મીટર ઊંચાઈએ – ભારતનાં સૌથી ઊંચાઈવાળાં સરોવરોમાંનું એક
નૈની તળાવ (Naini Lake)	નૈનીતાલમાં
ભીમતાલ (Bhimtal)
સાતતાલ (Sattal)	સાત સરોવરોનો સમૂહ

જળવાયુ (Climate)

ઊંચાઈ પ્રમાણે બદલાય છે:

• શિયાળો: ખૂબ ઠંડો (૦°C કે તેથી નીચે)
• ઉનાળો: આહલાદક (૩૦°-૩૫°C)
• વરસાદ: ૧,૦૦૦ થી ૨,૦૦૦ મિ.મી.; જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન

4. અર્થવ્યવસ્થા (Economy)

આર્થિક સૂચકાંકો

GSDP (૨૦૨૪-૨૫)	₹૩.૭૮ લાખ કરોડ (US$ ૪૫ બિલિયન) – ભારતમાં ૨૦મો ક્રમ
માથાદીઠ આવક (૨૦૨૩-૨૪)	₹૩,૧૫,૦૦૦ (US$ ૩,૭૦૦) – ભારતમાં ૧૦મો ક્રમ

કૃષિ (Agriculture)

મુખ્ય પાકો:

• ઘઉં, ડાંગર, મકાઈ, કઠોળ, શેરડી, બટાટા, શક્કરિયાં
• બાસમતી ચોખાની મોટા પાયે નિકાસ થાય છે

ઉદ્યોગો (Industries)

• સેવા ક્ષેત્ર (Service Sector): રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધાર; પ્રવાસન, મુસાફરી, હોટેલ ઉદ્યોગ
• લઘુ ઉદ્યોગો: ૪૧,૦૦૦થી વધુ; મોટાભાગના જંગલપેદાશો પર આધારિત
• ભારે ઉદ્યોગો: ૧૯૦ જેટલા

ઊર્જા સાધનો (Energy Resources)

• જળવિદ્યુત (Hydel Power): રાજ્યનો મુખ્ય ઉર્જા સ્ત્રોત; નાના-મોટા કુદરતી જળધોધો પરથી ઉત્પાદન
• મુખ્ય જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ: ટિહરી ડેમ (Tehri Dam) – ભારતનો સૌથી ઊંચો બંધ (૨૬૦.૫ મીટર)

ખનિજ સંપત્તિ (Mineral Resources)

ચૂનાખડકો, રોક ફોસ્ફેટ, ડોલોમાઇટ, મેગ્નેસાઇટ, ગ્રેફાઇટ, સોપસ્ટોન

5. સંસ્કૃતિ અને પરંપરા (Culture)

લોકસંસ્કૃતિ

રાજ્યના બે મુખ્ય પ્રદેશો – ગઢવાલ અને કુમાઉં – ની પોતપોતાની વિશિષ્ટ લોકકળાઓ, ગીતો અને નૃત્યો છે.

તહેવારો (Festivals)

કુંભ મેળો (Kumbh Mela)	હરદ્વાર	વિશ્વનો સૌથી મોટો ધાર્મિક મેળો; દર ૧૨ વર્ષે યોજાય છે
અર્ધ કુંભ (Ardh Kumbh)	હરદ્વાર	દર ૬ વર્ષે યોજાય છે
નંદાદેવી રાજજાત યાત્રા (Nanda Devi Raj Jat Yatra)	કુમાઉં	દર ૧૨ વર્ષે યોજાતી પ્રખ્યાત યાત્રા
હરેલા (Harela)		કુમાઉંનો લણણી તહેવાર
ફૂલદેઇ (Phooldei)		બાળકો દ્વારા ઉજવાતો વસંત તહેવાર
બસંત પંચમી, શિવરાત્રિ, દિવાળી		સામાન્ય હિંદુ તહેવારો

વેશભૂષા (Traditional Dress)

• સ્ત્રીઓ: સાડી (Saree), ઘાઘરા-ચોળી (Ghagra-Choli)
• પુરુષો: ધોતી-કુર્તા (Dhoti-Kurta), માથે ટોપી (Cap), રંગીન શાલ

ખોરાક (Cuisine)

સાદો અને પૌષ્ટિક:

કાફુલી (Kafuli)	લીલા શાકની કઢી
ફાના (Phaanu)	દાળની વાનગી
ઝોલ (Jhol)	કઢી
ભાંગ કી ચટની (Bhang Ki Chutney)	ભાંગના બીજની ચટણી
સિંગોરી (Singori)	પહાડી ખાસ મીઠાઈ

6. મહત્વપૂર્ણ સ્થળો (Important Places)

ચાર ધામ (Char Dham) – હિંદુઓના ચાર સૌથી પવિત્ર તીર્થધામો

ગંગોત્રી (Gangotri)	ગંગા	ગંગા નદીના ઉદ્ગમ સ્થળ નજીકનું મંદિર
યમનોત્રી (Yamunotri)	યમુના	યમુના નદીના ઉદ્ગમ સ્થળ નજીકનું મંદિર
બદ્રીનાથ (Badrinath)	–	ભગવાન વિષ્ણુનું પ્રખ્યાત મંદિર
કેદારનાથ (Kedarnath)	–	૧૨ જ્યોતિર્લિંગો પૈકીનું એક; ભગવાન શિવનું મંદિર

પંચ કેદાર (Panch Kedar) – પાંચ શિવ મંદિરોનો સમૂહ

1. કેદારનાથ
2. મધ્યમહેશ્વર (Madhyamaheshwar)
3. તુંગનાથ (Tungnath)
4. રુદ્રનાથ (Rudranath)
5. કલ્પેશ્વર (Kalpeshwar)

સપ્ત બદ્રી (Sapta Badri) – સાત વિષ્ણુ મંદિરોનો સમૂહ

1. બદ્રીનાથ
2. અદિ બદ્રી
3. ભવિષ્ય બદ્રી
4. વૃદ્ધ બદ્રી
5. ધ્યાન બદ્રી
6. આર્શી બદ્રી
7. યોગધ્યાન બદ્રી

પવિત્ર શહેરો

હરદ્વાર (Haridwar)	ગંગા નદીના કિનારે વસેલું પવિત્ર શહેર; હર કી પૌડી (Har Ki Pauri) ખાતે સાંજની ગંગા આરતી પ્રખ્યાત
ઋષિકેશ (Rishikesh)	“યોગની રાજધાની” (Yoga Capital of the World); અસંખ્ય આશ્રમો અને યોગ કેન્દ્રો

હિલ સ્ટેશનો (Hill Stations)

નૈનીતાલ (Nainital)	‘લેક ડિસ્ટ્રિક્ટ’	નૈની તળાવ અને ટેકરીઓ
મસૂરી (Mussoorie)	‘પહાડોની રાણી’ (Queen of Hills)
અલ્મોડા (Almora)		કુમાઉંનું સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર
રાનીખેત (Ranikhet)
પિથોરાગઢ (Pithoragarh)	‘લિટલ કાશ્મીર’
ઔલી (Auli)		સ્કીઇંગ માટે પ્રખ્યાત

અન્ય મહત્વપૂર્ણ સ્થળો

જિમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Jim Corbett National Park)	ભારતનું સૌથી જૂનું રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (૧૯૩૬માં સ્થાપના); વાઘ માટે પ્રખ્યાત
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ (Valley of Flowers National Park)	દુર્લભ ફૂલો અને કુદરતી સૌંદર્ય માટે જાણીતું; યુનેસ્કોની ટેન્ટેટિવ સૂચિમાં
હેમકુંડ સાહિબ (Hemkund Sahib)	વિશ્વનું સૌથી ઊંચાઈ પરનું ગુરુદ્વારા (૪,૬૩૨ મીટર); શીખોનું પવિત્ર તીર્થસ્થળ

7. વન્યજીવન અને પર્યાવરણ (Wildlife & Environment)

વન વિસ્તાર

રાજ્યના ભૌગોલિક વિસ્તારના લગભગ ૪૫.૪% ભાગમાં જંગલ આવેલા છે.

વનસ્પતિ (Flora)

ઊંચાઈ પ્રમાણે વનસ્પતિમાં ભિન્નતા:

• તરાઈ વિસ્તાર: સાગ, સાલ, વાંસ, ઊંચું ઘાસ
• મધ્ય ઊંચાઈ: પાઇન (ચીર), ઓક (બાંજ), સાલ
• ઊંચા વિસ્તારો: દેવદાર (Cedar), ફર (Fir), સ્પ્રુસ (Spruce) – શંકુદ્રુમ વૃક્ષો
• આલ્પાઇન ઘાસના મેદાનો: બુગ્યાલ (Bugyals)

પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna)

• સસ્તન: વાઘ, દીપડો, હિમાલયન કસ્તુરી-મૃગ (Musk Deer) , હિમાલયન કાળું રીંછ, હરણની પ્રજાતિઓ (સાંભર, ચીતળ, કાકડ), ગોરલ, થાર
• પક્ષીઓ: હિમાલયન મોનાલ (Himalayan Monal) , વિવિધ પ્રકારના તીતર, ગરુડ

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યો

જિમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	પૌડી ગઢવાલ, નૈનીતાલ	ભારતનું સૌથી જૂનું રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન; વાઘ માટે પ્રખ્યાત
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ચમોલી	યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ; નંદાદેવી શિખર
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ચમોલી	દુર્લભ ફૂલો માટે પ્રખ્યાત
ગંગોત્રી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ઉત્તરકાશી
રાજાજી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Rajaji National Park)	હરદ્વાર, દેહરાદૂન	હાથી અને વાઘ માટે પ્રખ્યાત

રાજ્ય પ્રતીકો

રાજ્ય પ્રાણી	આલ્પાઇન કસ્તુરી-મૃગ (Alpine Musk Deer)
રાજ્ય પક્ષી	હિમાલયન મોનાલ (Himalayan Monal)
રાજ્ય વૃક્ષ	બુરાંસ (Burans / Rhododendron)
રાજ્ય ફૂલ	બ્રહ્મકમળ (Brahma Kamal)

8. કરંટ અફેર્સ (Current Affairs)

રાજકીય પરિદ્રશ્ય

• પુષ્કર સિંહ ધામી (Pushkar Singh Dhami) ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)ના નેતૃત્વમાં મુખ્યમંત્રી છે.
• ૨૦૨૨ની ચમ્પાવત ઉપચૂંટણીમાં વિજય મેળવ્યા બાદ તેઓ સત્તા પર છે.

કુદરતી આપદાઓ (Natural Disasters)

ઉત્તરાખંડ ભૂસ્ખલન અને પૂર જેવી કુદરતી આપદાઓ માટે સંવેદનશીલ છે:

• ૨૦૧૩: કેદારનાથ પૂર – વિનાશક પૂર અને ભૂસ્ખલન; હજારો લોકોના મોત
• ૨૦૨૧: ચમોલી હિમનદી દુર્ઘટના – હિમનદી ફાટવાને કારણે પૂર; ભારે જાન-માલનું નુકસાન

પ્રવાસન પુનરુત્થાન

• કોવિડ-૧૯ રોગચાળા બાદ અને કુદરતી આપદાઓ વચ્ચે, રાજ્ય સરકાર ચારધામ યાત્રા અને પર્યટનને પુનર્જીવિત કરવા માટે સતત પ્રયાસો કરી રહી છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ

• ચારધામ ઓલ વેધર રોડ પ્રોજેક્ટ (Char Dham All-Weather Road Project) ચાલુ છે, જેનો હેતુ મુખ્ય તીર્થધામોને જોડતા માર્ગોને વધુ સુરક્ષિત અને સધ્ધર બનાવવાનો છે.

મહત્વપૂર્ણ ઇવેન્ટ્સ

• ૯ નવેમ્બર: ઉત્તરાખંડ સ્થાપના દિવસ (Uttarakhand Day)
• મે-જૂન માસ: ચારધામ યાત્રાની શરૂઆત
• જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી: હરદ્વારમાં કુંભ/અર્ધ કુંભ

9. વિશેષ ઓળખ (Unique Identity)

“Land of …”	“દેવભૂમિ (Devbhumi)” – દેવતાઓની ભૂમિ
સંસ્કૃત ભાષા	સંસ્કૃતને બીજી અધિકૃત ભાષા બનાવનારું ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય
સૌથી જૂનું રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	જિમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન – ભારતનું સૌથી જૂનું (૧૯૩૬)
વિશ્વનું સૌથી ઊંચું ગુરુદ્વારા	હેમકુંડ સાહિબ (Hemkund Sahib) – ૪,૬૩૨ મીટરની ઊંચાઈએ
ભારતનો સૌથી ઊંચો બંધ	ટિહરી ડેમ (Tehri Dam) – ૨૬૦.૫ મીટર ઊંચાઈ
ભારતનું બીજું સૌથી ઊંચું શિખર	નંદાદેવી (Nanda Devi) – ૭,૮૧૭ મીટર

10. મહત્વપૂર્ણ તથ્યો (Important Facts / One-Liners)

સૌથી ઊંચું શિખર	નંદાદેવી (Nanda Devi) – ૭,૮૧૭ મીટર
સૌથી લાંબી નદી	ગંગા (Ganga)
સૌથી મોટો જિલ્લો (વિસ્તાર)	ઉત્તરકાશી (Uttarkashi) – ૮,૦૧૬ ચો.કિ.મી.
સૌથી નાનો જિલ્લો (વિસ્તાર)	ચમ્પાવત (Champawat) – ૧,૭૮૧ ચો.કિ.મી.
સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો	હરદ્વાર (Haridwar) – ૧૮,૯૦,૪૨૨ (૨૦૧૧)
સૌથી ઓછી વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો	રુદ્રપ્રયાગ (Rudraprayag) – ૨,૩૬,૭૫૭ (૨૦૧૧)
માનવ વિકાસ સૂચકાંક (HDI) (૨૦૨૩)	૦.૭૨૨ (ઉચ્ચ) – ભારતમાં ૨૦મો ક્રમ
સાક્ષરતા દર (૨૦૧૭)	૮૭.૬% – ભારતમાં ૧૩મો ક્રમ
લિંગ પ્રમાણ (૨૦૧૧)	૯૬૩ ♀/૧૦૦૦ ♂ – ભારતમાં ૪થો સૌથી વધુ
રાજ્ય દિવસ	૯ નવેમ્બર – ઉત્તરાખંડ સ્થાપના દિવસ
રાજ્ય ગીત	“ઉત્તરાખંડ દેવભૂમિ માતૃભૂમિ”
પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓ	બચેન્દ્રી પાલ (Bachendri Pal) – એવરેસ્ટ સર કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા; નરેન્દ્ર સિંહ નેગી (Narendra Singh Negi) – પ્રખ્યાત ગઢવાલી લોકગાયક; જિમ કોર્બેટ (Jim Corbett) – શિકારી અને પર્યાવરણવિદ
GI ટેગ ધરાવતા ઉત્પાદનો	ઉત્તરાખંડની એલચી (Uttarakhand Cardamom) , બુરાંસ શરબત (Buransh Sharbat) , અલ્મોડાની લાલ ચટાઈ (Almora Red Chutai)

ઉત્તરાખંડ, તેના અદભુત કુદરતી સૌંદર્ય, ઊંચી હિમાલયની ટોચો, પવિત્ર નદીઓના ઉદ્ગમ સ્થળો, અને સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસા સાથે ભારતનું એક અનોખું રાજ્ય છે. દેવભૂમિ તરીકે ઓળખાતું આ રાજ્ય ચારધામ, પંચ કેદાર, સપ્ત બદ્રી જેવા અસંખ્ય ધાર્મિક સ્થળોનું કેન્દ્ર છે. નંદાદેવી, જિમ કોર્બેટ, વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ જેવા કુદરતી સ્થળો અને મસૂરી, નૈનીતાલ, ઔલી જેવા હિલ સ્ટેશનો દર વર્ષે લાખો પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. ૨૦૦૦માં રાજ્યની સ્થાપના બાદ, ઉત્તરાખંડએ માનવ વિકાસ સૂચકાંક અને સાક્ષરતામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના તૈયારી કરનારાઓ માટે, ઉત્તરાખંડનો આ સંપૂર્ણ અભ્યાસ એક મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભ સામગ્રી છે.