ભારતીય ન્યાયતંત્રની એકીકૃત સિસ્ટમમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલયો (High Courts) એ સર્વોચ્ચ અદાલત પછીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક સંસ્થાઓ છે. દરેક રાજ્ય માટે (કેટલાક રાજ્યો માટે સંયુક્ત) એક ઉચ્ચ ન્યાયાલય હોય છે. તે રાજ્ય સ્તરે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય છે અને તમામ નીચલી અદાલતો (જિલ્લા, તાલુકા, ટ્રિબ્યુનલ) તેના તાબા હેઠળ કાર્ય કરે છે. ઉચ્ચ ન્યાયાલયોનો ઉલ્લેખ બંધારણના ભાગ VI, પ્રકરણ V (અનુચ્છેદ 214 થી 232) માં છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે ઉચ્ચ ન્યાયાલયની રચના, ન્યાયાધીશોની નિમણૂક, અધિકારક્ષેત્ર, સ્વતંત્રતા, હાલની સંખ્યા, તાબાની અદાલતો (જિલ્લા, સત્ર, મુન્સિફ), અને વિશેષ ઉદ્દેશ ન્યાયાલયો (ટ્રિબ્યુનલ, કોર્ટ-માર્શલ, વગેરે) નો અભ્યાસ કરીશું.
1. ઉચ્ચ ન્યાયાલય અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ (Articles 214-232)
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 214 | રાજ્યો માટે ઉચ્ચ ન્યાયાલયો | દરેક રાજ્ય માટે એક ઉચ્ચ ન્યાયાલય હશે (પણ એક કરતાં વધુ રાજ્યો માટે એક સંયુક્ત ઉચ્ચ ન્યાયાલય હોઈ શકે છે, દા.ત., પંજાબ અને હરિયાણા માટે ચંડીગઢ). |
| 215 | ઉચ્ચ ન્યાયાલયો – રેકોર્ડની અદાલતો | દરેક ઉચ્ચ ન્યાયાલય રેકોર્ડની અદાલત છે. તેના ચુકાદાઓ નીચલી અદાલતો માટે બંધનકારક છે. તેને પોતાના અપમાન (contempt) માટે સજા કરવાનો અધિકાર છે. |
| 216 | ઉચ્ચ ન્યાયાલયની રચના | દરેક ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice) અને અન્ય ન્યાયાધીશો હોય છે, જેમની સંખ્યા રાષ્ટ્રપતિ સમયાંતરે નક્કી કરે છે. |
| 217 | ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશની નિમણૂક અને શરતો | નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા (CJI અને રાજ્યપાલની સલાહથી). લાયકાત: (i) ભારતનો નાગરિક, (ii) 10 વર્ષ સુધી હાઈકોર્ટમાં એડવોકેટ અથવા 10 વર્ષ સુધી ન્યાયિક સેવામાં (જિલ્લા ન્યાયાધીશ) રહ્યો હોય. |
| 218 | અનુ. 124 (સર્વોચ્ચ અદાલતની) લાગુ | સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો માટેની લાયકાતો અને શરતો (નિવૃત્તિ વય, પગાર) ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશોને પણ લાગુ કરવામાં આવે છે. (નોંધ: હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશની નિવૃત્તિ વય 62 વર્ષ છે, સર્વોચ્ચ અદાલત માટે 65 છે.) |
| 219 | શપથ | ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશ રાજ્યપાલ અથવા તેમના દ્વારા નિયુક્ત વ્યક્તિ સમક્ષ શપથ લે છે. |
| 220 | નિવૃત્તિ પછીની પ્રતિબંધ | નિવૃત્ત ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશ રાષ્ટ્રપતિ અથવા રાજ્યપાલ હેઠળ કોઈ નફાકારક પદ ધરાવી શકતા નથી. (તેઓ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં વકીલાત કરી શકે છે, પણ તે જ હાઈકોર્ટમાં એડવોકેટ તરીકે હાજર થઈ શકતા નથી.) |
| 221 | પગાર | ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશનો પગાર રાજ્યના સંચિત નિધિ (Consolidated Fund) પરથી ચૂકવાય છે. તેમના પગારમાં કટોકટી સિવાય ઘટાડો કરી શકાતો નથી. |
| 222 | ન્યાયાધીશનું ટ્રાન્સફર | રાષ્ટ્રપતિ, CJIની સલાહથી, કોઈ ન્યાયાધીશને એક ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાંથી બીજામાં ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. (ટ્રાન્સફર થતાં ન્યાયાધીશને વળતર (compensation) મળે છે.) |
| 224 | અધિક (Additional) અને કાર્યકારી (Acting) ન્યાયાધીશો | જો કામનો બોજ વધી જાય, તો રાષ્ટ્રપતિ અધિક ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરી શકે છે. કામચલાઉ ખાલી જગ્યા માટે કાર્યકારી ન્યાયાધીશ નિમાય છે. |
| 226 | હાઈકોર્ટની રિટ અધિકારક્ષેત્ર | હાઈકોર્ટ મૂળભૂત અધિકારોના ઉલ્લંઘણ તથા અન્ય કાયદાકીય અધિકારોના ઉલ્લંઘણ માટે રિટ (હેબિયસ કોર્પસ, મેન્ડેમસ, સર્ટિઓરારી, પ્રોહિબિશન, ક્વો વોરેન્ટો) જારી કરી શકે છે. આ સર્વોચ્ચ અદાલત (અનુ. 32) કરતાં વધુ વ્યાપક છે (કારણ કે માત્ર FR નહીં, પણ અન્ય કાયદાકીય અધિકારો પણ સમાવિષ્ટ છે). |
| 227 | નીચલી અદાલતો પર દેખરેખ | દરેક ઉચ્ચ ન્યાયાલય તેની તાબાની તમામ અદાલતો અને ટ્રિબ્યુનલો પર સુપરિન્ટેન્ડન્સ (દેખરેખ) નો અધિકાર ધરાવે છે. |
| 228 | બંધારણીય પ્રશ્નોનું સ્થાનાંતરણ (Transfer) | જો નીચલી અદાલતમાં બંધારણના અર્થઘટનનો ગંભીર પ્રશ્ન ઉઠે, તો હાઈકોર્ટ તેને પોતાની પાસે પાછો લઈ શકે છે. |
| 229 | હાઈકોર્ટના અધિકારીઓ અને સેવકો | હાઈકોર્ટના અધિકારીઓની નિમણૂક મુખ્ય ન્યાયાધીશ દ્વારા થાય છે. |
| 230 | હાઈકોર્ટનો બીજા રાજ્યો સુધી વિસ્તાર | સંસદ બે અથવા વધુ રાજ્યો માટે સંયુક્ત હાઈકોર્ટની રચના કરી શકે છે, અને તેના અધિકારક્ષેત્રને વિસ્તારી શકે છે. |
| 231 | બે રાજ્યો માટે એક હાઈકોર્ટ | સંસદ કાયદા દ્વારા બે કે તેથી વધુ રાજ્યો માટે સંયુક્ત ઉચ્ચ ન્યાયાલય સ્થાપિત કરી શકે છે. |
2. રાજ્યોમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલયની રચના (Composition of High Court)
| ઘટક | વિગત |
|---|---|
| મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice – CJ) | દરેક ઉચ્ચ ન્યાયાલયનો વડો. તેની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા (CJI અને રાજ્યપાલની સલાહથી) થાય છે. |
| અન્ય ન્યાયાધીશો | અન્ય ન્યાયાધીશોની સંખ્યા રાષ્ટ્રપતિ સ્થિતિ મુજબ નક્કી કરે છે. (દા.ત., અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટમાં 160, કલકત્તામાં 72, ગુજરાતમાં 52, વગેરે) |
| લાયકાત (અનુ. 217(2)) | 1. ભારતનો નાગરિક. 2. 10 વર્ષ સુધી હાઈકોર્ટમાં એડવોકેટ રહ્યો હોય, અથવા 3. 10 વર્ષ સુધી ન્યાયિક સેવામાં (જિલ્લા ન્યાયાધીશ) રહ્યો હોય. (તેમને સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશ બનવા માટેની લાયકાત કરતાં થોડી ઓછી લાયકાત છે – સર્વોચ્ચ માટે 5 વર્ષ ન્યાયાધીશ અથવા 10 વર્ષ એડવોકેટ અથવા ઉમદા ન્યાયશાસ્ત્રી) |
| નિવૃત્તિ વય | 62 વર્ષ (સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો માટે 65 વર્ષ). |
| પગાર | મુખ્ય ન્યાયાધીશને રૂ. 2,80,000 પ્રતિમાસ, અન્ય ન્યાયાધીશોને રૂ. 2,50,000 પ્રતિમાસ (રાષ્ટ્રપતિ સમયાંતરે ફેરફાર કરી શકે છે, પણ કટોકટી સિવાય ઘટાડી શકાય નહીં). |
| દૂર કરવાની પ્રક્રિયા | સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશની જેમ જ – મહાભિયોગ (અનુ. 124(4) મુજબ). હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશને દૂર કરવા માટે સંસદના 2/3 બહુમતીની જરૂર છે. |
નોંધ: હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક હાલમાં કોલેજિયમ સિસ્ટમ હેઠળ થાય છે (જેમ સર્વોચ્ચ અદાલત માટે). કોલેજિયમમાં (CJI + 2 વરિષ્ઠ સુપ્રીમ કોર્ટ ન્યાયાધીશો + સંબંધિત હાઈકોર્ટના CJ + સંબંધિત રાજ્યના CJ) ભલામણ કરે છે.
3. ઉચ્ચ ન્યાયાલયનું અધિકાર ક્ષેત્ર અને તેની સત્તાઓ (Jurisdiction & Powers of High Court)
(A) મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction)
હાઈકોર્ટ નીચેના કેસોમાં સીધો (પ્રથમ વખત) કેસ સાંભળે છે (નીચલી અદાલતમાં જવાની જરૂર નથી):
| પ્રકાર | વર્ણન | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| દીવાની કેસો | ઊંચી મૂડીના (રૂ. 20 લાખથી વધુ) કેસો (ઘણા હાઈકોર્ટ) | કરારના અર્થઘટન, મિલકતના વિવાદો. |
| ફોજદારી કેસો | સત્ર ન્યાયાધીશના મૃત્યુદંડના ચુકાદાની પુષ્ટિ (અનુ. 132-133) | મૃત્યુદંડના કેસમાં હાઈકોર્ટની પુષ્ટિ ફરજિયાત છે. |
| રાજ્યના અધિકારીઓની સત્તા | રાજ્યના અધિકારીઓની હકૂમત અથવા વિધાનસભાની ચૂંટણી લડવાની લાયકાત | MLAની અયોગ્યતા સામે રિટ અરજી. |
(B) રિટ અધિકારક્ષેત્ર (Writ Jurisdiction – Art. 226)
| મુદ્દો | સર્વોચ્ચ અદાલત (અનુ. 32) | ઉચ્ચ ન્યાયાલય (અનુ. 226) |
|---|---|---|
| વિસ્તાર | ફક્ત મૂળભૂત અધિકારો (FR) માટે. | મૂળભૂત અધિકારો + અન્ય કાયદાકીય અધિકારો (જેમ કે કરાર, સરકારી નોકરીના નિયમો) |
| રિટનો પ્રકાર | Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Certiorari, Quo Warranto. | આ જ પાંચ. |
| ક્યાં સામે? | સમગ્ર ભારતમાં (રાજ્ય, કેન્દ્ર) | તે હાઈકોર્ટના અધિકાર ક્ષેત્ર હેઠળના રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં. |
ઉદાહરણ: જો કોઈ સરકારી કર્મચારીને તેની નિવૃત્તિ પેન્શન સમયસર ન મળે, તો તે અનુ. 226 હેઠળ હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવી શકે છે (જોકે FRનો તકરાર ન હોય તો પણ).
(C) અપીલી અધિકારક્ષેત્ર (Appellate Jurisdiction – Arts. 132, 133, 134)
- હાઈકોર્ટ નીચલી અદાલતો (જિલ્લા અદાલત, સત્ર ન્યાયાધીશ) ના ચુકાદાઓ સામે અપીલ સાંભળે છે.
- બંધારણીય કેસો (અનુ. 132), દીવાની (133), ફોજદારી (134) હેઠળ અપીલ શક્ય છે.
(D) દેખરેખ અને સુધારાત્મક અધિકારક્ષેત્ર (Supervisory & Revisory Jurisdiction – Art. 227)
- હાઈકોર્ટ તેની તાબાની તમામ અદાલતો અને ટ્રિબ્યુનલો પર સુપરિન્ટેન્ડન્સ (દેખરેખ) રાખે છે.
- તેમના ચુકાદાઓની સમીક્ષા કરી શકે છે (ભલે તે સામે અપીલ ન થઈ હોય).
(E) સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર (Advisory Jurisdiction)
- સર્વોચ્ચ અદાલતની જેમ, હાઈકોર્ટ પાસે આ અધિકાર નથી (રાજ્યપાલ હાઈકોર્ટનો સલાહ માટે સંદર્ભ લઈ શકતા નથી; આ અધિકાર ફક્ત સર્વોચ્ચ અદાલત પાસે છે, અનુ. 143).
(F) અન્ય સત્તાઓ
| સત્તા | વર્ણન |
|---|---|
| કોર્ટ ઓફ રેકોર્ડ (અનુ. 215) | હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓ દાખલા (precedents) તરીકે નીચલી અદાલતો માટે બંધનકારક છે. તે અપમાન (contempt) ની સજા આપી શકે છે. |
| ન્યાયિક સમીક્ષા | હાઈકોર્ટ રાજ્યના કાયદાઓની બંધારણીય માન્યતા તપાસી શકે છે (જ્યાં સુધી તે સાતમા પરિશિષ્ટની રાજ્ય સૂચિ સાથે સંબંધિત છે). |
4. ઉચ્ચ ન્યાયાલયોની સ્વતંત્રતા (Independence of High Courts)
| રક્ષણ | વિગત | પરિણામ |
|---|---|---|
| નિમણૂક પ્રક્રિયા | ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કોલેજિયમ દ્વારા (સરકારહિત) | રાજકીય દબાણથી મુક્ત. |
| કાર્યકાળ | 62 વર્ષ સુધી (નિવૃત્તિ ફરજિયાત). મહાભિયોગ સિવાય દૂર કરી શકાતા નથી. | સ્વતંત્ર ચુકાદા. |
| પગાર | સંચિત નિધિમાંથી, સંસદ/વિધાનસભામાં ચર્ચા થઈ શકતી નથી. | સરકાર દબાણ કરી શકતી નથી. |
| નિવૃત્તિ પછીની પ્રતિબંધ (અનુ. 220) | નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ રાષ્ટ્રપતિ/રાજ્યપાલ હેઠળ નફાકારક પદ ધરાવી શકતા નથી. (તે પોતાના હાઈકોર્ટમાં વકીલાત પણ કરી શકતા નથી, પણ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં વકીલાત કરી શકે છે.) | અદાલત બાદ કોઈ ‘તોહફો’ની લાલચ નહીં. |
| સ્વતંત્ર અધિકારક્ષેત્ર | અનુ. 226 અને 227 હેઠળ રિટ અને દેખરેખની સત્તા – હાઈકોર્ટ સર્વોચ્ચ અદાલતના દખલ વિના પણ કાર્ય કરી શકે છે. | કોઈએ દખલ કરી શકે નહીં. |
જોકે, ટીકા: સુપ્રીમ કોર્ટની ‘કોલેજિયમ’ સિસ્ટમને કારણે હાઈકોર્ટ્સમાં ટ્રાન્સફર અને નિમણૂકમાં વિલંબ થાય છે.
5. ભારતમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલયોની સંખ્યા (Number of High Courts in India)
- પ્રથમ (1950): 7 હાઈકોર્ટ (કલકત્તા, બોમ્બે, મદ્રાસ, અલ્હાબાદ, પટણા, મૈસૂર, ભોપાલ)
- હાલ (2026): 25 હાઈકોર્ટ .
- નવા હાઈકોર્ટ: 2000માં છત્તીસગઢ (બિલાસપુર), ઉત્તરાખંડ (નૈનિતાલ), ઝારખંડ (રાંચી)ની સ્થાપના. 2013માં તેલંગાણા (હૈદરાબાદ). 2016માં આંધ્રપ્રદેશ (અમરાવતી) – 2018માં વિભાજન બાદ.
સંયુક્ત હાઈકોર્ટ:
| સંયુક્ત હાઈકોર્ટ | રાજ્યો | મુખ્ય સ્થળ |
|---|---|---|
| પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટ | પંજાબ, હરિયાણા, ચંડીગઢ | ચંડીગઢ |
| ગૌહાટી હાઈકોર્ટ | આસામ, નાગાલેન્ડ, મિઝોરમ, અરુણાચલ પ્રદેશ (આ ચાર રાજ્યો માટે) | ગૌહાટી |
| (હવે મોટા ભાગના અલગ) | 2000 પહેલા – બોમ્બે ગુજરાત સહિત (1960માં ગુજરાતનો હાઈકોર્ટ અમદાવાદમાં બન્યો). |
નોંધ: 2026 સુધીમાં નવા હાઈકોર્ટની સ્થાપના નથી થઈ (દા.ત., ગુજરાતમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટ 1960થી).
6. તાબાની અદાલતો (Subordinate Courts)
હાઈકોર્ટની નીચે નીચલી અદાલતો (subordinate courts) હોય છે, જેની દેખરેખ હાઈકોર્ટ (અનુ. 227) કરે છે. તે બે પ્રકારની હોય છે: દીવાની અને ફોજદારી.
6.1 જિલ્લા અદાલતો (District Courts)
- દરેક જિલ્લામાં (એક અથવા વધુ) જિલ્લા અને સત્ર ન્યાયાધીશ હોય છે.
- જિલ્લા ન્યાયાધીશની નિમણૂક રાજ્યપાલ હાઈકોર્ટની સલાહથી કરે છે.
- જિલ્લા અદાલતમાં દીવાની અને ફોજદારી બંને અધિકારક્ષેત્ર હોય છે.
- ફોજદારી બાબતોમાં સત્ર ન્યાયાધીશ તરીકે પણ કાર્ય કરે છે (મૃત્યુદંડની સજા કરી શકે છે, પણ તેની પુષ્ટિ હાઈકોર્ટ દ્વારા થવી જોઈએ).
6.2 દીવાની અદાલતોનો ક્રમ
| અદાલત | મૂળી (પ્રથમ) અધિકારક્ષેત્રની મર્યાદા | દાખલા |
|---|---|---|
| જિલ્લા ન્યાયાધીશ | રૂ. 10 લાખથી વધુ (કેટલાક રાજ્યોમાં) | મોટા મિલકત વિવાદો, જટિલ કરારો. |
| વધારાના જિલ્લા ન્યાયાધીશ | સમાન / ચોક્કસ રકમ | જિલ્લા ન્યાયાધીશની મદદ. |
| વરિષ્ઠ વિભાગીય ન્યાયાધીશ (Sr. Division) | 5 લાખથી 10 લાખ સુધી | નાના કરાર, દેવાની. |
| નાના વિભાગીય ન્યાયાધીશ (Jr. Division) | 5 લાખ સુધી | જમીનના નાના વિવાદો, ભાડાના કેસ. |
6.3 ફોજદારી અદાલતોનો ક્રમ (CrPC 1973)
| અદાલત | સુનાવણીની ક્ષમતા (સજા) |
|---|---|
| સત્ર ન્યાયાધીશ (Sessions Judge) | કોઈપણ સજા (મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ સહિત). મૃત્યુદંડની પુષ્ટિ હાઈકોર્ટ કરે છે. |
| મુખ્ય ન્યાયિક દંડાધિકારી (Chief Judicial Magistrate – CJM) | 7 વર્ષ સુધીની સજા. |
| પ્રથમ વર્ગ દંડાધિકારી (1st Class Magistrate) | 3 વર્ષ સુધીની સજા / ₹10,000 દંડ. |
| બીજા વર્ગ દંડાધિકારી (2nd Class Magistrate) | 1 વર્ષ સુધીની સજા / ₹5,000 દંડ. |
6.4 ગ્રામ ન્યાયાલય (Gram Nyayalayas)
- 2009માં ગ્રામ ન્યાયાલય અધિનિયમ પસાર થયો.
- દરેક પંચાયત સમિતિ અથવા તાલુકા સ્તરે ગ્રામ ન્યાયાલય ની સ્થાપના.
- તે દીવાની અને ફોજદારી બંને અધિકાર ધરાવે છે (₹5 લાખ સુધીના દીવાની, 1 વર્ષની સજા સુધી ફોજદારી).
- ઉદ્દેશ: ગ્રામીણ લોકોને ઘરઆંગણે ઝડપી ન્યાય.
7. વિશેષ ઉદ્દેશ ન્યાયાલયો (Special Purpose Courts / Tribunals)
સામાન્ય અદાલતો ઉપરાંત, કેટલાક વિશિષ્ટ ન્યાયાલયો અથવા ટ્રિબ્યુનલ્સ છે:
| ન્યાયાલય/ટ્રિબ્યુનલ | સ્થાપના કાયદો | અધિકારક્ષેત્ર |
|---|---|---|
| કંપની કાયદા ટ્રિબ્યુનલ (NCLT) અને અપીલી (NCLAT) | 2013 (કંપની કાયદો) | કંપનીઓની નોંધણી, દેવાળિયું, મર્જર. |
| ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) | 2010 (રાષ્ટ્રીય ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ અધિનિયમ) | પર્યાવરણ, વન, પ્રદૂષણ સંબંધિત વિવાદો. |
| આર્મ્ડ ફોર્સિસ ટ્રિબ્યુનલ (AFT) | 2007 | સેના, નૌકા, વાયુસેના સંબંધિત કેસ (લશ્કરી કર્મચારીઓ). |
| ન્યાયિક કમિશન હેઠળ રેલ્વે દાવા | 1989 (રેલ્વે ક્લેઈમ ટ્રિબ્યુનલ) | રેલ્વે અકસ્માતમાં મૃત્યુ/ઇજા. |
| CAT (કેન્દ્રીય વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ) | 1985 | કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓના વિવાદ (સેવા, પગાર, શિસ્ત). |
| SAT (રાજ્ય વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ) | 1985 (કેટલાક રાજ્યો) | રાજ્ય સરકારના કર્મચારીઓના વિવાદ. |
નોંધ: આ ટ્રિબ્યુનલોના ચુકાદાઓ સામે હાઈકોર્ટ (અનુ. 226/227) અથવા સર્વોચ્ચ અદાલત (અનુ. 136) માં અપીલ થઈ શકે છે.
મોક ટેસ્ટ – ઉચ્ચ ન્યાયાલય અને તાબાની અદાલતો
1. ઉચ્ચ ન્યાયાલય અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ V
B) ભાગ VI
C) ભાગ VII
D) ભાગ VIII
જવાબ: B (ભાગ VI, પ્રકરણ V)
2. ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશ બનવા માટે લઘુત્તમ લાયકાતમાં કેટલા વર્ષ હાઈકોર્ટમાં એડવોકેટ રહ્યા હોવા જોઈએ?
A) 5 વર્ષ
B) 10 વર્ષ
C) 12 વર્ષ
D) 15 વર્ષ
જવાબ: B
3. ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશની નિવૃત્તિ વય કેટલી છે?
A) 60 વર્ષ
B) 62 વર્ષ
C) 65 વર્ષ
D) 68 વર્ષ
જવાબ: B
4. હાઈકોર્ટની કઈ સત્તા સર્વોચ્ચ અદાલત (અનુ. 32) કરતાં વ્યાપક છે?
A) સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર
B) અપીલી અધિકારક્ષેત્ર
C) રિટ અધિકારક્ષેત્ર (અનુ. 226) – કાયદાકીય અધિકારો માટે પણ
D) મૂળ અધિકારક્ષેત્ર
જવાબ: C
5. ઉચ્ચ ન્યાયાલયની સ્થાપના ક્યા સ્તરે થાય છે?
A) જિલ્લા સ્તર
B) રાજ્ય સ્તર (એક કે તેથી વધુ રાજ્યો માટે)
C) કેન્દ્ર સ્તર
D) તાલુકા સ્તર
જવાબ: B
6. હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા કયા અનુચ્છેદ હેઠળ થાય છે?
A) 124(4) (સર્વોચ્ચ અદાલતની જેમ જ)
B) 217
C) 226
D) 214
જવાબ: A
7. સંયુક્ત ઉચ્ચ ન્યાયાલય ધરાવતાં રાજ્યોનું ઉદાહરણ કયું છે?
A) ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર
B) પંજાબ અને હરિયાણા
C) કર્ણાટક અને કેરળ
D) રાજસ્થાન અને દિલ્હી
જવાબ: B
8. હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશને અધિક (additional) તરીકે નિમણૂક કરવાનો અધિકાર કોને છે?
A) રાજ્યપાલ
B) મુખ્યમંત્રી
C) રાષ્ટ્રપતિ
D) સુપ્રીમ કોર્ટનું કોલેજિયમ
જવાબ: C
9. ઉચ્ચ ન્યાયાલયની ‘રિટ’ અધિકારક્ષેત્ર (અનુ. 226) શેના માટે વાપરી શકાય છે?
A) ફક્ત મૂળભૂત અધિકારો માટે
B) મૂળભૂત અધિકારો + અન્ય કોઈપણ કાયદાકીય અધિકાર માટે
C) ફક્ત ફોજદારી કેસો માટે
D) ફક્ત કેન્દ્ર સરકાર વિરુદ્ધ
જવાબ: B
10. હાઈકોર્ટનો મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice) કોની સલાહથી નિમાય છે?
A) મુખ્યમંત્રી
B) મુખ્ય ન્યાયાધીશ ઓફ ઈન્ડિયા (CJI) + રાજ્યપાલ
C) વડાપ્રધાન
D) એકલા રાષ્ટ્રપતિ
જવાબ: B (CJI અને રાજ્યપાલની સલાહથી)
11. તાબાની અદાલતો (જિલ્લા અદાલત) પર સુપરિન્ટેન્ડન્સનો અધિકાર કોની પાસે છે?
A) સુપ્રીમ કોર્ટ
B) ઉચ્ચ ન્યાયાલય
C) જિલ્લા કલેક્ટર
D) વડાપ્રધાન
જવાબ: B (અનુ. 227)
12. સત્ર ન્યાયાધીશ કયી સજાની પુષ્ટિ કરી શકતા નથી (તે હાઈકોર્ટ પાસે જવું પડે)?
A) આજીવન કેદ
B) 7 વર્ષની સજા
C) મૃત્યુદંડ
D) 3 વર્ષની સજા
જવાબ: C
13. 2009ના ગ્રામ ન્યાયાલય અધિનિયમ નો ઉદ્દેશ શું છે?
A) ઉચ્ચ ન્યાયાલયોની સંખ્યા વધારવી
B) ગ્રામીણ લોકોને ઘરઆંગણે ઝડપી ન્યાય
C) કોર્પોરેટ કેસો માટે સ્પેશિયલ કોર્ટ
D) રાજ્યપાલની સત્તા વધારવી
જવાબ: B
14. હાલમાં (2026) ભારતમાં કેટલા ઉચ્ચ ન્યાયાલયો છે?
A) 21
B) 24
C) 25
D) 28
જવાબ: C
15. રાષ્ટ્રીય ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) ક્યાં કાયદા હેઠળ સ્થાપિત થયું?
A) 2010 (રાષ્ટ્રીય ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ અધિનિયમ)
B) 1986 (પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ)
C) 2005
D) 2015
જવાબ: A
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. With reference to the High Courts in India, which of the following statements is correct? (UPSC 2016)
A) The Chief Justice of a High Court is appointed by the Governor of the state.
B) The salary of a High Court judge is charged to the Consolidated Fund of India.
C) The High Court has power to issue writs only for the enforcement of Fundamental Rights.
D) The minimum age for appointment as a High Court judge is 35 years.
જવાબ: B (પગાર ભારતના સંચિત નિધિમાંથી – રાજ્યના નહીં)
2. Which Article of the Indian Constitution gives High Courts the power to issue writs for the enforcement of rights (not just Fundamental Rights)? (UPSC 2018)
A) 32
B) 226
C) 227
D) 228
જવાબ: B
3. The retirement age of a High Court judge is: (UPSC 2017)
A) 60 years
B) 62 years
C) 65 years
D) 68 years
જવાબ: B
4. The maximum number of High Courts in India as of 2026 is: (UPSC 2019)
A) 21
B) 24
C) 25
D) 27
જવાબ: C
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ગુજરાત હાઈકોર્ટ ક્યારે અસ્તિત્વમાં આવ્યો? (GPSC 2019)
A) 1950
B) 1956
C) 1960
D) 1965
જવાબ: C (1960, બોમ્બે રાજ્યના વિભાજન બાદ)
2. ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશને તેમના પદ પરથી દૂર કરવા માટે કેટલી બહુમતી જોઈએ? (GPSC 2020)
A) સાદી બહુમતી
B) 2/3 બહુમતી
C) 3/4 બહુમતી
D) સર્વસંમતિ
જવાબ: B (મહાભિયોગ)
3. ઉચ્ચ ન્યાયાલયની રિટ આપવાની સત્તા (અનુ. 226) નીચેના માટે વાપરી શકાય છે:
A) ફક્ત મૂળભૂત અધિકારો
B) મૂળભૂત અધિકારો + અન્ય કાનૂની અધિકારો
C) ફક્ત સંવૈધાનિક અધિકારો
D) ફક્ત ફોજદારી કેસો
જવાબ: B
4. ‘તાબાની અદાલતો’ની દેખરેખ કઈ અદાલત કરે છે?
A) સુપ્રીમ કોર્ટ
B) હાઈકોર્ટ
C) જિલ્લા અદાલત
D) ગ્રામ ન્યાયાલય
જવાબ: B
ભારતમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલયો રાજ્ય સ્તરે સર્વોચ્ચ ન્યાયિક સંસ્થાઓ છે. તેમની રચના, ન્યાયાધીશોની નિમણૂક, નિવૃત્તિ વય (62 વર્ષ), અને સત્તાઓ (ખાસ કરીને અનુ. 226 હેઠળ વ્યાપક રિટ અધિકારક્ષેત્ર) તેમને સ્વતંત્ર અને શક્તિશાળી બનાવે છે. હાઈકોર્ટની સંખ્યા વધીને 25 થઈ ગઈ છે. તાબાની અદાલતો (જિલ્લા અદાલત, સત્ર ન્યાયાધીશ, દંડાધિકારીઓ) હાઈકોર્ટની દેખરેખ હેઠળ કાર્ય કરે છે. વિશેષ ટ્રિબ્યુનલ (NGT, CAT, કંપની ટ્રિબ્યુનલ) વિશિષ્ટ બાબતો માટે સ્થાપિત છે. GPSC, UPSC અને અન્ય પરીક્ષાઓમાં અનુ. 226, 227, 217 (લાયકાત), 222 (ટ્રાન્સફર), અને તાબાની અદાલતોના ક્રમની વિગતો મહત્વપૂર્ણ છે.