ભારતીય પ્રજાસત્તાકની લોકશાહી વ્યવસ્થામાં, જાહેર ભંડોળ (Public Money) નો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તેની તપાસ કરવી એ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ જવાબદારી નિભાવવા માટે બંધારણે નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (Comptroller and Auditor General – CAG) ના સ્વતંત્ર પદની રચના કરી છે. CAG ભારતની સર્વોચ્ચ લેખાપરીક્ષા સંસ્થા (Supreme Audit Institution – SAI) છે .
CAG એક બંધારણીય સત્તાધિકારી છે, જે કેન્દ્ર, રાજ્યો અને સ્થાનિક સંસ્થાઓના તમામ ખર્ચ અને આવકનો ઓડિટ કરે છે . તેનો મુખ્ય હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે સરકારી ભંડોળનો ઉપયોગ કરદાતાના પૈસાનો કાયદેસર, કાર્યક્ષમ અને અસરકારક રીતે થાય છે .
આ અધ્યાયમાં આપણે CAG સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ (અનુચ્છેદ 148–151), તેની સ્વતંત્રતા, ફરજો, સત્તાઓ અને અહેવાલોની પ્રક્રિયા વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.
1. CAG સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ (Constitutional Provisions – Articles 148–151)
ભારતીય બંધારણના ભાગ V (સંઘ) ના પ્રકરણ V (નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક) માં CAG અંગેની જોગવાઈઓ અનુચ્છેદ 148 થી 151 સુધી સમાવિષ્ટ છે .
2. CAGની સ્વતંત્રતા (Independence of CAG)
લોકશાહીમાં લેખાપરીક્ષાની સ્વતંત્રતા એ સરકારી જવાબદારી (accountability) માટે અનિવાર્ય છે. CAGને કારોબારી (Executive)ના દબાણથી મુક્ત રાખવા માટે બંધારણે નીચેની જોગવાઈઓ કરી છે:
(A) સ્વતંત્રતાના રક્ષકો
(B) CAGની સેવાની શરતો (Conditions of Service)
CAGની સેવાની શરતો CAG (ફરજો, સત્તાઓ અને સેવાની શરતો) અધિનિયમ, 1971 દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે . હાલમાં (2026 સુધી) CAGનો પગાર ₹2,50,000 પ્રતિમાસ (સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશની સમકક્ષ) છે, અને તેનો કાર્યકાળ 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર (જે પહેલા હોય તે) સુધીનો છે.
3. CAGની ફરજો (Duties of CAG – Article 149)
CAGની મુખ્ય ફરજો ઓડિટ (Audit) કરવાની અને CAG અધિનિયમ, 1971 હેઠળ નિર્ધારિત છે . તે નીચેનાનો ઓડિટ કરે છે:
- સંચિત નિધિ (Consolidated Fund): કેન્દ્ર અને રાજ્યોની સંચિત નિધિમાંથી થતા તમામ ખર્ચ અને આવકનો ઓડિટ .
- આકસ્મિક નિધિ (Contingency Fund) અને જાહેર હિસાબો (Public Accounts): કટોકટી ખર્ચના વ્યવહારો અને જાહેર જનતાના નાણાં (ઉદા. પોસ્ટલ સેવિંગ્સ) નો ઓડિટ .
- વ્યાપારી સાહસો (Trading & Manufacturing): સરકારી વિભાગો (દા.ત., ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી) અને સરકારી કંપનીઓ (દા.ત., ONGC, SAIL) ના નફા-નુકસાન અને બેલેન્સ શીટનો ઓડિટ .
- સરકારી કંપનીઓ અને નિગમો (Government Companies & Corporations): કંપની કાયદા હેઠળની જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ (PSU) .
- સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ (Autonomous Bodies): જે સંસ્થાઓ સરકારી સહાય મેળવે છે (દા.ત., IIT, IIM, નગરપાલિકાઓ, પંચાયતો) તેમનો ઓડિટ .
- સ્ટોર અને સ્ટોક (Stores & Stock): તમામ સરકારી વિભાગો અને કચેરીઓના માલ-સામાન (ઇન્વેન્ટરી) નો ઓડિટ .
- વિશેષ ઓડિટ (Special Audit): રાષ્ટ્રપતિ અથવા રાજ્યપાલની વિનંતી પર, અથવા CAGની પોતાની પહેલે, કોઈપણ સંસ્થા અથવા સત્તાકર્તાનો ઓડિટ .
મહત્વપૂર્ણ: CAG કર્મચારીઓની નિમણૂક અથવા નીતિ નિર્ધારણ કરતો નથી; તે ફક્ત નાણાંકીય વ્યવહારોની તપાસ કરે છે.
4. CAGની સત્તાઓ (Powers of CAG)
CAGની સત્તાઓ CAG અધિનિયમ, 1971માં સમાવિષ્ટ છે. તેના મુખ્ય અધિકારો નીચે મુજબ છે:
5. CAGના અહેવાલોની રજૂઆત અને ચર્ચા (Presentation of Reports)
CAG ત્રણ પ્રકારના અહેવાલો તૈયાર કરે છે:
- ઓડિટ રિપોર્ટ (આવક) – કર અને બિન-કર આવકની તપાસ.
- ઓડિટ રિપોર્ટ (ખર્ચ) – સરકારના ખર્ચની તપાસ.
- વ્યાપારી સાહસોનો રિપોર્ટ – PSUના હિસાબો.
6. મહત્વપૂર્ણ તથ્યો (CAG – Key Facts)
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| પ્રથમ CAG | વી. નરહરી રાવ (1948-1954) (બંધારણ બનતા પહેલા ‘ઓડિટર જનરલ’ તરીકે). સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ CAG. |
| વર્તમાન CAG (2026) | ગિરીશ ચંદ્ર મુર્મુ (2020 થી). |
| હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ સાથે સરખામણી | CAG નિવૃત્તિ બાદ સરકારી નોકરી માટે અયોગ્ય હોય છે, જ્યારે હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ નિવૃત્તિ બાદ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં કામ કરી શકતા નથી (પરંતુ અન્ય ન્યાયાધિકરણમાં સેવા આપી શકે છે). CAG માટે આ પ્રતિબંધ સંપૂર્ણ છે. |
| CAG અધિનિયમ | 1971 માં પસાર થયો. |
| પગાર | ₹2,50,000 પ્રતિમાસ (2026 સુધી). |
મોક ટેસ્ટ – CAG
1. CAG સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ કયા અનુચ્છેદોમાં સમાવિષ્ટ છે?
A) 48-51
B) 124-128
C) 148-151
D) 168-171
જવાબ: C
2. CAGની નિમણૂક કોણ કરે છે?
A) વડાપ્રધાન
B) નાણામંત્રી
C) રાષ્ટ્રપતિ
D) સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ
જવાબ: C
3. CAGના કાર્યાલયના ખર્ચ (પગાર સહિત) ક્યાંથી ચૂકવવામાં આવે છે?
A) ભારતની આકસ્મિક નિધિ
B) ભારતના સંચિત નિધિ (ચાર્જ સ્વરૂપે)
C) સંસદના પગાર બોર્જ માંથી
D) કેન્દ્રીય બજેટના વિનિયોગ વિધેયક થકી
જવાબ: B
4. CAGને તેમના પદ પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા કેવી છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ તેમને કોઈપણ સમયે દૂર કરી શકે છે.
B) લોકસભાના બહુમતી ઠરાવથી.
C) સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશની જેમ મહાભિયોગ દ્વારા.
D) 3/4 બહુમતીના ઠરાવથી.
જવાબ: C
5. CAG નિવૃત્તિ બાદ નીચેનામાંથી શું કરી શકે છે?
A) કેન્દ્ર સરકારમાં મંત્રી બની શકે છે.
B) કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકાર હેઠળ કોઈ પણ પદ ધારણ કરી શકતા નથી.
C) રાજ્યનો રાજ્યપાલ બની શકે છે.
D) ચૂંટણી પંચમાં કામ કરી શકે છે.
જવાબ: B
6. CAGનો અહેવાલ કેન્દ્રીય સ્તરે કોને સબમિટ કરવામાં આવે છે?
A) વડાપ્રધાનને
B) લોકસભાના સ્પીકરને
C) રાષ્ટ્રપતિને
D) નાણાં મંત્રીને
જવાબ: C
7. CAGના રિપોર્ટની સંસદમાં કઈ સમિતિ તપાસ કરે છે?
A) અંદાજ સમિતિ (Estimates Committee)
B) જાહેર હિસાબ સમિતિ (Public Accounts Committee)
C) સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ (JPC)
D) લોક લેખા સમિતિ
જવાબ: B
8. CAGની મુખ્ય ફરજોને સ્પષ્ટ કરનાર કાયદો કયો છે?
A) સંસદીય વિશેષાધિકાર અધિનિયમ, 1971
B) CAG (ફરજો, સત્તાઓ અને સેવાની શરતો) અધિનિયમ, 1971
C) ભારતીય લેખાપરીક્ષા અધિનિયમ, 1947
D) જાહેર ભંડોળ અધિનિયમ, 1971
જવાબ: B
9. CAGનો અહેવાલ લોકસભામાં કોણ રજૂ કરે છે?
A) CAG પોતે
B) રાષ્ટ્રપતિ
C) નાણા મંત્રાલયના સચિવ
D) સંબંધિત ગૃહના સભાપતિ અધિકારી
જવાબ: B (રાષ્ટ્રપતિ સંસદમાં મોકલે છે) / (વ્યાખ્યા – CAG રાષ્ટ્રપતિને આપે છે, રાષ્ટ્રપતિ સંસદમાં રજૂ કરાવે છે)
10. CAGનો પગાર નીચેનામાંથી શાના સમકક્ષ છે?
A) વડાપ્રધાન
B) લોકસભાના સ્પીકર
C) સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશ
D) કેબિનેટ સચિવ
જવાબ: C
11. CAGનો કાર્યકાળ સામાન્ય રીતે કેટલો હોય છે?
A) 5 વર્ષ
B) 6 વર્ષ
C) 4 વર્ષ
D) 3 વર્ષ
જવાબ: B (6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર)
12. નીચેનામાંથી કઈ જોગવાઈ CAGની સ્વતંત્રતા સુનિશ્ચિત કરતી નથી?
A) ચાર્જ્ડ ખર્ચ (કાર્યાલયના ખર્ચ પર ચૂંટણી નથી થતી)
B) નિવૃત્તિ બાદ સરકારી નોકરી પર પ્રતિબંધ
C) તેનો અહેવાલ સીધો રાષ્ટ્રપતિને આપવો
D) તેનો મતદાન કરવાનો અધિકાર
જવાબ: D (CAG સંસદનો સભ્ય નથી, મતદાને અધિકાર અનુ.88)
13. CAG સામાન્ય રીતે ઓડિટમાં કયા સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરે છે?
A) પુરાવા-આધારિત
B) બહુમતી-આધારિત
C) સેમ્પલ બેઝ (હાલ AI/Full Data)
D) અફવા-આધારિત
જવાબ: C (સેમ્પલ બેઝ; હાલમાં AI/સંપૂર્ણ ડેટા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે)
14. 2025-26માં CAG કઈ નવી ટેકનોલોજી તરફ આગળ વધી રહ્યો છે?
A) બ્લોકચેન
B) મેટાવર્સ
C) AI-સક્ષમ અને ડેટા-ઇન્ફોર્મ્ડ ઓડિટ
D) ક્લાઉડ કોમ્પ્યુટિંગ
જવાબ: C
15. CAGનો સંપૂર્ણ અંગ્રેજી નામ શું છે?
A) Controller and Auditor General
B) Comptroller and Auditor General
C) Chief Accountant General
D) Central Audit General
જવાબ: B
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. Which of the following Articles of the Constitution of India provides for the appointment of the Comptroller and Auditor General (CAG) of India? (UPSC 2021)
A) Article 148
B) Article 149
C) Article 150
D) Article 151
જવાબ: A
2. The CAG of India is appointed by the: (UPSC 2018)
A) Prime Minister
B) President
C) Chief Justice of India
D) Union Finance Minister
જવાબ: B
3. The reports of the Comptroller and Auditor General of India relating to the accounts of the Union are submitted to: (UPSC 2017)
A) The Prime Minister
B) The Parliament
C) The President
D) The Finance Minister
જવાબ: C
4. Consider the following statements with respect to the CAG of India: (UPSC 2020)
- The CAG is the head of the Indian Audit and Accounts Department.
- The CAG can be removed only in like manner and on like grounds as a Judge of the Supreme Court.
- The CAG is eligible for further office after retirement under the Union or State Government.
Which of the statements given above is/are correct?
A) 1 only
B) 1 and 2 only
C) 2 and 3 only
D) 1, 2 and 3
જવાબ: B (Statement 3 is false)
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) ની નિમણૂક કોણ કરે છે? (GPSC 2019)
A) વડાપ્રધાન
B) રાષ્ટ્રપતિ
C) સર્વોચ્ચ અદાલત
D) નાણાં મંત્રી
જવાબ: B
2. CAGનો અહેવાલ સંસદના કયા ગૃહમાં રજૂ થાય છે? (GPSC 2018)
A) ફક્ત લોકસભા
B) ફક્ત રાજ્યસભા
C) બંને ગૃહોમાં
D) સંયુક્ત સંસદીય સમિતિમાં
જવાબ: C
3. CAGના રિપોર્ટની તપાસ માટે કઈ સંસદીય સમિતિ છે?
A) અંદાજ સમિતિ
B) જાહેર હિસાબ સમિતિ
C) સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ
D) સ્થાયી સમિતિ
જવાબ: B
4. CAG એ નિવૃત્તિ બાદ સરકારી સેવા માટે ________ હોય છે.
A) લાયક
B) અયોગ્ય
C) લાયક પણ પરવાનગી લેવી પડે
D) ચૂંટણી લડી શકે
જવાબ: B
ભારતનો નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) એ બંધારણીય સત્તાધિકારી છે, જે સરકારી ભંડોળના ઉપયોગની તપાસ કરીને લોકશાહીમાં નાણાંકીય જવાબદારી (Financial Accountability) ની ખાતરી આપે છે . અનુચ્છેદ 148 થી 151 હેઠળની જોગવાઈઓ CAGને કારોબારીથી સ્વતંત્ર રાખે છે . CAG (ફરજો, સત્તાઓ અને સેવાની શરતો) અધિનિયમ, 1971 તેના અધિકારો અને ફરજોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે . તેના અહેવાલો સંસદ (રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા) અને વિધાનસભાઓ (રાજ્યપાલ દ્વારા) સમક્ષ રજૂ થાય છે, અને જાહેર હિસાબ સમિતિ (PAC) તેમની વિગતવાર તપાસ કરે છે. UPSC અને GPSCમાં CAGના Constitutional Articles (148-151), નિમણૂક પ્રક્રિયા, નિવૃત્તિ બાદની પ્રતિબંધ (Art. 148(4)), અને ચાર્જ્ડ ખર્ચના પ્રશ્નો વારંવાર પૂછાય છે.