પ્રસ્તાવના

ભારતીય બંધારણ વિશ્વના સૌથી વિસ્તૃત અને અનોખા બંધારણોમાંનું એક છે. તેની રચના એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે તે ભારતની વિવિધતા, સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ અને આધુનિક લોકશાહી મૂલ્યોનું સમન્વય કરે છે. ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે ભારતીય બંધારણને “સમવાયતંત્રી ઢાંચો ધરાવતું એકતંત્રી બંધારણ” તરીકે વર્ણવ્યું હતું. નીચે ભારતીય બંધારણની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

1. વિશ્વનું સૌથી લાંબુ લેખિત બંધારણ (Lengthiest Written Constitution)

ભારતીય બંધારણ એ વિશ્વનું સૌથી લાંબુ અને સૌથી વિસ્તૃત લેખિત બંધારણ છે.

પાસું	વિગત
મૂળ સમયે (1950)	395 કલમો (Articles), 8 પરિશિષ્ટ (Schedules), 22 ભાગો (Parts)
વર્તમાન (2026)	448+ કલમો, 12 પરિશિષ્ટ, 25 ભાગો (છેલ્લા સુધારા સાથે)
શબ્દોની સંખ્યા	અંગ્રેજીમાં ~1.45 લાખ શબ્દો (અમેરિકન બંધારણ ~7,500 શબ્દો, ઑસ્ટ્રેલિયન ~12,000)
કારણો	1. ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતા 2. સંઘીય અને એકતંત્રી બંને લક્ષણો સ્પષ્ટ કરવા 3. 1935ના એક્ટની વિગતો લેવાઈ 4. મૂળભૂત અધિકારો અને DPSP વિગતવાર 5. સ્થાનિક સંસ્થાઓ, અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિ માટે વિશેષ જોગવાઈઓ

2. લેખિત અને કઠોર અને સુગમતાનું મિશ્રણ (Written, Rigid and Flexible)

લાક્ષણિકતા	સમજૂતી
લેખિત	સંપૂર્ણપણે લેખિત દસ્તાવેજ (UKનું બંધારણ અલેખિત છે).
કઠોરતા	કેટલાક ભાગોના સુધારા માટે વિશેષ પ્રક્રિયા (અનુ. 368) – ઉદા.ત., રાજ્યોની સંમતિ જરૂરી.
સુગમતા	સામાન્ય બહુમતીથી (સંસદના સાદા બહુમતી) સુધારા થઈ શકે – બ્રિટિશ બંધારણ જેવું.

ઉદાહરણ:

સાદા બહુમતીથી: નવા રાજ્યની રચના (અનુ. 3), સંસદના નિયમો બદલવા.
વિશેષ બહુમતીથી (2/3 સભ્યો હાજર + 50% તાકીદ): મૂળભૂત અધિકારોમાં સુધારો.
2/3 + અડધા રાજ્યોની સંમતિથી: રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ, રાજ્યસભાની રચના જેવા સંવેદનશીલ વિષયો.

3. સંસદીય શાસન પ્રણાલી (Parliamentary System of Government)

ભારતે બ્રિટિશ સંસદીય પ્રણાલી (Westminster System) અપનાવી છે, જોકે તેમાં અમેરિકન અને અન્ય તત્વો પણ છે.

સંસદીય પ્રણાલીના લક્ષણો	ભારતમાં સ્થાન
નોમિનલ વડો અને વાસ્તવિક વડો	રાષ્ટ્રપતિ (નોમિનલ), વડાપ્રધાન (વાસ્તવિક) – અનુ. 53, 74
સામૂહિક જવાબદારી (Collective Responsibility)	મંત્રિપરિષદ લોકસભા પ્રત્યે જવાબદાર – અનુ. 75(3)
નીચલા ગૃહનું વિસર્જન (Dissolution)	રાષ્ટ્રપતિ વડાપ્રધાનની સલાહથી લોકસભા વિસર્જન કરી શકે – અનુ. 85
દ્વિગૃહી વિધાનસભા	રાજ્યસભા (ઉપલું) + લોકસભા (નીચલું) – અનુ. 79
અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (No Confidence Motion)	લોકસભામાં લાવી શકાય – સંસદના નિયમો
વડાપ્રધાન અને કેબિનેટ	સરકારનું સંચાલન – અનુ. 74, 75

અમેરિકન (અધ્યક્ષીય) સિસ્ટમથી તફાવત:

અમેરિકામાં રાષ્ટ્રપતિ જ વાસ્તવિક અને નોમિનલ વડો.
અમેરિકામાં કારોબારી અને વિધાનસભા અલગ (ભારતમાં ગાઢ સંબંધ).
ભારતમાં વડાપ્રધાન અને મંત્રીઓ સંસદસભ્ય હોવા જોઈએ (6 મહિનાની અંદર).

4. સમવાયતંત્ર (ફેડરલ) પ્રણાલી (Federal System)

ભારતમાં સમવાયતંત્રી પ્રણાલી છે, પરંતુ તે એકતંત્રી તત્વો ધરાવે છે. ભારતીય ફેડરલિઝમ અમેરિકા કરતાં અલગ છે.

4.1 સમવાયતંત્રી (ફેડરલ) લક્ષણો

લક્ષણ	જોગવાઈ
લેખિત બંધારણ	સ્પષ્ટ સત્તા વિભાજન
સત્તાઓનું વિભાજન	7મું પરિશિષ્ટ (યુનિયન, સ્ટેટ, કન્કરન્ટ) – અનુ. 246
કઠોરતા	સુધારા માટે વિશેષ પ્રક્રિયા
સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર	સર્વોચ્ચ અદાલત – અનુ. 124-147
દ્વિગૃહી વિધાનસભા	રાજ્યસભા રાજ્યોના પ્રતિનિધિ તરીકે
દ્વિ-રાજકીય પ્રણાલી	કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો

4.2 એકતંત્રી (યુનિટરી) લક્ષણો (ફેડરલ સિસ્ટમને મર્યાદિત કરનારા)

લક્ષણ	જોગવાઈ
મજબૂત કેન્દ્ર	યુનિયન લિસ્ટમાં 99 વિષયો (રાજ્ય લિસ્ટમાં 61)
અવશિષ્ટ સત્તાઓ	કેન્દ્ર પાસે – અનુ. 248
રાજ્યપાલની નિમણૂક	કેન્દ્ર દ્વારા (રાષ્ટ્રપતિ) – અનુ. 155
રાષ્ટ્રપતિ શાસન	અનુ. 356 (રાજ્યમાં કટોકટી)
રાષ્ટ્રીય કટોકટી	અનુ. 352 – દરમિયાન સંઘને બધી સત્તાઓ
નાણાકીય કટોકટી	અનુ. 360
એકીકૃત ન્યાયતંત્ર	અમેરિકાની જેમ અલગ રાજ્ય અદાલતો નથી
એક નાગરિકત્વ	અમેરિકામાં દ્વિ નાગરિકત્વ (રાજ્ય+કેન્દ્ર)
સંસદ દ્વારા રાજ્યોની સીમા બદલવી	અનુ. 3 (રાજ્યની સંમતિની જરૂર નથી)
સંયુક્ત સૂચિમાં સંઘ કાયદાનું પ્રાધાન્ય	અનુ. 254

4.3 અર્ધ-સમવાયતંત્ર (Quasi-Federal) – કે.સી. વ્હીરનો શબ્દ

ભારતને “એકતંત્રી લક્ષણો ધરાવતું સમવાયતંત્ર” કહેવામાં આવે છે.
ગ્રેનવિલ ઓસ્ટિન: “સહકારી સમવાયતંત્ર” (Cooperative Federalism) – કેન્દ્ર અને રાજ્યો મળીને કામ કરે છે (ઉદા. GST, NITI Aayog).
સ્પર્ધાત્મક સમવાયતંત્ર (Competitive Federalism): રાજ્યો એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કરે છે.

નિષ્કર્ષ: ભારતનું સમવાયતંત્ર સ્વયં સંચાલિત રાજ્યોનો સંઘ નથી (અમેરિકા જેવું) પરંતુ “અવિભાજ્ય સંઘ” છે (અનુ. 1: ‘India, that is Bharat, shall be a Union of States’) – ‘Union’ શબ્દ ઇરાદાપૂર્વક વાપર્યો, ‘Federation’ નહીં.

5. રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો (Directive Principles of State Policy – DPSP)

સ્ત્રોત: આયર્લેન્ડનું બંધારણ.
જોગવાઈ: અનુચ્છેદ 36-51 (ભાગ IV).
પ્રકૃતિ: બિન-ન્યાયસંગત (Non-justiciable) – કોઈ અદાલત તેમના અમલ માટે આદેશ આપી શકે નહીં.
ઉદ્દેશ: સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય ન્યાયની સ્થાપના; કલ્યાણકારી રાજ્ય (Welfare State) ની સ્થાપના.

5.1 DPSP ના વર્ગો

વર્ગ	ઉદાહરણ	અનુચ્છેદ
સામાજિક	સમાન કામ માટે સમાન વેતન (39(d)), બાળકોને મફત શિક્ષણ (45)	38, 39, 39A, 41, 42, 43, 43A, 45, 46, 47
આર્થિક	ગ્રામ પંચાયતોની સ્થાપના (40), કામનો અધિકાર (41)	40, 41, 43, 43A
સાંસ્કૃતિક/શૈક્ષણિક	અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિના હિતો (46), શિક્ષણનો હક (45)	46, 45, 44 (સમાન નાગરિક સંહિતા)
વૈશ્વિક/આંતરરાષ્ટ્રીય	આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા (51)	51

મહત્વપૂર્ણ DPSP: અનુ. 44 (UCC – Uniform Civil Code), અનુ. 48 (ગાયોની હત્યા પ્રતિબંધ), અનુ. 50 (ન્યાયતંત્ર અને કારોબારી અલગ), અનુ. 51 (આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ).

5.2 DPSP vs Fundamental Rights

મૂળભૂત અધિકારો (FR)	DPSP
ન્યાયસંગત (Justiciable) – અદાલતે લાગુ કરી શકે	બિન-ન્યાયસંગત – માત્ર માર્ગદર્શક
નકારાત્મક (રાજ્યને ચોક્કસ કાર્યો ન કરવાનો આદેશ)	હકારાત્મક (રાજ્યએ ચોક્કસ કાર્યો કરવા)
અનુ. 12-35	અનુ. 36-51
અમેરિકા/UKથી	આયર્લેન્ડથી
કટોકટીમાં સ્થગિત	કટોકટીમાં પણ લાગુ
42મા સુધારા (1976) દ્વારા DPSP ને પ્રાધાન્ય (મિનર્વા મિલ્સ કેસ 1980)	FR કરતાં DPSP ઊંચા નથી, પણ FR અને DPSP વચ્ચે સંતુલન

6. મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights – FR)

સ્ત્રોત: અમેરિકાનું બંધારણ.
જોગવાઈ: અનુચ્છેદ 12-35 (ભાગ III).
ન્યાયસંગત (Justiciable): સર્વોચ્ચ અદાલત (અનુ. 32) અને હાઈકોર્ટ (અનુ. 226) રિટ (Writs) જારી કરીને લાગુ કરાવી શકે.
ઉદ્દેશ: વ્યક્તિની સ્વતંત્રતાઓનું રક્ષણ, રાજ્યના મનસ્વી કાર્યો સામે બચાવ.

6.1 સાત મૂળભૂત અધિકારો (હવે છ – 44મા સુધારા પહેલા સાત હતા)

મૂળભૂત અધિકાર	અનુચ્છેદ	વર્ણન
સમાનતાનો અધિકાર	14-18	કાયદા સમક્ષ સમાનતા (14), જાતિ/ધર્મ ભેદભાવ નિષેધ (15), તકની સમાનતા (16), અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ (17), ખિતાબ નાબૂદ (18)
સ્વતંત્રતાનો અધિકાર	19-22	ભાષણ, એકત્રીકરણ, સંગઠન, ચળવળ, નિવાસ, વ્યવસાય (19); જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા (21), શિક્ષણનો અધિકાર (21A), ધરપકડ અને દંડ સામે રક્ષણ (22)
શોષણ સામે અધિકાર	23-24	માનવની હેરફેર અને બેવડી અવસ્થા (Begar) નાબૂદ (23), બાળ મજૂરી (14 વર્ષથી ઓછા) નિષેધ (24)
ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર	25-28	અંતઃકરણની સ્વતંત્રતા, ધર્મની સ્થાપના અને પ્રચાર (25), ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન (26), ચોક્કસ હેતુઓ માટે કરમાંથી મુક્તિ (27), શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ પર પ્રતિબંધ (28)
સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર	29-30	લઘુમતીઓને તેમની સંસ્કૃતિ જાળવવાનો અધિકાર (29), લઘુમતીઓને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવા અને સંચાલન કરવાનો અધિકાર (30)
બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર	32	મૂળભૂત અધિકારોના અમલ માટે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં રિટ (Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Certiorari, Quo Warranto) – ડૉ. આંબેડકરે આને બંધારણનો ‘હૃદય અને આત્મા’ કહ્યું

નોંધ: સંપત્તિનો અધિકાર (અનુ. 31) 44મા સુધારા (1978) દ્વારા મૂળભૂત અધિકારોમાંથી દૂર કરાયો અને તેને સામાન્ય કાયદાકીય અધિકાર બનાવાયો (અનુ. 300A).

7. મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties)

સ્ત્રોત: USSR (રશિયા) ના બંધારણ.
ઉમેરણ: 42મા સુધારા (1976) દ્વારા, સ્વરણ સિંહ સમિતિની ભલામણ પર.
જોગવાઈ: અનુચ્છેદ 51A (ભાગ IVA) – 11 મૂળભૂત ફરજો (મૂળ 10, 11મી 2002માં 86મા સુધારા દ્વારા).
પ્રકૃતિ: બિન-ન્યાયસંગત (Non-justiciable) – અદાલતો તેને સીધી રીતે લાગુ કરી શકતી નથી.
ઉદ્દેશ: નાગરિકોને રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની જવાબદારીઓની યાદ અપાવવી.

7.1 11 મૂળભૂત ફરજો (51A):

બંધારણનું પાલન કરવું અને રાષ્ટ્રધ્વજ, રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.
સ્વતંત્રતા સંગ્રામના આદર્શોનું પાલન.
ભારતની સાર્વભૌમતા, એકતા, અખંડિતતાની રક્ષા.
દેશની રક્ષા અને રાષ્ટ્રીય સેવા (સૈન્ય સેવા પ્રોત્સાહિત).
ધાર્મિક, ભાષાકીય, પ્રાદેશિક વિભાજનની ભાવનાનો ત્યાગ.
સ્ત્રીઓની પ્રતિષ્ઠાનો આદર.
રાષ્ટ્રની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિનું સંવર્ધન.
પર્યાવરણનું રક્ષણ (વન, નદી, વન્યજીવન).
વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ, માનવતાવાદ, સુધારાવાદ.
જાહેર સંપત્તિની સુરક્ષા અને હિંસાનો ત્યાગ.
6-14 વર્ષના બાળકોને શિક્ષણ (86મા સુધારા, 2002).

8. ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્ય (Secular State)

42મા સુધારા (1976) દ્વારા પ્રસ્તાવનામાં ‘સેક્યુલર’ શબ્દ ઉમેરાયો. પણ ભારતીય ધર્મનિરપેક્ષતા અમેરિકન અથવા ફ્રેંચ ધર્મનિરપેક્ષતાથી અલગ છે.

અમેરિકન મોડલ	ભારતીય મોડલ
નકારાત્મક (રાજ્ય ધર્મથી સંપૂર્ણપણે અલગ)	સકારાત્મક (રાજ્ય તમામ ધર્મોનો સમાન આદર કરે છે – ‘Sarva Dharma Sambhava’)
રાજ્ય ધાર્મિક બાબતોમાં દખલ કરતું નથી	રાજ્ય ધાર્મિક સુધારાઓ માટે કાયદા બનાવી શકે (દા.ત., હિંદુ કોડ બિલ, ટ્રિપલ તલાક નાબૂદ)
‘Separation of Church and State’	‘Equal respect for all religions’ (અનુ. 25-28)

ભારતીય ધર્મનિરપેક્ષતાના લક્ષણો:

રાજ્યનો કોઈ સત્તાવાર ધર્મ નથી (અનુ. 25-28).
તમામ ધર્મોની સમાન માન્યતા (અનુ. 15, 16).
રાજ્ય ધાર્મિક સંસ્થાઓમાં દખલ કરી શકે છે (શ્રી જગન્નાથ મંદિર, સબરીમલા જેવા કિસ્સાઓ).
રાષ્ટ્રીય રજાઓ (25 જાન્યુ, 26 જાન્યુ, 2 ઓક્ટોબર, 15 ઓગસ્ટ) – કોઈ ધાર્મિક રજા સત્તાવાર નથી.

9. સમાજવાદી સિદ્ધાંતો (Socialistic Principles)

42મા સુધારા (1976) દ્વારા પ્રસ્તાવનામાં ‘સમાજવાદી’ (Socialist) શબ્દ ઉમેરાયો (ઈન્દિરા ગાંધી સરકાર).
ભારતીય સમાજવાદ: યુએસએસઆરના સામ્યવાદી મોડલથી અલગ (મિશ્ર અર્થતંત્ર, ખાનગી મિલકતનો અધિકાર).
પ્રતીક: ગરીબી નાબૂદી (Garibi Hatao), રાષ્ટ્રીયકરણ (બેંકો, વીમા, કોલસો, તેલ), ભૂમિ સુધારા.
DPSP દ્વારા સમાજવાદી સિદ્ધાંતો:
- અનુ. 38 – સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય ન્યાય.
- અનુ. 39 – સંપત્તિનું સમાન વિતરણ, સામાન્ય કલ્યાણ.
- અનુ. 43A – ઉદ્યોગોમાં કામદારોની ભાગીદારી.

હાલનો પરિપ્રેક્ષ્ય: 1991ના આર્થિક સુધારા પછી ‘સમાજવાદી’ શબ્દનો અર્થ પ્રતીકાત્મક રહ્યો છે.

10. સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર (Universal Adult Suffrage)

જોગવાઈ: અનુચ્છેદ 326 (સંસદ અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ માટે).
ઉંમર: 21 વર્ષ (મૂળ); 61મા સુધારા (1988) દ્વારા ઘટાડીને 18 વર્ષ કરાઈ.
બાકાત: રાષ્ટ્રપતિ/ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી (અનુ. 54) – અલગ.
મહત્વ: 1950માં જ સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર (અમેરિકાએ 1965માં, બ્રિટને 1928માં, સ્વિત્ઝરલેન્ડે 1971માં અપનાવ્યું).
સિદ્ધાંત: ‘One Vote, One Value’ (બ્રિટિશ-અમેરિકન મોડલથી અલગ જ્યાં રાજ્યોને અલગ-અલગ મત અધિકાર).
WHO ચૂંટણી: લોકસભા (543+2), વિધાનસભાઓ – ફરજિયાત નથી, પણ સ્વૈચ્છિક (તમામ પુખ્ત નાગરિકો મત આપી શકે).

11. એક નાગરિકત્વ (Single Citizenship)

દેશ	નાગરિકત્વનો પ્રકાર
ભારત	એક નાગરિકત્વ (ભારતીય) – અનુ. 5-11
યુએસએ	દ્વિ નાગરિકત્વ (રાજ્ય + કેન્દ્ર)
સ્વિત્ઝરલેન્ડ	ત્રિ-સ્તરીય (કેન્ટન + રાજ્ય + કેન્દ્ર)

લાભ: તમામ ભારતીયો (કોઈપણ રાજ્યના) સમાન મૂળભૂત અધિકારો, કેન્દ્રીય સેવાઓ માટે સ્પર્ધા, કોઈ રાજ્ય સ્તરની વફાદારી નહીં.

અપવાદ: જમ્મુ અને કાશ્મીર (હવે 2019માં અનુ. 370 નાબૂદ પછી સમાન).

12. સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર (Independent Judiciary)

સ્ત્રોત: અમેરિકાનું બંધારણ.
જોગવાઈ: અનુચ્છેદ 124-147 (સર્વોચ્ચ અદાલત), 214-231 (હાઈકોર્ટ).
સ્વતંત્રતાના રક્ષકો:
- ન્યાયાધીશોની નિમણૂક: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા, પણ કોલેજિયમ સિસ્ટમ (સર્વોચ્ચ અદાલતના 5 વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશોની ભલામણ) – NJAC (99મો સુધારો) 2015માં સર્વોચ્ચ અદાલતે રદ્દ કર્યો.
- પગાર અને ભથ્થાં: ભારતના સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of India) માંથી – સંસદમાં ચર્ચા થઈ શકે નહીં.
- નિવૃત્તિ વય: સર્વોચ્ચ અદાલત – 65 વર્ષ; હાઈકોર્ટ – 62 વર્ષ.
- સંસદ દ્વારા દૂર કરવા: ‘Proven misbehavior or incapacity’ – સંસદના 2/3 બહુમતીથી (અનુ. 124(4) – મહાભિયોગ).
- ન્યાયિક પુનર્વિચારણ (Judicial Review): અનુ. 13, 32, 226, 227.
ઉદાહરણ: કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973) – ‘મૂળભૂત માળખા’ (Basic Structure) નો સિદ્ધાંત.

13. સંઘીય અદાલત અને ન્યાયિક પુનર્વિચારણ (Judicial Review)

સંઘીય અદાલત: 1935ના એક્ટ દ્વારા, 1937માં સ્થાપના.
હાલની સર્વોચ્ચ અદાલત: 28 જાન્યુઆરી 1950 (અનુ. 124).
ન્યાયિક પુનર્વિચારણનો અર્થ: અદાલત સંસદ દ્વારા બનાવેલા કાયદાની બંધારણીય માન્યતા તપાસે છે. જો કાયદો બંધારણ વિરુદ્ધ હોય, તો તેને રદ્દ કરી શકે છે.
ભારતમાં: મર્યાદિત (અમેરિકા કરતાં ઓછી). ભારતમાં સંસદ મૂળભૂત અધિકારોમાં સુધારો કરી શકે છે, પણ ‘મૂળભૂત માળખું’ બદલી શકતી નથી.

14. સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ (Local Self-Government)

પંચાયતી રાજ: 73મો સુધારો (1992) – અનુ. 243-243O (ભાગ IX).
નગરપાલિકાઓ: 74મો સુધારો (1992) – અનુ. 243P-243ZG (ભાગ IXA).
મહત્વ:
- ત્રણ-સ્તરીય પંચાયતો (ગ્રામ, તાલુકા, જિલ્લા).
- સીધી ચૂંટણી દર 5 વર્ષે.
- 33% બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત (2009માં 50% પાસ કરાયું).
- DSC (District Planning Committee), MSC (Metropolitan Planning Committee).

સ્ત્રોત: ગાંધીજીના ‘ગ્રામ સ્વરાજ’ના સિદ્ધાંત.

15. અનુસૂચિત અને આદિવાસી વિસ્તારો માટે વિશેષ જોગવાઈઓ

જોગવાઈ	અનુચ્છેદ	વર્ણન
અનુસૂચિત જાતિ (SC)	341	રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા જાહેર; સામાજિક-શૈક્ષણિક પછાત
અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)	342	આદિવાસી સમુદાયો; વિશેષ સંરક્ષણ
5મું પરિશિષ્ટ	244(1)	SC/ST બહુમતી વિસ્તારો (ઝારખંડ, છત્તીસગઢ, મધ્યપ્રદેશ, ઓડિશા, રાજસ્થાન, ગુજરાત) – આદિવાસી સલાહકાર સમિતિ
6ઠ્ઠું પરિશિષ્ટ	244(2)	આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, મિઝોરમ – આદિવાસી જિલ્લા પરિષદો (DC) – સ્વાયત્ત શાસન.
અન્ય પછાત વર્ગો (OBC)	340	રાષ્ટ્રપતિ સમિતિ; માંડલ કમિશન (1991) – 27% અનામત

16. કટોકટીની જોગવાઈઓ (Emergency Provisions)

સ્ત્રોત: જર્મનીના વેઇમર બંધારણ + 1935ના એક્ટ.
પ્રકારો: (અનુ. 352, 356, 360)

કટોકટીનો પ્રકાર	અનુચ્છેદ	કારણ	અસર
રાષ્ટ્રીય કટોકટી	352	યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ, સશસ્ત્ર બળવો	FRનું સ્થગિતકરણ (અનુ. 358, 359); સંઘને બધી સત્તાઓ
બંધારણીય કટોકટી	356	રાજ્યમાં બંધારણ મશીનરીની નિષ્ફળતા	રાષ્ટ્રપતિ શાસન – રાજ્ય વિધાનસભાનું સ્થગિતકરણ; 6 મહિના (મહત્તમ 3 વર્ષ)
નાણાકીય કટોકટી	360	નાણાકીય અસ્થિરતા	કેન્દ્ર રાજ્યોને નાણાકીય નિર્દેશો આપી શકે; FR પર અસર નથી

કટોકટીનો ઈતિહાસ:

રાષ્ટ્રીય કટોકટી: 1962 (ચીન યુદ્ધ), 1971 (બાંગ્લાદેશ યુદ્ધ), 1975-77 (આંતરિક અશાંતિ – ઈન્દિરા ગાંધી).
બંધારણીય કટોકટી: ઘણી વખત (પંજાબ 1987, કાશ્મીર 1990, ઉત્તરાખંડ 2016, મહારાષ્ટ્ર 2019).
નાણાકીય કટોકટી: 1991 (પીએમ નરસિંહ રાવ) – ઘોષિત નહોતી, પણ IMF પાસેથી નાણાં લીધા.

17. સ્વતંત્ર માધ્યમો અને નિયામકો (Independent Agencies)

સંસ્થા	અનુચ્છેદ / કાયદો	કાર્ય
ભારતનું ચૂંટણી પંચ (ECI)	અનુ. 324	સ્વતંત્ર ચૂંટણીઓ (મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા; 6 વર્ષ/65 વર્ષ)
CAG (નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક)	અનુ. 148	કેન્દ્ર અને રાજ્યોના હિસાબોની તપાસ
UPSC / SPSC	અનુ. 315-323	સિવિલ સર્વિસિસમાં ભરતી
રાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર આયોગ (NHRC)	1993નો કાયદો	માનવાધિકારોનું રક્ષણ
CIC / SIC	RTI 2005	માહિતીના અધિકારનો અમલ

18. સત્તાઓનું વિભાજન અને ચેક-એન્ડ-બેલેન્સ

સ્ત્રોત: મોન્ટેસ્ક્યુનો સિદ્ધાંત (ભારતમાં સંપૂર્ણ નહીં, પણ કાર્યાત્મક).
ત્રણ અંગો:
1. વિધાનસભા (સંસદ) – કાયદા બનાવે છે.
2. કાર્યપાલિકા (રાષ્ટ્રપતિ + વડાપ્રધાન + મંત્રીમંડળ) – કાયદાઓનો અમલ.
3. ન્યાયતંત્ર (અદાલતો) – કાયદાઓનું અર્થઘટન અને વિવાદોનું નિરાકરણ.

ભારતમાં ‘ચેક-એન્ડ-બેલેન્સ’:

વિધાનસભા ન્યાયાધીશોની મહાભિયોગ લાવી શકે.
કાર્યપાલિકા વિધાનસભા વિસર્જન કરી શકે, પણ વિધાનસભા કાર્યપાલિકા સામે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવી શકે.
ન્યાયતંત્ર કાર્યપાલિકા અને વિધાનસભાના કાયદાને ‘મૂળભૂત માળખા’ અને ‘મૂળભૂત અધિકારો’ના આધારે રદ્દ કરી શકે.

19. બંધારણીય સંસ્થાઓ અને સ્થાયી સમિતિઓ

સંસ્થા	સંબંધિત કલમ/કાયદો
રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ	NITI Aayog (2015)
ગુજરાત/કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી પરિષદ	અનુ. 51A(h) + કાયદા
બેંકિંગ બોર્ડ	RBI એક્ટ 1934
રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ	1990નો કાયદો

20. ભારતીય બંધારણની અન્ય વિશેષતાઓ (ટૂંકમાં)

લાક્ષણિકતા	વર્ણન
અતિ-ન્યાયાધીશ સક્રિયતા (Judicial Activism)	PIL (Public Interest Litigation), Suo Moto કેસ
લિંગ સમાનતા	અનુ. 15(3) – મહિલાઓ માટે વિશેષ જોગવાઈઓ, 14 – સમાનતા
બાળ અધિકાર	અનુ. 21A (શિક્ષણનો અધિકાર), 24 (બાળ મજૂરી પ્રતિબંધ)
પર્યાવરણ સંરક્ષણ	અનુ. 48A (DPSP), 51A(g) (મૂળભૂત ફરજ)
રાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો	પ્રસ્તાવના + DPSP

મોક ટેસ્ટ (100 MCQ) – ભારતના બંધારણની લાક્ષણિકતાઓ

નીચેના પ્રશ્નો GPSC, UPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી છે.

1. ભારતીય બંધારણની સૌથી મહત્વપૂર્ણ લાક્ષણિકતા કઈ છે?
A) સંસદીય પ્રણાલી
B) લેખિત બંધારણ
C) સમવાયતંત્રી અને એકતંત્રી લક્ષણોનું મિશ્રણ
D) દ્વિગૃહી વિધાનસભા
જવાબ: C

2. ભારતમાં સંસદીય પ્રણાલી કયા દેશના બંધારણ પર આધારિત છે?
A) અમેરિકા
B) યુકે
C) કેનેડા
D) ફ્રાન્સ
જવાબ: B

3. નીચેનામાંથી કયું લક્ષણ ભારતમાં સંસદીય પ્રણાલીનો ભાગ નથી?
A) સામૂહિક જવાબદારી
B) રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગ
C) વડાપ્રધાનનું પ્રભુત્વ
D) અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ
જવાબ: B (મહાભિયોગ અમેરિકન સિસ્ટમનો ભાગ છે, સંસદીય સિસ્ટમમાં વડાપ્રધાનની અવિશ્વાસ હોય છે)

4. ભારતીય બંધારણમાં કયા અનુચ્છેદ હેઠળ મંત્રિપરિષદની સામૂહિક જવાબદારી નિયંત્રિત થાય છે?
A) 74
B) 75(3)
C) 53
D) 163
જવાબ: B

5. ‘ભારત રાજ્યોનો સંઘ છે’ – આ વાક્ય કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
જવાબ: A (અનુ. 1)

6. ભારતીય બંધારણના કયા અનુચ્છેદમાં ‘રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો’ આપેલા છે?
A) 12-35
B) 36-51
C) 51A
D) 243-243O
જવાબ: B

7. DPSP (અનુ. 36-51) કયા દેશના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યું છે?
A) અમેરિકા
B) આયર્લેન્ડ
C) ફ્રાન્સ
D) જાપાન
જવાબ: B

8. ‘અસ્પૃશ્યતા’ નાબૂદ કરનાર અનુચ્છેદ કયો છે?
A) 14
B) 15
C) 16
D) 17
જવાબ: D

9. ‘બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર’ કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 21
B) 25
C) 32
D) 226
જવાબ: C (અનુ. 32 – સર્વોચ્ચ અદાલતમાં રિટ; 226 – હાઈકોર્ટમાં)

10. ડૉ. આંબેડકરે બંધારણના કયા ભાગને ‘હૃદય અને આત્મા’ કહ્યો છે?
A) મૂળભૂત અધિકારો
B) DPSP
C) અનુ. 32 (બંધારણીય ઉપચાર)
D) પ્રસ્તાવના
જવાબ: C

11. મૂળભૂત ફરજો (51A) ક્યારે બંધારણમાં ઉમેરવામાં આવી?
A) 1975 (કટોકટી)
B) 1976 (42મો સુધારો)
C) 1978 (44મો સુધારો)
D) 2002 (86મો સુધારો)
જવાબ: B

12. કેટલી મૂળભૂત ફરજો છે (2026 સુધી)?
A) 10
B) 11
C) 12
D) 13
જવાબ: B (86મા સુધારા 2002 પહેલા 10, પછી 11)

13. ‘સેક્યુલર’ અને ‘સમાજવાદી’ શબ્દો પ્રસ્તાવનામાં ક્યારે ઉમેરાયા?
A) 1976 (42મો સુધારો)
B) 1950 (મૂળ)
C) 1978 (44મો સુધારો)
D) 2002 (86મો સુધારો)
જવાબ: A

14. સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર (Universal Adult Suffrage) ભારતમાં કઈ ઉંમરથી અમલમાં છે (હાલ)?
A) 21
B) 20
C) 18
D) 25
જવાબ: C (61મો સુધારો 1988)

15. ભારતમાં એક જ નાગરિકત્વ કયા દેશથી અલગ છે?
A) કેનેડા
B) યુએસએ
C) ઑસ્ટ્રેલિયા
D) ફ્રાન્સ
જવાબ: B (અમેરિકામાં દ્વિ નાગરિકત્વ)

16. ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા માટે નીચેનામાંથી કઈ જોગવાઈ મહત્વપૂર્ણ છે?
A) ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કોલેજિયમ દ્વારા
B) પગાર સંસદમાં ચર્ચા ન થઈ શકે
C) મહાભિયોગ કઠણ
D) ઉપરોક્ત તમામ
જવાબ: D

17. પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓને બંધારણીય દરજ્જો આપનાર કયો સુધારો છે?
A) 42મો (1976)
B) 44મો (1978)
C) 73મો (1992)
D) 86મો (2002)
જવાબ: C

18. 6ઠ્ઠું પરિશિષ્ટ (Sixth Schedule) નીચેનામાંથી કયા રાજ્યો માટે લાગુ છે?
A) ગુજરાત, રાજસ્થાન
B) આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, મિઝોરમ
C) ઝારખંડ, છત્તીસગઢ
D) નાગાલેન્ડ, મણિપુર
જવાબ: B

19. રાષ્ટ્રીય કટોકટી (અનુ. 352) સિવાય, FR સ્થગિત કરી શકાય છે?
A) ફક્ત રાષ્ટ્રીય કટોકટીમાં
B) બંધારણીય કટોકટીમાં પણ
C) નાણાકીય કટોકટીમાં પણ
D) ક્યારેય નહીં
જવાબ: A (રાષ્ટ્રીય કટોકટીમાં જ અનુ. 358, 359 હેઠળ)

20. સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશની નિમણૂક કોણ કરે છે?
A) વડાપ્રધાન
B) લોકસભા
C) રાષ્ટ્રપતિ (કોલેજિયમની ભલામણથી)
D) કાયદા મંત્રી
જવાબ: C

પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)

UPSC Prelims

1. Which of the following is not a feature of the Indian Constitution? (UPSC 2015)
A) Parliamentary form of government
B) Federal system with unitary bias
C) Dual citizenship
D) Independent judiciary
જવાબ: C

2. The concept of ‘Judicial Review’ in the Indian Constitution is borrowed from: (UPSC 2017)
A) United Kingdom
B) United States
C) Canada
D) Australia
જવાબ: B

3. Which part of the Indian Constitution contains the Directive Principles of State Policy? (UPSC 2019)
A) Part III
B) Part IV
C) Part IVA
D) Part II
જવાબ: B

4. Under which article of the Indian Constitution, the President can impose President’s Rule in a state? (UPSC 2020)
A) 352
B) 356
C) 360
D) 365
જવાબ: B

5. Which of the following is a Fundamental Duty under Article 51A? (UPSC 2022)
A) To cherish and follow the noble ideals of the freedom struggle
B) To protect the environment
C) To provide free legal aid
D) Both A and B
જવાબ: D (C – Legal aid is DPSP under 39A)

GPSC (Gujarat Administrative Service)

1. ભારતીય બંધારણને અર્ધ-સમવાયતંત્ર (Quasi-Federal) કોણે કહ્યું હતું? (GPSC 2018)
A) ડૉ. આંબેડકર
B) કે.સી. વ્હીર
C) ગ્રેનવિલ ઓસ્ટિન
D) જવાહરલાલ નેહરુ
જવાબ: B

2. મૂળભૂત અધિકારો ક્યા ભારતીય બંધારણના ભાગમાં આપેલા છે?
A) ભાગ III
B) ભાગ IV
C) ભાગ II
D) ભાગ I
જવાબ: A

3. ‘સંપત્તિનો અધિકાર’ હવે કયા સ્વરૂપમાં છે? (GPSC 2020)
A) મૂળભૂત અધિકાર (અનુ. 31)
B) કાયદાકીય અધિકાર (અનુ. 300A)
C) DPSP (અનુ. 39)
D) મૂળભૂત ફરજ
જવાબ: B

4. નીચેનામાંથી કઈ લાક્ષણિકતા ભારતીય બંધારણની નથી?
A) લેખિત બંધારણ
B) દ્વિ નાગરિકત્વ
C) સંસદીય સરકાર
D) સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર
જવાબ: B

5. DPSP (અનુ. 36-51) નીચેનામાંથી કયા પ્રકારનાં છે?
A) ન્યાયસંગત (Justiciable)
B) બિન-ન્યાયસંગત (Non-justiciable)
C) અર્ધ-ન્યાયસંગત
D) કોઈપણ પ્રકારનાં નહીં
જવાબ: B

6. ‘એકતંત્રી લક્ષણોનું સમવાયતંત્ર’ (Federation with unitary features) – આ ખ્યાલ કોનો છે?
A) ડૉ. આંબેડકર
B) કે.સી. વ્હીર
C) ગ્રેનવિલ ઓસ્ટિન
D) મોન્ટેસ્ક્યુ
જવાબ: B

ભારતીય બંધારણની લાક્ષણિકતાઓ તેને વિશ્વના અન્ય બંધારણોથી અલગ પાડે છે. તેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા લચીલાપણું અને મજબૂતાઈનું સંતુલન છે. તે એક સાથે સંસદીય પ્રણાલી, સમવાયતંત્રી ઢાંચો, મૂળભૂત અધિકારો, DPSP, મૂળભૂત ફરજો અને કટોકટીની પ્રક્રિયાઓ સમાવે છે. ‘સહકારી સમવાયતંત્ર’ અને ‘સ્પર્ધાત્મક સમવાયતંત્ર’ મારફત, ભારતીય બંધારણ આજે પણ વિકસતી જરૂરિયાતોને અનુરૂપ ઢાળી શકાય છે.

ભારતના બંધારણની લાક્ષણિકતાઓ/વિશેષતાઓ