1. ભારતીય બંધારણના વિદેશી સ્ત્રોતો (Foreign Sources of Indian Constitution)

ભારતનું બંધારણ વિશ્વના વિવિધ દેશોના બંધારણોની શ્રેષ્ઠ સુવિધાઓના સમન્વયથી બનેલું છે. ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે બંધારણ સભામાં કહ્યું હતું: “ભારતીય બંધારણની ઘણી સુવિધાઓ વિદેશી બંધારણોમાંથી ઉધાર લેવામાં આવી છે, પરંતુ તેને ભારતીય પરિસ્થિતિ અનુસાર સ્વીકારવામાં આવી છે.”

1.1 ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1935 – સૌથી મોટો સ્ત્રોત

ભારતીય બંધારણનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત 1935નો ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ છે. તેમાંથી નીચેની જોગવાઈઓ સીધી લેવામાં આવી:

સંઘીય પ્રણાલી (Federal System): સત્તાઓનું વિભાજન (યુનિયન, સ્ટેટ, કન્કરન્ટ લિસ્ટ)
રાજ્યપાલની કચેરી (Office of Governor): રાજ્યપાલની નિમણૂક અને સત્તાઓ
ન્યાયતંત્ર (Judiciary): સંઘીય અદાલત (હાલ સર્વોચ્ચ અદાલત) નો ખ્યાલ
કટોકટીની જોગવાઈઓ (Emergency Provisions): રાષ્ટ્રીય, બંધારણીય અને નાણાકીય કટોકટી
સંસદીય પ્રણાલી (Parliamentary System): મંત્રિપરિષદની રચના અને જવાબદારી
સર્વોચ્ચતા (Supremacy): બંધારણની સર્વોચ્ચતા (1935માં સંસદીય સાર્વભૌમત્વ ન હતું)
જાહેર સેવા આયોગ (Public Service Commission): કેન્દ્ર અને રાજ્યમાં PSC
વહીવટી ન્યાયાધિકરણ (Tribunals)
દ્વિગૃહીવાદ (Bicameralism): રાજ્યસભા અને લોકસભાનો ખ્યાલ

મહત્વ: 1935ના એક્ટની લગભગ 70% જોગવાઈઓને ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન મળ્યું.

1.2 વિવિધ દેશોના બંધારણોમાંથી લેવાયેલ સુવિધાઓ

(A) યુનાઈટેડ કિંગડમ (UK) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
સંસદીય સરકાર (Parliamentary Government)	અનુચ્છેદ 74, 75, 163, 164
કાયદાનું પ્રભુત્વ (Rule of Law)	પ્રસ્તાવના, અનુચ્છેદ 14 (સમાનતાનો અધિકાર)
એકલ નાગરિકત્વ (Single Citizenship)	અનુચ્છેદ 5-11
સંસદીય વિશેષાધિકાર (Parliamentary Privileges)	અનુચ્છેદ 105, 194
વિધિ સમિતિ (Committee System)	રાજ્યસભા અને લોકસભાના નિયમો
કેબિનેટ સિસ્ટમ (Cabinet System)	વડાપ્રધાન અને મંત્રીઓ
પ્રસ્તાવના (Preamble)	UK પાસે લેખિત પ્રસ્તાવના નથી, પણ ભારતે શબ્દો ઉધાર લીધા
લેખિત બંધારણ (નથી, અલેખિત) – માત્ર સંસદીય સરકારનો ખ્યાલ

(B) યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા (USA) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights)	અનુચ્છેદ 12-35
ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા (Judicial Independence)	અનુચ્છેદ 124-147
ન્યાયિક પુનર્વિચારણ (Judicial Review)	અનુચ્છેદ 13, 32, 226, 227
રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગ (Impeachment of President)	અનુચ્છેદ 61
ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ (Vice President)	અનુચ્છેદ 63
સત્તાઓનું વિભાજન (Separation of Powers)	અનુચ્છેદ 50 (ન્યાયતંત્ર અને કારોબારી અલગ)
પ્રસ્તાવના (Preamble – ‘We the People’)	ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવમાંથી

તફાવત: અમેરિકામાં ડ્યુ પ્રોસેસ ઓફ લૉ (Due Process of Law) છે, જ્યારે ભારતમાં પ્રક્રિયા દ્વારા સ્થાપિત કાયદો (Procedure established by law) – જાપાનથી લીધો.

(C) આયર્લેન્ડ (Ireland) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો (DPSP)	અનુચ્છેદ 36-51
રાજ્યસભાની ચૂંટણી પદ્ધતિ	અનુચ્છેદ 80 (રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી)
રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી	અનુચ્છેદ 54 (નિર્વાચક મંડળ દ્વારા)
રાજ્યસભાના સભ્યોની નિમણૂક	અનુચ્છેદ 80(1)(a) – 12 સભ્યો રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા

નોંધ: DPSP નો સઘન ઉપયોગ પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ, તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોએ યોજનાઓ બનાવવા માટે કર્યો.

(D) કેનેડા (Canada) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
સમવાયતંત્ર (ફેડરલ) પ્રણાલી	સત્તાઓનું વિભાજન (7મું પરિશિષ્ટ)
અવશિષ્ટ સત્તાઓ કેન્દ્ર સાથે	અનુચ્છેદ 248 (Residuary Powers)
સંયુક્ત સૂચિ (Concurrent List)	7મું પરિશિષ્ટ
સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court)	કેનેડાથી નહીં, પણ 1935માંથી

તફાવત: કેનેડામાં રાજ્યો અવશિષ્ટ સત્તા ધરાવે છે, જ્યારે ભારતમાં કેન્દ્ર પાસે છે.

(E) ઑસ્ટ્રેલિયા (Australia) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
સંયુક્ત સૂચિ (Concurrent List)	કેનેડા સાથે સમાન (પણ ઑસ્ટ્રેલિયાથી ફેરફાર)
વેપાર, વાણિજ્ય અને સમાગમની સ્વતંત્રતા	અનુચ્છેદ 301-307
સંસદના બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક	અનુચ્છેદ 108 (બિલના મતભેદ ઉકેલવા)

(F) જર્મની (Weimar Constitution of Germany) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
કટોકટી દરમિયાન મૂળભૂત અધિકારો પર પ્રતિબંધ	અનુચ્છેદ 358, 359 (રાષ્ટ્રીય કટોકટી)
રાષ્ટ્રપતિની કટોકટી સત્તાઓ	અનુચ્છેદ 352, 356, 360

(G) ફ્રાન્સ (France) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
પ્રજાસત્તાક (Republic)	પ્રસ્તાવના (ત્યાંથી ‘République’)
સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુત્વ (Liberty, Equality, Fraternity)	પ્રસ્તાવના (ફ્રેંચ ક્રાંતિનું સૂત્ર)

(H) યુએસએસઆર (USSR – હવે રશિયા) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties)	અનુચ્છેદ 51A (1976માં 42મા સુધારા દ્વારા)
ન્યાય (આર્થિક અને સામાજિક) નો વિચાર	પ્રસ્તાવના અને DPSP

(I) દક્ષિણ આફ્રિકા (South Africa) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
બંધારણ સુધારાની પ્રક્રિયા	અનુચ્છેદ 368 (બહુમતી અને વિશેષ બહુમતી)
રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી	પ્રાંતીય વિધાનસભાઓ દ્વારા

(J) જાપાન (Japan) પાસેથી

સુવિધા	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
પ્રક્રિયા દ્વારા સ્થાપિત કાયદો (Procedure established by law)	અનુચ્છેદ 21 (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા)

નોંધ: અમેરિકામાં ‘ડ્યુ પ્રોસેસ ઓફ લૉ’ છે (ન્યાયાધીશ કાયદાની વાજબીતા તપાસી શકે છે), જાપાન/ભારતમાં ‘પ્રક્રિયા દ્વારા સ્થાપિત કાયદો’ (માત્ર કાયદાની પ્રક્રિયા જોવાય, વાજબીતા નહીં) – પરંતુ મેનકા ગાંધી કેસ (1978) પછી ભારતે પણ ડ્યુ પ્રોસેસનો ખ્યાલ સ્વીકાર્યો.

2. ભારત શાસન અધિનિયમ, 1935 (Government of India Act, 1935) – વિગતવાર

આ અધિનિયમ ભારતીય બંધારણનો સૌથી મોટો આધાર છે. ઘણી જોગવાઈઓ શબ્દશઃ લેવામાં આવી.

2.1 મુખ્ય લક્ષણો (સારાંશ)

લક્ષણ	વિગત
સંઘીય સ્ટ્રક્ચર	પ્રાંતો અને દેશી રાજ્યોનો સંઘ (ક્યારેય અમલમાં ન આવ્યો)
સત્તાઓનું વિભાજન	ત્રણ સૂચિઓ (Federal, Provincial, Concurrent)
પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા	દ્વૈત શાસન નાબૂદ, પ્રાંતોને સ્વાયત્તતા
કેન્દ્રમાં દ્વૈત શાસન	આરક્ષિત (Reserved) અને હસ્તાંતરિત (Transferred) વિષયો
દ્વિગૃહી કેન્દ્ર	રાજ્યસભા (260) અને વિધાનસભા (375)
અલગ નિર્વાચક મંડળ	લઘુમતીઓ, દલિતો, ખ્રિસ્તીઓ વગેરે માટે
સંઘીય અદાલત	1937માં સ્થાપના (હાલની સર્વોચ્ચ અદાલતનો પુરોગામી)
RBI સ્થાપના	1935
કટોકટી સત્તાઓ	રાષ્ટ્રપતિ / ગવર્નર-જનરલને

2.2 1935ના એક્ટમાંથી લેવાયેલ ચોક્કસ જોગવાઈઓ

1935ની જોગવાઈ	ભારતીય બંધારણમાં સ્થાન
અનુચ્છેદ 5-11 (નાગરિકતા)	અનુચ્છેદ 5-11 (લગભગ સમાન)
અનુચ્છેદ 40 (ગવર્નરની સત્તા)	અનુચ્છેદ 154-156
અનુચ્છેદ 45 (મંત્રિપરિષદને સલાહ)	અનુચ્છેદ 163
અનુચ્છેદ 48 (ગવર્નરનો વીટો)	અનુચ્છેદ 200 (રાજ્યપાલની બિલ પર સંમતિ)
અનુચ્છેદ 200 (કટોકટી)	અનુચ્છેદ 352, 356, 360
7મું પરિશિષ્ટ (સૂચિઓ)	7મું પરિશિષ્ટ (યુનિયન, સ્ટેટ, કન્કરન્ટ)
અનુચ્છેદ 130 (સંઘીય અદાલત)	અનુચ્છેદ 124 (સર્વોચ્ચ અદાલત)
અનુચ્છેદ 254 (કન્કરન્ટ લિસ્ટમાં સંઘની પ્રાધાન્યતા)	અનુચ્છેદ 254 (સમાન)

3. વ્યક્તિઓના અન્ય વિવિધ વર્ગો (Other classes of persons)

આ ભાગમાં વિદેશી નાગરિકો, શરણાર્થીઓ, અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિ, આર્થિક રીતે પછાત વર્ગો (OBC), લઘુમતીઓ માટેની બંધારણીય જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય બંધારણ વિવિધ વર્ગોને અલગ રીતે સંબોધે છે:

નાગરિકો (Citizens) – અનુચ્છેદ 5-11
વિદેશી નાગરિકો (Foreigners) – અનુચ્છેદ 6, 7, 9
વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો (NRIs, PIO, OCI) – નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955
શરણાર્થીઓ (Refugees) – CAA 2019, NRC, NPR
અનુસૂચિત જાતિ (SC) / અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) – અનુચ્છેદ 341, 342
અન્ય પછાત વર્ગો (OBC) – અનુચ્છેદ 340
આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) – 103મા સુધારા (2019) દ્વારા

4. ભારતમાં નાગરિકતા અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ (Constitutional Provisions on Citizenship)

ભારતીય બંધારણના ભાગ II (અનુચ્છેદ 5-11) માં નાગરિકતા અંગેની જોગવાઈઓ છે.

4.1 અનુચ્છેદ 5: બંધારણની શરૂઆત વખતે નાગરિકતા

બંધારણ લાગુ થયા ત્યારે (26 જાન્યુઆરી 1950) નીચેની શરતોવાળી વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક હતી:

ભારતના પ્રદેશમાં જન્મેલી.
અથવા, જેના માતા-પિતામાંથી કોઈ એક ભારતમાં જન્મેલા.
અથવા, સામાન્ય રીતે ભારતમાં 5 વર્ષ રહ્યા હોય (બંધારણ લાગુ થયાના તુરંત પહેલા).

4.2 અનુચ્છેદ 6: પાકિસ્તાનથી ભારત આવેલા વ્યક્તિઓના નાગરિકતાના અધિકાર

પાકિસ્તાનથી સ્થળાંતર કરીને ભારત આવેલા લોકો માટે:

જો 19 જુલાઈ 1948 પહેલા આવ્યા હોય અને સામાન્ય રીતે ભારતમાં રહેતા હોય → 6 મહિના પછી નાગરિક.
જો 19 જુલાઈ 1948 પછી આવ્યા હોય → સરકાર દ્વારા નોંધણી કરાવવી પડે.

4.3 અનુચ્છેદ 7: પાકિસ્તાન જતા રહેલા વ્યક્તિઓના અધિકાર

જે વ્યક્તિઓ 1 માર્ચ 1947 પછી પાકિસ્તાન ગયા હોય, તે ભારતના નાગરિક ગણાશે નહીં (સિવાય કે તેઓ પાછા આવીને યોગ્ય રીતે પરવાનગી લે).

4.4 અનુચ્છેદ 8: ભારતની બહાર રહેતા વ્યક્તિઓના નાગરિકતાના અધિકાર

ભારતની બહાર રહેતા (પરંતુ મૂળ ભારતીય) વ્યક્તિઓને ભારતની રાજદ્વારી મિશન પાસે નોંધણી કરાવીને નાગરિકતા મળી શકે છે.

4.5 અનુચ્છેદ 9: સ્વૈચ્છિક રીતે વિદેશી નાગરિકતા મેળવનાર વ્યક્તિઓ

જો કોઈ વ્યક્તિ સ્વૈચ્છિક રીતે વિદેશી નાગરિકતા મેળવે છે, તો તે ભારતનો નાગરિક રહેશે નહીં.

4.6 અનુચ્છેદ 10: નાગરિકતાના અધિકારોની સાતત્યતા

બંધારણની કોઈપણ જોગવાઈને આધીન, દરેક વ્યક્તિ તેના નાગરિકતાના અધિકારો ભોગવવાનું ચાલુ રાખશે.

4.7 અનુચ્છેદ 11: સંસદ દ્વારા નાગરિકતાના નિયમનની સત્તા

બંધારણની ઉપરોક્ત જોગવાઈઓ હોવા છતાં, સંસદને કાયદા દ્વારા નાગરિકતાની પ્રાપ્તિ, નિર્ધારણ અને સમાપ્તિ અંગે નિયમો બનાવવાની સત્તા છે. આના આધારે સંસદે નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 પસાર કર્યો.

5. નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 (Citizenship Act, 1955)

આ અધિનિયમ બંધારણના અનુચ્છેદ 11 હેઠળ પસાર કરવામાં આવ્યો. તે 1955 થી અનેક વખત સુધારવામાં આવ્યો (1986, 1992, 2003, 2005, 2015, 2019માં મોટા સુધારા).

5.1 નાગરિકતા મેળવવાની રીતો

ભારતીય નાગરિકતા નીચેની 5 રીતે મેળવી શકાય છે:

જન્મ દ્વારા (By Birth):
- 26 જાન્યુઆરી 1950 થી 1 જુલાઈ 1987 વચ્ચે જન્મેલા – કોઈપણ બાળક ભારતમાં જન્મે તો ભારતીય નાગરિક.
- 1 જુલાઈ 1987 થી 3 ડિસેમ્બર 2004 વચ્ચે – બાળક ભારતમાં જન્મે, પણ માતા કે પિતામાંથી કોઈ એક ભારતીય નાગરિક હોવો જોઈએ.
- 3 ડિસેમ્બર 2004 પછી – માતા-પિતા બંને ભારતીય નાગરિક હોવા જોઈએ અથવા એક ભારતીય નાગરિક હોય અને બીજો ગેરકાયદેસર સ્થળાંતરીત ન હોય.
વંશ દ્વારા (By Descent):
- ભારતની બહાર જન્મેલા બાળક માટે, જો તેના માતા-પિતામાંથી કોઈ એક ભારતીય નાગરિક હોય.
- 10 ડિસેમ્બર 1992 પછી – ‘માતા-પિતા’ બંને? અગાઉ માત્ર પિતાનો ઉલ્લેખ. 1992ના સુધારા પછી માતા-પિતા કોઈ એક.
- 3 ડિસેમ્બર 2004 પછી – ભારતીય વિદેશી મિશનમાં 1 વર્ષમાં નોંધણી કરાવવી પડે.
રજિસ્ટ્રેશન દ્વારા (By Registration):
- નીચેની વ્યક્તિઓ નોંધણી દ્વારા નાગરિક બની શકે છે:
  - ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ (ભારતની બહાર રહેતી).
  - વિદેશમાં રહેતા ભારતના નાગરિકના જીવનસાથી.
  - ભારતમાં 7 વર્ષથી રહેતા વિદેશી (કેટલાક કિસ્સામાં).
  - 2005 પછી – OCI (Overseas Citizenship of India) ધારકો.
દીર્ઘવાસ દ્વારા (By Naturalization):
- 12 વર્ષથી ભારતમાં નિવાસ કરતા વિદેશી માટે (જે દેશ ભારતને નાગરિકતા આપે છે તેના માટે શરતો).
- 2019ના CAA સુધારા પહેલા: 11 વર્ષનો સતત નિવાસ (હવે 5 વર્ષ CAA હેઠળ ધાર્મિક લઘુમતીઓ માટે).
પ્રદેશના સમાવેશ દ્વારા (By Incorporation of Territory):
- જો કોઈ નવો પ્રદેશ ભારતમાં જોડાય છે (દા.ત., ગોવા, દાદરા નગર હવેલી), તો તેના લોકો બંધારણ હેઠળ નાગરિક બને છે.

5.2 નાગરિકતા અધિનિયમના મહત્વપૂર્ણ સુધારા

વર્ષ	સુધારાની મુખ્ય જોગવાઈ
1986	જન્મ દ્વારા નાગરિકતા માટે માતા/પિતામાંથી એક ભારતીય હોવું જરૂરી બનાવ્યું.
1992	વંશ દ્વારા નાગરિકતા માટે માતાને સમાન અધિકાર (પિતાની સાથે).
2003	ગેરકાયદેસર સ્થળાંતરીતોને નાગરિકતા ન આપવાની જોગવાઈ.
2005	OCI (Overseas Citizen of India) ની શરૂઆત.
2015	OCI અને PIO (Person of Indian Origin) કાર્ડને મર્જ કર્યા.
2019	CAA (નાગરિકતા સુધારા અધિનિયમ) – 6 ધાર્મિક લઘુમતીઓ (હિન્દુ, શીખ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી, ખ્રિસ્તી) માટે ઝડપી નાગરિકતા.

6. ભારતીય નાગરિકતાની સમાપ્તિ (Termination of Citizenship)

ભારતીય નાગરિકતા નીચેની ત્રણ રીતે સમાપ્ત થઈ શકે છે:

ત્યાગ દ્વારા (Renunciation):
- જો કોઈ વ્યક્તિ (પુખ્ત) સ્વૈચ્છિક રીતે નાગરિકતા છોડી દે અને વિદેશી નાગરિકતા મેળવે.
- ત્યાગ કરનાર વ્યક્તિના સગીર બાળકોની નાગરિકતા પણ આપમેળે સમાપ્ત થાય છે.
સમાપ્તિ દ્વારા (Termination):
- જો કોઈ ભારતીય નાગરિક સ્વૈચ્છિક રીતે વિદેશી નાગરિકતા (અન્ય દેશની) મેળવે છે, તો તેની ભારતીય નાગરિકતા આપમેળે સમાપ્ત થાય છે.
- અપવાદ: OCI (Overseas Citizen of India) – OCI ધારકો ભારતીય નાગરિક નથી, પરંતુ તેમને વીસા મુક્તિ, કાર્ય, અભ્યાસનો અધિકાર છે (મતદાન કે સરકારી નોકરીનો અધિકાર નથી).
સરકાર દ્વારા વંચિત કરવા (Deprivation):
- કેન્દ્ર સરકાર (ગૃહ મંત્રાલય) કોઈ વ્યક્તિની નાગરિકતા રદ્દ કરી શકે છે જો:
  - નાગરિકતા છેતરપિંડી, ખોટા દસ્તાવેજ દ્વારા મેળવી હોય.
  - વ્યક્તિએ 5 વર્ષની અંદર બીજા દેશની જેલમાં 2 વર્ષની સજા કાઢી હોય.
  - વ્યક્તિએ યુદ્ધ સમયે દુશ્મન સાથે ગેરકાયદેસર સંબંધ રાખ્યો હોય.

7. વિદેશમાં રહેતા ભારતીયોના વિશેષ દરજ્જાઓ (Special Status of Indians Abroad)

ભારત સરકાર વિદેશમાં રહેતા ભારતીયોને ત્રણ સ્તરના દરજ્જા આપે છે:

7.1 NRI (Non-Resident Indian) – બિન-નિવાસી ભારતીય

વર્ગ	વ્યાખ્યા
NRI	ભારતીય નાગરિક જે વિદેશમાં રહે છે (અસ્થાયી કે કાયમી) અને ભારતીય પાસપોર્ટ ધરાવે છે.
વિશેષાધિકાર	મતદાન (ભારતમાં), ભારતીય બેન્ક ખાતું, પ્રોપર્ટી ખરીદી, OCI માટે પાત્ર.
મર્યાદા	ભારતની નોકરીમાં અમુક પદો માટે રહેઠાણની શરત.

7.2 PIO (Person of Indian Origin) – ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ

2002 થી 2015 વચ્ચે અસ્તિત્વમાં હતો.
2015માં PIO કાર્ડને OCI સાથે મર્જ કરવામાં આવ્યું.
PIO: જે વ્યક્તિ (વિદેશી નાગરિક) પોતે કે તેના 4 પેઢી (માતા-પિતા, દાદા-દાદી, પરદાદા-પરદાદી) સુધી ભારતીય મૂળના હોય.

7.3 OCI (Overseas Citizen of India) – વિદેશી ભારતીય નાગરિક

2005માં શરૂ કરાયો.
OCI કાર્ડધારક નીચેના અધિકારો ધરાવે છે (નાગરિકતા સિવાય):
- ભારતમાં અનિશ્ચિત સમય માટે રહી શકે.
- વીસા મુક્ત આવ-જા.
- આર્થિક, શૈક્ષણિક, કાર્ય પ્રવૃત્તિઓ (સરકારી નોકરી સિવાય).
- મતદાન, રાજકીય પદ, સરકારી નોકરી, કૃષિ સંપત્તિ (ખેતી) ખરીદીનો અધિકાર નથી.
OCI માટે અરજી કરનારાઓએ તેમના મૂળ દેશની નાગરિકતા છોડવાની જરૂર નથી (દ્વિ નાગરિકતા નથી, પણ OCI એ વિશેષ દરજ્જો છે).
2019 પછી: CAA હેઠળ OCI ધારકોના અધિકારો સરળ બનાવ્યા.

8. નેશનલ રજિસ્ટર ઓફ સિટીઝન (NRC) – રાષ્ટ્રીય નાગરિક નોંધણી

NRC એ ભારતના દરેક નાગરિકની નોંધણી માટેની પ્રક્રિયા છે. તે હાલમાં આસામ રાજ્યમાં જ અમલમાં છે (કેન્દ્રથી 2019માં રાષ્ટ્રીય સ્તરે લાગુ કરવાની દરખાસ્ત હતી, પણ હાલ અટકી).

8.1 NRC નો ઈતિહાસ

વર્ષ	ઘટના
1951	આસામમાં પહેલીવાર NRC બનાવાયો (વસ્તી ગણતરી સાથે).
1971	બાંગ્લાદેશની આઝાદી પછી, લાખો શરણાર્થીઓ આસામમાં દાખલ.
1985	આસામ એકોર્ડ – વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધી અને આસામ આંદોલનકારીઓ વચ્ચે સમજૂતી. NRC ને અપડેટ કરવાનું વચન.
2013	સર્વોચ્ચ અદાલતના આદેશ પછી NRC ની અપડેટ પ્રક્રિયા શરૂ.
2018	ડ્રાફ્ટ NRC પ્રકાશિત – 32 લાખ લોકોનાં નામ બાકાત.
2019 (31 જુલાઈ)	અંતિમ NRC પ્રકાશિત – 19 લાખ લોકોનાં નામ બાકાત.
2020-2024	બાકાત લોકો વિદેશી અદાલત (Foreigners Tribunals) નો સંપર્ક કરી શકે છે.

8.2 NRC ની પ્રક્રિયા

લોકોએ તેમની દસ્તાવેજો (રેશન કાર્ડ, જન્મ પ્રમાણપત્ર, મતદાતા ID, પાસપોર્ટ, વગેરે) રજૂ કરવાના હતા.
દસ્તાવેજોની ચકાસણી (બાંગ્લાદેશી સ્થળાંતરીતોને ઓળખવા).
જેનાં નામ બાકાત તેમની સામે વિદેશી અદાલતમાં અપીલ.
વિદેશી અદાલત ચુકાદો આપે છે કે વ્યક્તિ નાગરિક છે કે ગેરકાયદેસર સ્થળાંતરીત.

8.3 NRC હેઠળ નીચેની વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થશે (જો રાષ્ટ્રીય સ્તરે લાગુ કરવામાં આવે)

તમામ નાગરિકો (બાળકો, વૃદ્ધો)
OCI/PIO ધારકો (માત્ર રજિસ્ટ્રેશન, નાગરિકતા નહીં)
1971 પહેલા ભારતમાં આવેલા તમામ (આસામમાં 1971 પહેલા)

9. આસામમાં NRC અપડેટ (Assam NRC Update)

આસામમાં 2014-2019 દરમિયાન NRC અપડેટ થયો.
3.3 કરોડ અરજીઓ (લગભગ 85% વસ્તી).
31 જુલાઈ 2019: અંતિમ NRC – 19,06,657 લોકોનાં નામ બાકાત.
બાકાત લોકોમાં મોટા ભાગના: હિન્દુ (બંગાળી) અને મુસ્લિમ (બાંગ્લાદેશી મૂળ).
વિદેશી અદાલત (FT) ને 1 કરોડ 35 લાખથી વધુ અપીલો મોકલાઈ.
સર્વોચ્ચ અદાલતની દેખરેખ હેઠળ કાર્યવાહી.

10. ફોરેનર્સ ટ્રિબ્યૂનલ (Foreigners Tribunal) – FT

1964ના વિદેશી અધિનિયમ (Foreigners Act, 1946) હેઠળ સ્થાપિત.
કાર્ય: NRC/કાનૂની કાર્યવાહીમાં કોઈ વ્યક્તિ વિદેશી છે કે ભારતીય નાગરિક છે તે નક્કી કરવું.
આસામમાં ફક્ત 100 FT સક્રિય છે (જોકે 1000 જોઈએ).
નિર્ણય સામે હાઈકોર્ટ અને સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ શક્ય છે.
FT નો ચુકાદો વિદેશી અધિનિયમ, 1946 હેઠળ બંધનકારક છે.

11. રાષ્ટ્રીય વસતી નોંધણી (National Population Register – NPR)

NPR એ 14 વર્ષથી વધુ ઉંમરના તમામ નિવાસીઓની નોંધણી છે (નાગરિકતા તપાસ્યા વિના). તે નાગરિકતા (રજિસ્ટ્રેશન) નિયમો, 2003 હેઠળ બનાવવામાં આવ્યો છે.

NPR vs NRC:
- NPR: દરેક રહેવાસી (નાગરિક + વિદેશી)ની નોંધણી. 2010, 2020માં અપડેટ થયો.
- NRC: માત્ર નાગરિકોની નોંધણી (વિદેશીઓ બાકાત).
વિવાદ: 2020માં NPR અપડેટ કરવામાં આવ્યો, પણ NRC સાથે જોડાણના ભયથી વિરોધ થયો.
NPR માટે જરૂરી માહિતી: નામ, સરનામું, લિંગ, જન્મ તારીખ, રાષ્ટ્રીયતા, પિતાનું નામ, માતાનું નામ, જીવનસાથીનું નામ, વ્યવસાય, શિક્ષણ, વગેરે.

12. નાગરિકતા (સુધારો) અધિનિયમ, 2019 (Citizenship Amendment Act – CAA)

CAA 2019 એ નાગરિકતા અધિનિયમ 1955 (પ્રથમવાર 1986, 2003, 2005, 2015, 2019) નો સૌથી વિવાદાસ્પદ સુધારો છે.

12.1 CAA 2019 ના મુખ્ય મુદ્દાઓ

મુદ્દો	જોગવાઈ
લાભાર્થી	31 ડિસેમ્બર 2014 પહેલા ભારત આવેલા 6 ધાર્મિક લઘુમતી સમુદાયના પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશના લોકો: હિન્દુ, શીખ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી, ખ્રિસ્તી
મુસ્લિમ	આ ત્રણ દેશોના મુસ્લિમોને CAA હેઠળ લાભ નથી (કારણ કે તેઓ ‘ધાર્મિક સતામણી’ નો ભોગ બને તેવો દાવો નથી).
નાગરિકતા માટે સતત નિવાસ	અગાઉ 11 વર્ષ (1955 એક્ટ) – હવે 5 વર્ષ ઘટાડીને.
પ્રક્રિયા	ઝડપી ટ્રેક દ્વારા નાગરિકતા (6 મહિનામાં અરજી પર નિર્ણય).
અસર	આ ત્રણ દેશોના બિન-મુસ્લિમ સ્થળાંતરીતોને કાયદેસર નાગરિકતા મળશે.

12.2 CAA 2019 હેઠળ નાગરિકતા મેળવવાની શરતો

31 ડિસેમ્બર 2014 પહેલા ભારતમાં પ્રવેશ કર્યો હોય.
પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશનો કાયમી રહેવાસી હોય.
6 ધાર્મિક સમુદાયમાંથી એક હોય (હિન્દુ, શીખ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી, ખ્રિસ્તી).
ગેરકાયદેસર સ્થળાંતરીત તરીકે કાયદાકીય કાર્યવાહી ન ચાલતી હોય (અથવા તેમાંથી મુક્તિ).
આસામ અને મેઘાલય જેવા કેટલાક રાજ્યો જ્યાં આદિવાસી સંરક્ષણ (6ઠ્ઠું પરિશિષ્ટ) છે, ત્યાં CAA લાગુ નથી. પૂર્વોત્તરના આદિવાસી વિસ્તારોમાં CAA લાગુ થતું નથી.

12.3 CAA સામે વિરોધના મુદ્દાઓ

વિરોધનું કારણ	સમજૂતી
ધર્મ આધારિત	ફક્ત 6 ધર્મોને લાભ, મુસ્લિમોને બાકાત – ધર્મનિરપેક્ષતાના સિદ્ધાંતનો ભંગ.
બાંગ્લાદેશી મુસ્લિમો	તેઓ પણ ધાર્મિક સતામણીનો ભોગ બની શકે છે, પણ CAA તેમને બાકાત રાખે છે.
NRC સાથે જોડાણ	CAA + NRC = મુસ્લિમોને લક્ષ્ય બનાવવાનો આક્ષેપ.
આસામ એકોર્ડનું ઉલ્લંઘન	આસામ એકોર્ડ (1985) મુજબ 25 માર્ચ 1971 પહેલા આવેલા બાંગ્લાદેશી લોકોને જ નાગરિકતા. CAA 2014ની તારીખ આપે છે (1971થી 2014 સુધીનો અંતરાલ).
બાંગ્લાદેશ સાથે સંબંધો	CAAને કારણે બાંગ્લાદેશે વિરોધ નોંધાવ્યો (તેઓ મુસ્લિમોને સતાવતા નથી તેવો દાવો).

12.4 CAA 2019 ની હાલની સ્થિતિ (2026 સુધી)

ડિસેમ્બર 2019: સંસદમાં પસાર (લોકસભા 311-80, રાજ્યસભા 125-105).
જાન્યુઆરી 2020: રાષ્ટ્રપતિએ સંમતિ આપી.
2020-2025: રાજ્યોમાં વિરોધ, સર્વોચ્ચ અદાલતમાં 200થી વધુ અરજીઓ.
2024: સર્વોચ્ચ અદાલતે CAAની બંધારણીય માન્યતા માટે સ્ટે ના આપતા, કેન્દ્ર સરકારે CAA નિયમો 2024 (માર્ચ 2024) બનાવ્યા.
2025-2026: CAA નો અમલ ધીમે ધીમે શરૂ થયો છે, પરંતુ NRC હજુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે લાગુ થયું નથી.

મોક ટેસ્ટ (100 MCQ) – ભારતીય બંધારણના વિદેશી સ્ત્રોતો અને નાગરિકતા

નીચેના પ્રશ્નો રાજ્ય અને કેન્દ્રીય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી છે.

1. ભારતીય બંધારણનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત નીચેનામાંથી કયો છે?
A) અમેરિકન બંધારણ
B) ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1935
C) બ્રિટિશ સંસદીય પ્રણાલી
D) આયર્લેન્ડ બંધારણ
જવાબ: B

2. ‘પ્રક્રિયા દ્વારા સ્થાપિત કાયદો’ (Procedure established by law) નો સિદ્ધાંત ભારતીય બંધારણે કયા દેશ પાસેથી લીધો?
A) અમેરિકા
B) જાપાન
C) કેનેડા
D) જર્મની
જવાબ: B

3. ‘રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો’ (DPSP) કયા દેશના બંધારણથી પ્રેરિત છે?
A) અમેરિકા
B) ઑસ્ટ્રેલિયા
C) આયર્લેન્ડ
D) ફ્રાન્સ
જવાબ: C

4. ભારતીય બંધારણની કઈ સુવિધા અમેરિકાના બંધારણમાંથી લેવામાં આવી નથી?
A) મૂળભૂત અધિકારો
B) સંસદીય પ્રણાલી
C) ન્યાયિક પુનર્વિચારણ
D) રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગ
જવાબ: B (સંસદીય પ્રણાલી UK પાસેથી)

5. ‘સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુત્વ’નો સિદ્ધાંત ભારતીય બંધારણે ક્યાંથી લીધો?
A) ફ્રાન્સ
B) અમેરિકા
C) રશિયા
D) આયર્લેન્ડ
જવાબ: A

6. નાગરિકતા અંગેના બંધારણીય જોગવાઈઓ (અનુચ્છેદ 5-11) કયા દેશના બંધારણ પર આધારિત છે?
A) અમેરિકા
B) કેનેડા
C) આયર્લેન્ડ
D) 1935ના એક્ટ + UK
જવાબ: D

7. કયા અનુચ્છેદમાં રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગની જોગવાઈ છે?
A) અનુચ્છેદ 32
B) અનુચ્છેદ 61
C) અનુચ્છેદ 368
D) અનુચ્છેદ 72
જવાબ: B

8. 1935ના એક્ટમાં કેટલી સૂચિઓ (Lists) હતી?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
જવાબ: C (Federal, Provincial, Concurrent)

9. નીચેનામાંથી કઈ સુવિધા ભારતીય બંધારણે ઑસ્ટ્રેલિયાથી લીધી છે?
A) સંયુક્ત સૂચિ
B) વેપાર, વાણિજ્યની સ્વતંત્રતા
C) રાજ્યપાલ
D) કટોકટીની જોગવાઈઓ
જવાબ: B

10. મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties) કયા દેશના બંધારણમાંથી લેવામાં આવી?
A) USSR (રશિયા)
B) યુએસએ
C) જાપાન
D) ફ્રાન્સ
જવાબ: A

11. સંસદ કયા અનુચ્છેદ હેઠળ નાગરિકતા અંગે કાયદો બનાવી શકે છે?
A) 10
B) 5
C) 11
D) 15
જવાબ: C

12. ભારતમાં ‘જન્મ દ્વારા’ નાગરિકતા માટે 3 ડિસેમ્બર 2004 પછીની શરત શું છે?
A) માત્ર પિતા ભારતીય હોવો જોઈએ
B) માતાપિતા બંને ભારતીય હોવા જોઈએ
C) ભારતમાં જન્મેલું કોઈપણ બાળક
D) માતાપિતામાંથી એક ભારતીય
જવાબ: B

13. ‘Overseas Citizenship of India (OCI)’ ક્યારે શરૂ કરવામાં આવ્યું?
A) 1992
B) 2005
C) 2015
D) 2019
જવાબ: B

14. નાગરિકતા સમાપ્તિનો કયો પ્રકાર ‘Renunciation’ છે?
A) સરકાર દ્વારા રદ્દ
B) વિદેશી નાગરિકતા મેળવવા સ્વૈચ્છિક ત્યાગ
C) આપમેળે સમાપ્તિ
D) કાયદાકીય કાર્યવાહી
જવાબ: B

15. NRC નો સૌથી તાજેતરનો અપડેટ ક્યાં થયો?
A) પંજાબ
B) પશ્ચિમ બંગાળ
C) આસામ
D) ત્રિપુરા
જવાબ: C

16. આસામ NRC 2019 માં કેટલા લોકોનાં નામ બાકાત રાખવામાં આવ્યાં?
A) 10 લાખ
B) 19 લાખ
C) 32 લાખ
D) 50 લાખ
જવાબ: B

17. ‘ફોરેનર્સ ટ્રિબ્યૂનલ’ કયા અધિનિયમ હેઠળ કાર્ય કરે છે?
A) નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955
B) વિદેશી અધિનિયમ, 1946
C) CAA, 2019
D) ફોરેનર્સ એક્ટ, 1900
જવાબ: B

18. NPR (National Population Register) વચ્ચે શું તફાવત છે?
A) NPR માત્ર નાગરિકોની નોંધણી
B) NPR નિવાસીઓની (નાગરિક+વિદેશી) નોંધણી
C) NRC NPRનો જ ભાગ છે
D) NPR કાયમી નોંધણી છે
જવાબ: B

19. CAA 2019 મુજબ, કયા દેશોના ધાર્મિક લઘુમતીઓને લાભ મળે છે?
A) શ્રીલંકા, નેપાળ, ભૂટાન
B) પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ
C) બાંગ્લાદેશ, મ્યાનમાર, શ્રીલંકા
D) ચીન, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ
જવાબ: B

20. CAA 2019 હેઠળ નાગરિકતા માટે ઘટાડેલો નિવાસ સમયગાળો કેટલો છે?
A) 11 વર્ષ
B) 6 વર્ષ
C) 5 વર્ષ
D) 3 વર્ષ
જવાબ: C (1955ના 11 વર્ષમાંથી ઘટાડીને 5)

પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)

UPSC Prelims

1. The concept of ‘Judicial Review’ in the Indian Constitution is borrowed from: (UPSC 2015)
A) United Kingdom
B) United States
C) Canada
D) Australia
જવાબ: B

2. Which part of the Indian Constitution has been borrowed from the Irish Constitution? (UPSC 2012)
A) Fundamental Rights
B) Directive Principles of State Policy
C) Emergency Provisions
D) Parliamentary System
જવાબ: B

3. The Government of India Act, 1935 provided for: (UPSC 2017)
A) Provincial Autonomy
B) Separate Electorates for Muslims
C) Dyarchy at Centre
D) All of the above
જવાબ: D

4. Under the Citizenship Act, 1955, a person can lose citizenship by: (UPSC 2020)
A) Renunciation
B) Termination
C) Deprivation
D) All of the above
જવાબ: D

5. Consider the following statements regarding NRC: (UPSC 2022)

NRC is being updated for the entire country.
NRC was first prepared in 1951 for Assam.
Which is/are correct?
A) 1 only
B) 2 only
C) Both 1 and 2
D) Neither 1 nor 2
જવાબ: B (NRC not yet updated for entire country, only Assam)

GPSC (Gujarat Administrative Service)

1. ‘રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો’ કયા દેશના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યા છે? (GPSC 2019)
A) અમેરિકા
B) ફ્રાન્સ
C) આયર્લેન્ડ
D) જર્મની
જવાબ: C

2. ભારતીય બંધારણની ‘સંયુક્ત સૂચિ’ કયા દેશના બંધારણ પર આધારિત છે? (GPSC 2020)
A) ઑસ્ટ્રેલિયા
B) કેનેડા
C) અમેરિકા
D) જાપાન
જવાબ: A અને B બંનેનો પ્રભાવ (Australia – Concurrent List, Canada – Federal structure)

3. CAA 2019 નીચેનામાંથી કોના માટે લાગુ પડે છે?
A) ભારતના તમામ રાજ્યો
B) આસામ સિવાયના બધા રાજ્યો
C) 6ઠ્ઠું પરિશિષ્ટ ધરાવતા રાજ્યો સિવાય
D) માત્ર ગુજરાત અને રાજસ્થાન
જવાબ: C (Inner Line Permit અને 6th Schedule વિસ્તારોમાં CAA લાગુ નથી)

4. ‘વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા’ (Personal Liberty) નો સિદ્ધાંત કયા દેશમાંથી લેવામાં આવ્યો?
A) અમેરિકા
B) જાપાન
C) કેનેડા
D) ઑસ્ટ્રેલિયા
જવાબ: B (Procedure established by law – Japan)

5. નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 મુજબ OCI ધારકને નીચેનામાંથી કયો અધિકાર નથી? (GPSC 2021)
A) ભારતમાં અનિશ્ચિત રહેવાનો
B) મતદાનનો
C) અભ્યાસ કરવાનો
D) મિલકત ખરીદવાનો (ખેતી સિવાય)
જવાબ: B

ભારતીય બંધારણ વિશ્વના વિવિધ બંધારણોનું સમન્વય છે. 1935ના એક્ટે સૌથી વધુ યોગદાન આપ્યું છે. નાગરિકતા અંગેના બંધારણીય જોગવાઈઓ અને અનુચ્છેદ 11 હેઠળ સંસદે 1955નો અધિનિયમ પસાર કર્યો. NRC, NPR, CAA 2019 જેવા સુધારાઓને કારણે નાગરિકતાનો મુદ્દો વધુ ચર્ચામાં છે. આ તમામ વિષયો GPSC, UPSC અને અન્ય પરીક્ષાઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.