1. બંધારણ સભા (Constituent Assembly) – પ્રસ્તાવના

બંધારણ સભા એ સ્વતંત્ર ભારતની પ્રથમ સર્વોચ્ચ રાજકીય સંસ્થા હતી, જેણે દેશનું બંધારણ લખવાનું અને સ્વતંત્રતા પછી સંસદ તરીકે પણ કામ કરવાનું હતું. તે ભારતીય લોકોના સામૂહિક સંકલ્પ અને આકાંક્ષાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી. ડૉ. બી.આર. આંબેડકરને બંધારણ સભાના મુખ્ય મસૌદો નીવેડશે (Drafting Committee) ના અધ્યક્ષ તરીકે ‘બંધારણના શિલ્પી’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

2. બંધારણ તથા બંધારણ સભાની માંગ

ભારતમાં સ્વતંત્રતા પૂર્વે અનેક રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓએ એક ચૂંટાયેલી સંસ્થા દ્વારા બંધારણ બનાવવાની માંગ કરી હતી.

2.1 પ્રારંભિક માંગણીઓ

• 1895: બાલ ગંગાધર તિલકએ પ્રથમવાર ‘સ્વરાજ’ની માંગ સાથે ભારતીયો દ્વારા બંધારણ બનાવવાનો વિચાર રજૂ કર્યો.
• 1922: મહાત્મા ગાંધીએ યંગ ઈન્ડિયામાં લખ્યું કે “ભારતનું બંધારણ ભારતીયો દ્વારા જ બનાવવું જોઈએ.”
• 1924: સ્વરાજ પાર્ટી (મોટીલાલ નહેરુ અને ચિતરંજન દાસ) એ બંધારણ સભાની માંગને સ્પષ્ટપણે ઉઠાવી.
• 1927: નહેરુ રિપોર્ટ (1928) માટે સાયમન કમિશનના વિરોધ દરમિયાન, INC એ ‘બંધારણ સભા’ ની સ્થાપનાની માંગ કરી.

2.2 આઝાદી પૂર્વેની મુખ્ય માંગણીઓના સીમાચિહ્નો

વર્ષ	ઘટના	માંગ
1895	બાલ ગંગાધર તિલક	સ્વરાજ અને ભારતીય બંધારણ
1928	નહેરુ રિપોર્ટ	ડોમિનિયન સ્ટેટ્સ અને બંધારણ સભા
1934	એમ.એન. રોય (કોમિન્ટર્ન)	સૌપ્રથમ બંધારણ સભા (Constituent Assembly) શબ્દનો ઉપયોગ
1935	INCનો અધિવેશન (ફૈઝપુર)	બ્રિટિશ સંસદ હસ્તક્ષેપ વિના બંધારણ
1938	જવાહરલાલ નેહરુ	“બંધારણ સભા કોઈ બ્રિટિશ સંસદનું કાર્ય નથી”
1940	ઓગસ્ટ પ્રસ્તાવ (લિન્લિથગો)	સ્વતંત્રતા પછી બંધારણ સભા (બ્રિટને અસ્વીકાર કર્યો)
1942	ક્રિપ્સ મિશન	બંધારણ સભાનો સીધો પ્રસ્તાવ (INC અને ML વચ્ચે એસમર્થતા)
1946	કેબિનેટ મિશન	બંધારણ સભાની રચના માટેની યોજના

3. બંધારણ સભાની માંગ અને વિવિધ કમિશનો તથા મિશનો

બંધારણ સભાના નિર્માણ માટે બ્રિટિશ સરકારે અનેક મિશનો મોકલ્યા. દરેકે વિવિધ યોજનાઓ રજૂ કરી.

3.1 સાયમન કમિશન (1927)

• નિમણૂક: બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા 1919ના એક્ટના કાર્યની સમીક્ષા માટે. સર જ્હોન સાયમનની અધ્યક્ષતામાં 7 બ્રિટિશ સભ્યો.
• ઉદ્દેશ: ભારતમાં વધુ સુધારાઓની ભલામણ.
• ભારતીયોનો વિરોધ: ‘સાયમન ગો બેક’ ના નારા. સરદાર પટેલ, ડૉ. આંબેડકર, જિન્નાહ, તેજ બહાદુર સપ્રુ સહિતના મુખ્ય નેતાઓએ વિરોધ કર્યો.
• પરિણામ: ભલામણમાં ‘ફેડરલ સિસ્ટમ’ અને ‘દ્વૈત શાસન નાબૂદ’ નો વિચાર હતો, પણ તેને માન્યતા ન મળી.

3.2 નહેરુ રિપોર્ટ (1928)

• પૃષ્ઠભૂમિ: સાયમન કમિશનના વિરોધમાં INC એ એક સમિતિ નિમી, જેના અધ્યક્ષ મોટીલાલ નહેરુ હતા.
• મુખ્ય જોગવાઈઓ:
  • ભારતને ડોમિનિયન સ્ટેટ્સનો દરજ્જો.
  • સંસદીય પ્રણાલી અને પ્રતિનિધિ સરકાર.
  • સત્તાઓનું વિભાજન (સંઘ, પ્રાંત, સમવર્તી).
  • અલગ નિર્વાચક મંડળનો વિરોધ – સંયુક્ત નિર્વાચક મંડળ.
  • મૂળભૂત અધિકારો (ભારતમાં પ્રથમવાર સૂચિ).
• મહત્વ: આ રિપોર્ટને ભારતનું બિનસત્તાવાર બંધારણ (First unofficial Constitution) કહેવામાં આવે છે.

3.3 ક્રિપ્સ મિશન (માર્ચ 1942)

• સભ્ય: સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ (બ્રિટિશ કેબિનેટ).
• ઉદ્દેશ: WWII વખતે ભારતીય નેતાઓનો સહકાર મેળવવો.
• યોજનાની જોગવાઈઓ:
  • સ્વતંત્રતા પછી બંધારણ સભા (પ્રાંતીય વિધાનસભાઓ દ્વારા ચૂંટણી).
  • બંધારણ બનાવ્યા બાદ ડોમિનિયન સ્ટેટ્સનો દરજ્જો (સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘમાંથી અલગ થવાનો અધિકાર).
  • સમૂહમાંથી અલગ થવાનો અધિકાર – દેશના ભાગલાનો વિચાર (ગાંધીજીએ આને “પોસ્ટ ડેટેડ ચેક” કહ્યું).
  • બંધારણ સભા સાથે સંધિની વાટાઘાટ કરવાનો પ્રસ્તાવ.
• પરિણામ: INC એ ‘અપૂર્ણ સ્વતંત્રતા’ ને કારણે નકાર્યો. MLએ ‘પાકિસ્તાન’નો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ ન હોવાથી નકાર્યો.

3.4 કેબિનેટ મિશન (1946)

• સભ્યો: લોર્ડ પેથિક લોરેન્સ (સચિવ), સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ, એ.વી. એલેક્ઝાન્ડર.
• ઉદ્દેશ: સત્તાના હસ્તાંતરણ અને બંધારણ નિર્માણ માટે યોજના.
• મુખ્ય જોગવાઈઓ (16 મે 1946ની યોજના):
  1. બંધારણ સભાની રચના: પ્રાંતીય વિધાનસભાઓ દ્વારા પરોક્ષ ચૂંટણી.
  2. ત્રણ સમૂહો (Grouping) નો વિચાર:
     • A: હિન્દુ બહુમતી પ્રાંતો (મદ્રાસ, બોમ્બે, યુપી, બિહાર, સીપી, ઓરિસા).
     • B: પશ્ચિમ મુસ્લિમ બહુમતી (પંજાબ, NWFP, સિંધ).
     • C: પૂર્વ મુસ્લિમ બહુમતી (બંગાળ, અસમ).
  3. કેન્દ્રની સત્તાઓ: સંરક્ષણ, વિદેશ, સંદેશવ્યવહાર, નાણાં (માત્ર ત્રણ વિષયો).
  4. રાજ્યોનો સંઘ: પ્રાંતો અને દેશી રાજ્યોનું સંઘ.
  5. પ્રાંતોને બાકીની સત્તાઓ (Residuary Powers).
  6. બંધારણ સભા બંધારણ બનાવ્યા પછી સાધારણ સંસદ તરીકે કામ કરે.
  7. અલગ થવાનો કોઈ અધિકાર નહીં (એકતા જાળવવા).
• 6 જૂન 1946ની યોજના:
  • જૂથોનું ‘ગ્રુપિંગ’ ફરજિયાત નથી, પણ પ્રાંતો પોતાની મરજીથી પસંદ કરી શકે.
  • મુસ્લિમ લીગની માંગણીઓને સમાવી.
• INC અને ML ની પ્રતિક્રિયા:
  • INC: 16 મેની યોજના સ્વીકારી (માત્ર ગ્રુપિંગના વિરોધ સાથે). જૂન 1946: INC એ ગ્રુપિંગનો અર્થઘટન કરતા કહ્યું કે પ્રાંતો સ્વતંત્ર છે.
  • ML: 6 જૂનની યોજના સ્વીકારી, પણ જુલાઈમાં યોજના તોડવાની ધમકી.
• 16 ઓગસ્ટ 1946: MLએ ‘સીધી કાર્યવાહી દિવસ’ (Direct Action Day) બોલાવ્યો, જેમાં કલકત્તામાં હિંસા થઈ (ઘણા મૃત્યુ).
• પરિણામ: 1946ના અંતમાં કેબિનેટ મિશનની યોજના નિષ્ફળ ગઈ.

3.5 માઉન્ટબેટન યોજના (3 જૂન 1947) અને ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, 1947

• 1947માં ભારતના છેલ્લા વાઈસરોય લોર્ડ માઉન્ટબેટનએ યોજના રજૂ કરી.
• મુખ્ય શરતો:
  • ભારતનું બે ભાગમાં વિભાજન: ભારત અને પાકિસ્તાન.
  • પ્રાંતોની વિધાનસભાઓ ભાગલાના પ્રસ્તાવને મતદાન કરે.
  • બંધારણ સભા બે ભાગમાં વહેંચાઈ (ભારતીય બંધારણ સભા અને પાકિસ્તાનની બંધારણ સભા).
  • બ્રિટિશ તાજનો દરજ્જો સમાપ્ત.
• 18 જુલાઈ 1947: ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ 1947 પસાર.

4. ભારતમાં બંધારણ સભાની રચના

કેબિનેટ મિશન યોજના (1946) હેઠળ બંધારણ સભાની રચના કરવાનો નિર્ધાર થયો.

4.1 સભ્યોની ચૂંટણી (જુલાઈ-ઓગસ્ટ 1946)

• પ્રાંતીય વિધાનસભાઓના સભ્યોએ પરોક્ષ રીતે (સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ દ્વારા) બંધારણ સભાના સભ્યો ચૂંટ્યા.
• કુલ સભ્યો: 389
  • 292 બ્રિટિશ પ્રાંતો (11 પ્રાંતો)
  • 93 દેશી રાજ્યો (Princely States)
  • 4 મુખ્ય કમિશનર પ્રાંતો (દિલ્હી, અજમેર-મેરવાડા, કૂર્ગ, બ્રિટિશ બલૂચિસ્તાન) – આ પછી નાબૂદ કરવામાં આવ્યા.
• બેઠકોની ફાળવણી:
  • પ્રત્યેક પ્રાંતને વસ્તીના પ્રમાણમાં બેઠકો (1 લાખ વસ્તી દીઠ 1 બેઠક).
  • મુસ્લિમ લીગે 73 બેઠકો જીતી (બંગાળ અને પંજાબમાં બહુમતી), પણ બંધારણ સભામાં જોડાવાનો ઇનકાર કર્યો.
• પ્રથમ સત્ર (9 ડિસેમ્બર 1946): MLની ગેરહાજરીમાં, 211 સભ્યો હાજર રહ્યા (207 બ્રિટિશ પ્રાંત, 4 દેશી રાજ્ય).

4.2 ભાગલા પછીની બંધારણ સભા (1947)

• ભારતના ભાગલા પછી (જૂન 1947):
  • કુલ સભ્યો: 299 (229 બ્રિટિશ પ્રાંતોમાંથી + 70 દેશી રાજ્યોમાંથી)
  • બચેલા મુસ્લિમ સભ્યો: માત્ર 28 (મોટે ભાગે કોંગ્રેસના સમર્થક)
• સભ્યપદ: 15 ઓગસ્ટ 1947થી બંધારણ સભા સંસદ તરીકે પણ કાર્ય કરવા લાગી.

4.3 અધ્યક્ષની ચૂંટણી

• પ્રથમ અધ્યક્ષ (10 ડિસેમ્બર 1946): ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહ – સૌથી વયોવૃદ્ધ સભ્ય (અસ્થાયી અધ્યક્ષ).
• કાયમી અધ્યક્ષ (11 ડિસેમ્બર 1946): ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (અધ્યક્ષ).
• ઉપાધ્યક્ષ: એચ.સી. મુખર્જી (હરેન્દ્ર કુમાર મુખર્જી).

4.4 મહત્વપૂર્ણ સલાહકારો

• સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંધીય સલાહકાર: સર બી.એન. રાવ (Constitutional Advisor) – જેમણે 1946માં બંધારણનો પ્રારંભિક મુસદ્દો તૈયાર કર્યો.
• બ્રિટિશ સલાહકાર: સર આઈ.વી. જેનિંગ્સ.

5. બંધારણ સભાની કાર્યવાહી

5.1 મુખ્ય કાર્યો

1. ભારતનું બંધારણ બનાવવું – બંધારણ સભાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાર્ય.
2. સંસદ તરીકે કાર્ય કરવું (15 ઓગસ્ટ 1947 – 31 જાન્યુઆરી 1950) – સામાન્ય કાયદાઓ બનાવવા.
3. સ્વતંત્ર ભારત માટે પ્રથમ સંસદની રચના (લોકસભા અને રાજ્યસભા આમંત્રિત કરવા).
4. બંધારણ સિવાયના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ કાયદાઓ પસાર કરવા: ઉદા.ત., અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ માટે કાયદો, દેશી રાજ્યોના વિલિનીકરણ માટેના કાયદા.

5.2 કાર્ય પ્રણાલીના સિદ્ધાંતો

• ત્રણ વાંચન (Three Readings): બંધારણના દરેક ભાગ પર પ્રથમ, દ્વિતીય અને તૃતીય વાંચન.
• ખુલ્લી ચર્ચા: દરેક સભ્યને પોતાના વિચાર રજૂ કરવાની સ્વતંત્રતા.
• સહમતીની ભાવના: કોંગ્રેસની બહુમતી હોવા છતાં લઘુમતીઓને પૂર્ણ સુરક્ષા.
• હસ્તાક્ષર (Signing): 24 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ 284 સભ્યોએ (કેટલાક ગેરહાજર) હસ્તાક્ષર કર્યા.

5.3 મતદાન પદ્ધતિ

• સામાન્ય રીતે બહુમતી (મોજોખોર) દ્વારા નિર્ણયો લેવાતા.
• કેટલાક સંવેદનશીલ વિષયો (અલગ નિર્વાચક મંડળ, બાબરી મસ્જિદ, ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય) પર સહમતીથી લેવાયા.

6. ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ (Objective Resolution)

• રજૂઆત: 13 ડિસેમ્બર 1946, જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા.
• સ્વીકૃતિ: 22 જાન્યુઆરી 1947 (સર્વસંમતિથી).
• મહત્વ: આ ઠરાવ ભારતીય બંધારણના પ્રસ્તાવના તરીકે પાયારૂપ બન્યો. 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ બંધારણની પ્રસ્તાવના તરીકે સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યો.

6.1 ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવની મુખ્ય જોગવાઈઓ

1. ભારત એક સાર્વભૌમ, લોકશાહી, પ્રજાસત્તાક હશે.
2. ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુત્વ – આ ચાર આદર્શો ધરાવશે.
   • ન્યાય – સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય.
   • સ્વતંત્રતા – વિચાર, અભિવ્યક્તિ, શ્રદ્ધા, શ્રદ્ધા, ઉપાસના.
   • સમાનતા – સ્થિતિ અને તકોની.
   • બંધુત્વ – વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠા અને રાષ્ટ્રની એકતા સુનિશ્ચિત.
3. લઘુમતીઓ, પછાત વર્ગો, અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ માટે પૂરતી સુરક્ષા.
4. સત્તાઓનું વિભાજન અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર.
5. દેશી રાજ્યોના લોકોને પણ સમાન સ્વતંત્રતા.
6. વિશ્વ શાંતિ અને માનવતાના કલ્યાણ માટે પ્રયત્ન.

6.2 નેહરુનું ઐતિહાસિક ભાષણ (13 ડિસેમ્બર 1946)

નેહરુએ કહ્યું:
“કોઈ પણ વર્ગની સ્થિતિ, ધર્મ, જાતિ અથવા લિંગને ધ્યાનમાં લીધા વિના, ભારતના લોકો માટે સંપૂર્ણ લોકશાહી અને સ્વતંત્રતાનું બંધારણ બનાવવું આ સભાનું પ્રથમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાર્ય છે.”

7. બંધારણ નિર્માણ સમિતિઓ (Committees of the Constituent Assembly)

બંધારણ સભાએ બંધારણના વિવિધ પાસાઓ માટે અનેક સમિતિઓ રચી. મુખ્ય સમિતિઓ નીચે મુજબ હતી:

7.1 મુખ્ય સમિતિઓ અને તેમના અધ્યક્ષો

સમિતિનું નામ	અધ્યક્ષ	મુખ્ય કાર્ય
યુનિયન પાવર કમિટી	જવાહરલાલ નેહરુ	કેન્દ્રની સત્તાઓની રૂપરેખા
યુનિયન કોન્સ્ટિટ્યુએન્ટ એસેમ્બલી	જવાહરલાલ નેહરુ	બંધારણ સભાના કાર્યવાહીના નિયમો
મૂળભૂત અધિકારો અને લઘુમતી સમિતિ	સરદાર પટેલ (મૂળ), પછીથી ડૉ. આંબેડકર	મૂળભૂત અધિકારો અને લઘુમતીઓની સુરક્ષા
પ્રાંતીય બંધારણ સમિતિ	સરદાર પટેલ	પ્રાંતોના બંધારણની યોજના
નિયમ પ્રણાલી સમિતિ	ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ	બંધારણ સભાના આંતરિક નિયમો
નાણાકીય સમિતિ	ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ	નાણાકીય બાબતો અને બજેટ
ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિ (Drafting Committee)	ડૉ. બી.આર. આંબેડકર	સૌથી મહત્વપૂર્ણ; આખા બંધારણનો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો

7.2 ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિ (29 ઓગસ્ટ 1947) – વિગતવાર

• સ્થાપના: 29 ઓગસ્ટ 1947, બંધારણ સભાના ઠરાવ દ્વારા.
• સભ્યો (7):
  1. ડૉ. બી.આર. આંબેડકર (અધ્યક્ષ)
  2. અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી અય્યર
  3. એન. ગોપાલસ્વામી અય્યંગાર
  4. કે.એમ. મુનશી
  5. મોહમ્મદ સાદુલ્લા
  6. બી.એલ. મિત્તર (રાજીનામું, પછીથી એન. માધવ રાવ)
  7. ડી.પી. ખેતાન (ડી.પી. ખેતાન રાજીનામું પછી ટી.ટી. કૃષ્ણામાચારી)
• કાર્ય:
  • સર બી.એન. રાવ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા પ્રારંભિક મુસદ્દા (1946) અને અન્ય સમિતિઓના અહેવાલોને આધારે.
  • ફેબ્રુઆરી 1948: પ્રથમ મુસદ્દો તૈયાર થયો.
  • 4 નવેમ્બર 1948: બીજો મુસદ્દો બંધારણ સભામાં રજૂ થયો.
  • 26 નવેમ્બર 1949: અંતિમ મુસદ્દો પસાર થયો.
  • ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિએ 141 દિવસની બેઠકો કરી અને 2473 સુધારા ધ્યાનમાં લીધા.

7.3 અન્ય મહત્વની સમિતિઓ

• મુખ્ય ન્યાયાધીશ સમિતિ: એસ. વરદાચારી
• સંપત્તિ સ્થાનાંતરણ સમિતિ: કે.એમ. મુનશી
• દિલ્હીના નિયમો સમિતિ: બી.એન. રાવ

8. બંધારણ સભાના સત્રો (Sessions)

બંધારણ સભાએ કુલ 11 સત્રો યોજ્યા (9 ડિસેમ્બર 1946 – 24 જાન્યુઆરી 1950).

સત્ર	તારીખ	મુખ્ય ઘટનાઓ
1લું	9-23 ડિસેમ્બર 1946	પ્રથમ બેઠક; ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ રજૂ; અધ્યક્ષની ચૂંટણી
2જું	20-25 જાન્યુઆરી 1947	ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવની ચર્ચા અને સ્વીકૃતિ
3જું	28 એપ્રિલ-2 મે 1947	દેશી રાજ્યોના પ્રતિનિધિત્વ વિશે ચર્ચા
4થું	14-31 જુલાઈ 1947	ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ અને દેશના ભાગલાની અસર
5મું	14-28 ઓગસ્ટ 1947	સ્વતંત્રતાની ઉજવણી; રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ; બંધારણ સભાનું સંસદ તરીકે કાર્ય
6ઠ્ઠું	27 જાન્યુઆરી-3 ફેબ્રુ 1948	ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિનો પ્રગતિ અહેવાલ
7મું	4-9 નવેમ્બર 1948	ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિ દ્વારા બીજા મુસદ્દાની રજૂઆત
8મું	16 મે-16 જૂન 1949	મુસદ્દા પર સામાન્ય ચર્ચા; સુધારાઓની રજૂઆત
9મું	30 જુલાઈ-18 સપ્ટે 1949	વિસ્તૃત ચર્ચા, દરેક કલમ પર મતદાન
10મું	6-17 ઓક્ટોબર 1949	અંતિમ ચર્ચાઓ, ફેરફારો, સુધારાઓ પર મતદાન
11મું	14-26 નવેમ્બર 1949 + 24 જાન્યુઆરી 1950	26 નવેમ્બર 1949 – બંધારણ પસાર; 24 જાન્યુઆરી 1950 – ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદનું રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટણી, રાષ્ટ્રગીત ‘જના ગણ મન’ અપનાવ્યું

9. બંધારણ સભા સમક્ષના પડકારો (Challenges)

બંધારણ સભાને આઝાદી પૂર્વે અને પછી અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો.

9.1 મુખ્ય પડકારો

1. દેશનો ભાગલો અને સામૂહિક હિંસા (1947):
   • લાખો લોકોના સ્થળાંતર, હત્યાકાંડ (લગભગ 10-20 લાખ મૃત્યુ).
   • બંધારણ સભાના સભ્યોનું વિભાજન (પાકિસ્તાનમાં ઘણા મુસ્લિમ સભ્યો ચાલ્યા ગયા).
   • ગંધ, શરણાર્થીઓની સમસ્યા.
2. દેશી રાજ્યોનું વિલિનીકરણ (Princely States):
   • 562 દેશી રાજ્યો – જેમાંથી કેટલાક (જૂનાગઢ, હૈદરાબાદ, કાશ્મીર) જોડાવા માટે તૈયાર ન હતા.
   • સરદર પટેલ અને વી.પી. મેનનના પ્રયાસોથી લગભગ તમામ જોડાયાં (હૈદરાબાદમાં પોલીસ કાર્યવાહી, જૂનાગઢમાં જનમત સંગ્રહ, કાશ્મીરનો પ્રશ્ન લંબાયો).
3. સાંપ્રદાયિકતા અને હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા:
   • ‘અલગ નિર્વાચક મંડળ’ નાબૂદ કરવું કે રાખવું તે અંગે તીવ્ર ચર્ચા.
   • ડૉ. આંબેડકર અને લેડી લક્ષ્મીબાઈએ અલગ નિર્વાચક મંડળ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો.
   • છેવટે ‘સંયુક્ત નિર્વાચક મંડળ’ અપનાવાયું, પણ લઘુમતીઓ માટે બેઠકો અનામત રાખવામાં આવી.
4. જાતિ-આધારિત ભેદભાવ અને દલિતોની સ્થિતિ:
   • ડૉ. આંબેડકર અને અન્ય દલિત સભ્યોએ ‘અસ્પૃશ્યતા’ નાબૂદ કરવા, શૈક્ષણિક અને નોકરીમાં અનામત માટે જોર લગાવ્યું.
   • બંધારણમાં અનુચ્છેદ 17 દ્વારા અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ; અનુચ્છેદ 15(4), 16(4), 46 મારફત અનામતની જોગવાઈ.
5. બંધારણની ભાષા:
   • આખા બંધારણનો મુસદ્દો અંગ્રેજીમાં લખાયો.
   • હિન્દીમાં અનુવાદ (કાશ્મીરી સિંહ, હરદેવ સહાય, રઘુવીર સિંહ) – પણ આખરે અંગ્રેજી અને હિન્દી બંને સત્તાવાર ભાષાઓ રાખવામાં આવી (અનુચ્છેદ 343-351).
6. લાંબો સમય અને ખર્ચ:
   • બંધારણ બનાવતા 2 વર્ષ, 11 મહિના, 18 દિવસ લાગ્યા (9 ડિસેમ્બર 1946 – 26 નવેમ્બર 1949). કુલ ખર્ચ: લગભગ રૂ. 64 લાખ.
   • સભ્યોને વારંવાર ખેંચીને લાવવા, દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાંથી મુસાફરી કરવી પડતી (કેટલાક દેશી રાજ્યોના સભ્યો હજુ ભારતમાં સંપૂર્ણ રીતે જોડાયા ન હતા).
7. નિરક્ષરતા અને જાગૃતિનો અભાવ:
   • સામાન્ય જનતામાં બંધારણીય પ્રક્રિયા અંગે જાગૃતિનો અભાવ.
   • બંધારણ સભાના સભ્યો (મોટા ભાગે ઉચ્ચ શિક્ષિત, વકીલ, ઉદ્યોગપતિ) – સામાન્ય મજૂર, ખેડૂત, મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ ઓછું (પણ ઘણી મહિલાઓ જેમ કે સરોજિની નાયડુ, રાજકુમારી અમૃત કૌર, હંસા મહેતા, રેનુકા રાય હતી).
8. કટોકટી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા:
   • ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ (1947-48) કાશ્મીરમાં ચાલતું હતું.
   • બિરલા હાઉસ (નવી દિલ્હી)માં બેઠકો યોજાતી, જ્યાં સુરક્ષા ગોઠવણો પડકારજનક હતી.
9. મુસ્લિમ લીગનો વિરોધ:
   • 1946-47માં MLના બહિષ્કારથી બંધારણ સભાની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્ન.
   • ભાગલા પછી પણ બાકી રહેલા 28 મુસ્લિમ સભ્યોએ (જેમ કે મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ, નિઝામુદ્દીન) બંધારણના લઘુમતી સુરક્ષાના ભાગો બનાવવામાં મદદ કરી.

10. બંધારણ સભાના સિદ્ધિઓ અને વારસો

• વિશ્વનું સૌથી લાંબુ લેખિત બંધારણ (મૂળ 395 કલમો, 8 પરિશિષ્ટ; હાલ 448+ કલમો, 12 પરિશિષ્ટ)
• સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર (Universal Adult Suffrage) – 1950માં જ; અમેરિકા અને યુરોપથી ઘણા આગળ.
• સમાનતા, સ્વતંત્રતા, ન્યાય અને બંધુત્વ જેવા મૂલ્યો.
• મૂળભૂત અધિકારો અને રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો.
• ધર્મનિરપેક્ષતા (સેક્યુલરિઝમ) – 1976માં 42મા સુધારા દ્વારા ઉમેરાયું, પણ ભાવના શરૂઆતથી હતી.
• સંસદીય પ્રજાતંત્ર અને સંમિશ્રિત અર્થતંત્ર માટેના સિદ્ધાંતો.

મોક ટેસ્ટ: બંધારણ સભા અને બંધારણ નિર્માણ (100 MCQ)

નીચેના પ્રશ્નો સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે તૈયાર કરાયેલા છે. દરેક પ્રશ્નનો સાચો જવાબ અંતે આપેલ છે.

1. ભારતની બંધારણ સભાના પ્રથમ અસ્થાયી અધ્યક્ષ કોણ હતા?
A) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
B) ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
C) સચ્ચિદાનંદ સિંહ
D) એચ.સી. મુખર્જી
જવાબ: C

2. ‘ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ’ બંધારણ સભામાં ક્યારે રજૂ થયો?
A) 9 ડિસેમ્બર 1946
B) 13 ડિસેમ્બર 1946
C) 15 ઓગસ્ટ 1947
D) 26 જાન્યુઆરી 1950
જવાબ: B

3. કેબિનેટ મિશન બંધારણ સભા માટેની યોજના ક્યાં રજૂ કરવામાં આવી?
A) 1942
B) 1945
C) 1946
D) 1947
જવાબ: C

4. બંધારણ સભાના ડ્રાફ્ટિંગ કમિટીના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
A) જવાહરલાલ નેહરુ
B) સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ
C) ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
D) મૌલાના આઝાદ
જવાબ: C

5. ભારતીય બંધારણ સભાના કાયમી અધ્યક્ષ તરીકે કોણ ચૂંટાયા?
A) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
B) સરદાર પટેલ
C) જવાહરલાલ નેહરુ
D) સી. રાજગોપાલાચારી
જવાબ: A

6. કેબિનેટ મિશનમાં નીચેનામાંથી કોણ સભ્ય ન હતા?
A) લોર્ડ પેથિક લોરેન્સ
B) સર સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ
C) એ.વી. એલેક્ઝાન્ડર
D) લોર્ડ માઉન્ટબેટન
જવાબ: D

7. બંધારણ સભાનું પ્રથમ સત્ર ક્યાં યોજાયું?
A) મુંબઈ
B) કલકત્તા
C) નવી દિલ્હી
D) ચેન્નઈ
જવાબ: C

8. ભારતના બંધારણને અપનાવનાર તારીખ કઈ છે?
A) 15 ઓગસ્ટ 1947
B) 26 જાન્યુઆરી 1950
C) 26 નવેમ્બર 1949
D) 9 ડિસેમ્બર 1946
જવાબ: C

9. બંધારણ સભાના સૌથી મહત્વના સભ્ય કોણ હતા જેમને ‘વિધાનના શિલ્પી’ કહેવામાં આવે છે?
A) નેહરુ
B) ગાંધી
C) આંબેડકર
D) પટેલ
જવાબ: C

10. બંધારણ સભામાં કુલ કેટલા સત્રો યોજાયા?
A) 9
B) 10
C) 11
D) 12
જવાબ: C

11. ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિની રચના ક્યારે કરવામાં આવી?
A) ઓગસ્ટ 1947
B) ડિસેમ્બર 1946
C) જૂન 1947
D) નવેમ્બર 1948
જવાબ: A

12. ‘અલગ નિર્વાચક મંડળ’ નાબૂદ કરવાની હિમાયત કોણે કરી?
A) ડૉ. આંબેડકર અને લેડી લક્ષ્મીબાઈ
B) જિન્નાહ અને ઇકબાલ
C) નેહરુ અને પટેલ
D) ગાંધી અને સરોજિની
જવાબ: A

13. ‘સાયમન કમિશન ગો બેક’ નો નારો ક્યારે આપવામાં આવ્યો?
A) 1927
B) 1928
C) 1930
D) 1942
જવાબ: A

14. કેબિનેટ મિશનની યોજના અનુસાર, બંધારણ સભાના સભ્યોની ચૂંટણી કેવી રીતે થવાની હતી?
A) સીધી ચૂંટણી દ્વારા
B) પરોક્ષ ચૂંટણી (પ્રાંતીય વિધાનસભાઓ દ્વારા)
C) રાજા દ્વારા નિયુક્તિ
D) સામાન્ય બેઠકો દ્વારા
જવાબ: B

15. બંધારણ સભાની કાર્યવાહીનું સંચાલન કરવા કેટલી સમિતિઓ રચવામાં આવી? (અંદાજે)
A) 10-12
B) 15-18
C) 22-24
D) 30-32
જવાબ: C (આશરે 22 સમિતિઓ)

16. ‘નહેરુ રિપોર્ટ’ કયા વર્ષે પ્રકાશિત થયો?
A) 1925
B) 1928
C) 1930
D) 1935
જવાબ: B

17. ક્રિપ્સ મિશનનો ઉદ્દેશ શું હતો?
A) ભારતનું વિભાજન
B) WWIIમાં ભારતીય સહકાર મેળવવો
C) બંધારણ બનાવવું
D) સીધી કાર્યવાહી
જવાબ: B

18. બંધારણ સભાએ ‘રાષ્ટ્રગીત’ (જના ગણ મન) ક્યારે અપનાવ્યું?
A) 15 ઓગસ્ટ 1947
B) 24 જાન્યુઆરી 1950
C) 26 નવેમ્બર 1949
D) 26 જાન્યુઆરી 1950
જવાબ: B

19. બંધારણ સભાના કયા સભ્યને ‘બંધારણની માતા’ કહેવામાં આવે છે?
A) સરોજિની નાયડુ
B) રાજકુમારી અમૃત કૌર
C) હંસા મહેતા
D) કોઈ સ્ત્રી સભ્ય નહીં
જવાબ: A (સરોજિની નાયડુ)

20. બંધારણ સભાના બંધારણ બનાવવાના કાર્યમાં કુલ ખર્ચ કેટલો આવ્યો?
A) 10 લાખ
B) 30 લાખ
C) 64 લાખ
D) 1 કરોડ
જવાબ: C

પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)

UPSC Prelims

1. Who among the following was the Constitutional Advisor to the Constituent Assembly of India? (UPSC 2020)
A) Dr. B.R. Ambedkar
B) Sir B.N. Rau
C) H.V.R. Iyengar
D) K.M. Munshi
જવાબ: B

2. The Constituent Assembly of India was convened for the first time on: (UPSC 2015)
A) 9 December 1946
B) 15 August 1947
C) 26 January 1950
D) 26 November 1949
જવાબ: A

3. Who was the Chairman of the Union Powers Committee of the Constituent Assembly? (UPSC 2016)
A) Jawaharlal Nehru
B) Sardar Patel
C) Dr. Rajendra Prasad
D) Dr. B.R. Ambedkar
જવાબ: A

4. The Objective Resolution was moved in the Constituent Assembly by: (UPSC 2018)
A) Dr. B.R. Ambedkar
B) Jawaharlal Nehru
C) Sardar Patel
D) Dr. Rajendra Prasad
જવાબ: B

5. Consider the following statements regarding the Constituent Assembly of India: (UPSC 2009)

1. It was composed of members elected by the Provincial Assemblies
2. It held its first meeting on 9 December 1946
3. It was the first legislature to have a woman member
4. It adopted the Indian Constitution on 26 January 1950
   Which of the statements given above is/are correct?
   A) 1, 2 and 3
   B) 2 and 4 only
   C) 1 and 2 only
   D) 1, 2 and 4
   જવાબ: C (Statement 3 is false – many legislatures had women before; Statement 4 false – adopted on 26 Nov 1949)

GPSC (Gujarat Administrative Service)

1. ભારતની બંધારણ સભાની રચના માટે કઈ યોજના આધારભૂત હતી? (GPSC 2019)
A) ક્રિપ્સ મિશન
B) કેબિનેટ મિશન
C) માઉન્ટબેટન યોજના
D) વેવેલ યોજના
જવાબ: B

2. બંધારણ સભાના ડ્રાફ્ટિંગ કમિટીના અધ્યક્ષ તરીકે કોણે સૌથી વધારે ભૂમિકા ભજવી? (GPSC 2017)
A) નેહરુ
B) આંબેડકર
C) પટેલ
D) પ્રસાદ
જવાબ: B

3. ‘ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ’ બંધારણના કયા ભાગ તરીકે સમાવિષ્ટ થયો?
A) અનુચ્છેદ 32
B) પ્રસ્તાવના
C) અનુચ્છેદ 368
D) મૂળભૂત અધિકારો
જવાબ: B

4. બંધારણ સભાના કયા સત્રમાં બંધારણ સંપૂર્ણ રીતે પસાર કરવામાં આવ્યું?
A) 7મું
B) 9મું
C) 10મું
D) 11મું
જવાબ: D

5. બંધારણ સભાના પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ કોણ હતા?
A) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
B) એચ.સી. મુખર્જી
C) ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહ
D) વી.વી. ગિરી
જવાબ: B

ભારતની બંધારણ સભા એ વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહી પ્રયોગોમાંનો એક હતો. ભાગલા, હિંસા, દેશી રાજ્યોના વિલિનીકરણ, સાંપ્રદાયિકતા, ગરીબી, અશિક્ષિતતા જેવા અનેક પડકારો છતાં, આ સભાએ માત્ર 2 વર્ષ 11 મહિનામાં વિશ્વનું સૌથી વિગતવાર અને અંતર્દૃષ્ટિપૂર્ણ બંધારણ તૈયાર કર્યું. તેમનું કાર્ય આજે પણ ભારતીય લોકશાહીનો આધારસ્તંભ છે.