કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (Union Territories) એ ભારતીય સંઘના તે ભાગો છે જે રાજ્યોના દરજ્જા ધરાવતા નથી અને સીધા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સંચાલિત થાય છે. બંધારણના ભાગ VIII (અનુચ્છેદ 239 થી 242) માં કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અંગેની જોગવાઈઓ છે. આ પ્રદેશો કાં તો કદમાં નાના હોય છે, અથવા તેમની ભૌગોલિક, સાંસ્કૃતિક અથવા રાજકીય વિશેષતાઓને કારણે અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો નથી. 2026 સુધીમાં ભારતમાં 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની વ્યાખ્યા, બંધારણીય જોગવાઈઓ, વહીવટી માળખું, ત્યાં વિધાનમંડળ અને મંત્રીપરિષદની વ્યવસ્થા, વટહુકમ બનાવવાની સત્તા, હાઈકોર્ટનો અધિકારક્ષેત્ર અને દિલ્હી માટેની વિશેષ જોગવાઈઓનો અભ્યાસ કરીશું.
1. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ કોને કહેવાય? (What is a Union Territory?)
કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ એ ભારતીય સંઘનો એક ભાગ છે, જે:
- રાજ્યની તુલનામાં કદમાં નાનો હોય છે.
- પ્રશાસનિક રીતે કેન્દ્ર સરકાર (રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત પ્રશાસક) દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
- તેને સંપૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ કેટલાક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (દિલ્હી, પુડુચેરી, જમ્મુ-કાશ્મીર) પાસે વિધાનસભા અને મંત્રીપરિષદ છે.
- કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની યાદી પ્રથમ અનુસૂચિ માં આપેલી છે.
2026 સુધીમાં 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો:
| ક્રમ | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ | રાજધાની | સ્થાપના વર્ષ | વિશેષતા |
|---|---|---|---|---|
| 1 | અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ | પોર્ટ બ્લેર | 1956 | |
| 2 | દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ | દમણ | 1962 (મર્જ 2020) | 2020માં બે UTનું મર્જર |
| 3 | લક્ષદ્વીપ | કવરત્તી | 1956 | |
| 4 | પુડુચેરી | પુડુચેરી | 1963 | વિધાનસભા અને મંત્રીપરિષદ |
| 5 | ચંડીગઢ | ચંડીગઢ | 1966 | પંજાબ અને હરિયાણાની સંયુક્ત રાજધાની |
| 6 | દિલ્હી (NCT) | નવી દિલ્હી | 1991 (NCTનો દરજ્જો) | વિધાનસભા અને મંત્રીપરિષદ સાથે |
| 7 | જમ્મુ અને કાશ્મીર | શ્રીનગર (ઉનાળો), જમ્મુ (શિયાળો) | 2019 | 2019માં અનુ. 370 નાબૂદ; વિધાનસભા અને મંત્રીપરિષદ |
| 8 | લડાખ | લેહ (ઉનાળો), કારગિલ (શિયાળો) | 2019 | કોઈ વિધાનસભા નથી (કેન્દ્ર દ્વારા સીધું શાસન) |
2. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (Articles 239-242)
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 239 | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું સંચાલન | (1) દરેક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનું સંચાલન રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા (તેના દ્વારા નિયુક્ત પ્રશાસક મારફત) થાય છે. (2) રાષ્ટ્રપતિ કોઈપણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે રાજ્યપાલ અથવા મુખ્ય કમિશ્નર ની નિમણૂક કરી શકે છે. |
| 239A | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિધાનસભા અથવા મંત્રીપરિષદની રચના | સંસદ કાયદા દ્વારા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (જેમ કે પુડુચેરી, દિલ્હી) માટે વિધાનસભા અને મંત્રીપરિષદ બનાવી શકે છે. |
| 239AA | દિલ્હી માટે વિશેષ જોગવાઈઓ | (69મો સુધારો, 1991) દિલ્હીને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર (NCT) નો દરજ્જો આપે છે. (વિગતવાર સમજૂતી નીચે) |
| 239AB | દિલ્હીમાં બંધારણીય મશીનરીની નિષ્ફળતા | જો દિલ્હીની વિધાનસભા યોગ્ય રીતે કાર્ય ન કરી શકે, તો રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરી શકાય છે. |
| 240 | કેટલાક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (અંદામાન, લક્ષદ્વીપ, દાદરા-નગર હવેલી, દમણ-દીવ, પુડુચેરી) માટે રાષ્ટ્રપતિને નિયમો બનાવવાની સત્તા. (પુડુચેરીમાં રાષ્ટ્રપતિના નિયમો ફક્ત વિધાનસભા/મંત્રીપરિષદની ગેરહાજરીમાં) | |
| 241 | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે ઉચ્ચ ન્યાયાલય | (1) સંસદ કાયદા દ્વારા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે ઉચ્ચ ન્યાયાલય સ્થાપિત કરી શકે છે, અથવા (2) કોઈપણ રાજ્યના ઉચ્ચ ન્યાયાલયના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશને મૂકી શકે છે. |
| 242 | લક્ષદ્વીપ માટેની જોગવાઈઓ | લક્ષદ્વીપ માટે રાષ્ટ્રપતિ વિશેષ નિયમો બનાવી શકે છે. |
3. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનો વહીવટ (Administration of Union Territories)
3.1 પ્રશાસક (Administrator – Article 239)
- રાષ્ટ્રપતિ દરેક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે પ્રશાસકની નિમણૂક કરે છે.
- પ્રશાસકને લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર (દિલ્હી, જમ્મુ-કાશ્મીર, લડાખ, પુડુચેરી, અંદામાન-નિકોબાર) અથવા મુખ્ય કમિશ્નર (ચંડીગઢ, લક્ષદ્વીપ, દાદરા-નગર હવેલી-દમણ-દીવ) કહેવામાં આવે છે.
- પ્રશાસક રાષ્ટ્રપતિના પ્રતિનિધિ તરીકે કાર્ય કરે છે, અને સામાન્ય રીતે કેન્દ્ર સરકાર (ગૃહ મંત્રાલય) ના નિર્દેશોનું પાલન કરે છે.
3.2 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટના પ્રકારો
| પ્રકાર | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો | વહીવટી માળખું |
|---|---|---|
| પ્રકાર 1 (વિધાનસભા + મંત્રીપરિષદ સાથે) | દિલ્હી, પુડુચેરી, જમ્મુ-કાશ્મીર | લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર + મુખ્યમંત્રી + મંત્રીપરિષદ + વિધાનસભા |
| પ્રકાર 2 (કોઈ વિધાનસભા નહીં, પરંતુ નાની સ્થાનિક સંસ્થાઓ) | ચંડીગઢ, લક્ષદ્વીપ, દાદરા-નગર હવેલી-દમણ-દીવ | લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર/મુખ્ય કમિશ્નર + કેન્દ્ર સરકારનો સીધો નિયંત્રણ |
| પ્રકાર 3 (સંરક્ષણની દૃષ્ટિએ સંવેદનશીલ) | અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ, લડાખ | લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર (જે પ્રશાસન અને સંરક્ષણ બંને માટે જવાબદાર) |
4. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિધાનમંડળ અને મંત્રીપરિષદ (Legislature & Council of Ministers)
4.1 વિધાનસભા અને મંત્રીપરિષદ ધરાવતા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો
| UT | વિધાનસભા સભ્યો | મંત્રીપરિષદ | વિશેષતા |
|---|---|---|---|
| દિલ્હી (NCT) | 70 (LC નથી) | મુખ્યમંત્રી + મંત્રીઓ (કુલ 7-8) | કાયદો અને વ્યવસ્થા, જમીન, પોલીસ (કેન્દ્રના અધીન) |
| પુડુચેરી | 30 (LC નથી) | મુખ્યમંત્રી + મંત્રીઓ (કુલ 5-6) | 1963ના પુડુચેરી અધિનિયમ હેઠળ |
| જમ્મુ-કાશ્મીર | 90 (LC નથી) | મુખ્યમંત્રી + મંત્રીઓ (કુલ 7-8) | 2019માં રાજ્યનો દરજ્જો UTમાં ફેરવાયો; વિધાનસભાની સ્થાપના 2024માં થઈ |
નોંધ: આ ત્રણે UTમાં વિધાનપરિષદ (Legislative Council) નથી; ફક્ત વિધાનસભા છે.
4.2 આ UTમાં સત્તાઓનું વિભાજન (કેન્દ્ર vs પ્રશાસક)
| વિષય | દિલ્હી | પુડુચેરી | જમ્મુ-કાશ્મીર |
|---|---|---|---|
| કાયદો અને વ્યવસ્થા, પોલીસ, જમીન | કેન્દ્ર (ગૃહ મંત્રાલય) | કેન્દ્ર (દરિયાઈ સરહદ, જમીન સંબંધિત) | કેન્દ્ર (સંરક્ષણ, પોલીસ, જમીન – આંતરિક વિભાજન) |
| અન્ય વિષયો (શિક્ષણ, આરોગ્ય, પર્યટન, કૃષિ, વગેરે) | વિધાનસભા | વિધાનસભા | વિધાનસભા |
| પ્રશાસકની ભૂમિકા | LT. ગવર્નર (કેન્દ્રનો પ્રતિનિધિ) | LT. ગવર્નર | LT. ગવર્નર |
મહત્વ: દિલ્હીના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર પાસે વિવેકાધીન સત્તાઓ (discretionary powers) છે, જેના કારણે સમયાંતરે LG અને મુખ્યમંત્રી વચ્ચે તણાવ થતો રહે છે (દા.ત., 2015-2023માં અરવિંદ કેજરીવાલ અને LG વચ્ચે સત્તા સંઘર્ષ).
5. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વટહુકમ (Ordinance Making Power)
| UTનો પ્રકાર | વટહુકમ બનાવવાની સત્તા | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| વિધાનસભા વિનાના UT (ચંડીગઢ, લક્ષદ્વીપ, વગેરે) | રાષ્ટ્રપતિ (અનુ. 240 હેઠળ) | 240 |
| વિધાનસભા ધરાવતા UT (દિલ્હી, પુડુચેરી, જમ્મુ-કાશ્મીર) | રાષ્ટ્રપતિ (કેન્દ્રીય વિષયો માટે) + લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર (વિધાનસભાના વિષયો માટે, જ્યારે સત્રમાં વિરામ હોય ત્યારે) | 239, 240, 239AA, 239A |
- દિલ્હીના સંદર્ભમાં: લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર વિધાનસભાના અવકાશમાં આવતા વિષયો પર વટહુકમ બહાર પાડી શકે છે, પરંતુ તે વિધાનસભાના આગામી સત્રની શરૂઆતના 6 અઠવાડિયાની અંદર પસાર થવો જોઈએ.
- જમ્મુ-કાશ્મીર: 2019ના અનુ. 370 નાબૂદી બાદ, LG પાસે વિધાનસભાના વિષયો પર વટહુકમની સત્તા છે.
6. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલય (High Court – Article 241)
| UT | કયા હાઈકોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ |
|---|---|
| દિલ્હી | દિલ્હી હાઈકોર્ટ |
| જમ્મુ-કાશ્મીર | જમ્મુ-કાશ્મીર અને લડાખ હાઈકોર્ટ (સંયુક્ત – શ્રીનગર/જમ્મુ) |
| પુડુચેરી | મદ્રાસ હાઈકોર્ટ |
| ચંડીગઢ | પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટ (ચંડીગઢ ખાતે) |
| અંદામાન અને નિકોબાર | કલકત્તા હાઈકોર્ટ |
| લક્ષદ્વીપ | કેરળ હાઈકોર્ટ |
| દાદરા-નગર હવેલી અને દમણ-દીવ | બોમ્બે હાઈકોર્ટ (ગોઆ ખંડપીઠ) |
| લડાખ | જમ્મુ-કાશ્મીર અને લડાખ હાઈકોર્ટ |
નોંધ: સંસદ કાયદા દ્વારા કોઈપણ UT માટે અલગ હાઈકોર્ટ સ્થાપિત કરી શકે છે, પરંતુ 2026 સુધીમાં આવું કરવામાં આવ્યું નથી.
7. દિલ્હી માટે વિશેષ જોગવાઈઓ (Special Provisions for Delhi – Article 239AA & 239AB)
69મો બંધારણીય સુધારો (1991) દ્વારા દિલ્હીને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર (National Capital Territory – NCT) નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.
7.1 દિલ્હી વિધાનસભાની રચના
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| સભ્યોની સંખ્યા | 70 (સીધી ચૂંટણી) |
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ |
| મંત્રીપરિષદ | મુખ્યમંત્રી + 7 મંત્રીઓ (15%ના 70 = 10.5, પણ 7) |
| વિષયો | વિધાનસભા રાજ્ય સૂચિના વિષયો (શિક્ષણ, આરોગ્ય, પર્યટન, વીજળી, પાણી, પરિવહન, શ્રમ, વગેરે) પર કાયદા બનાવી શકે છે, પરંતુ કાયદો અને વ્યવસ્થા, પોલીસ, જમીન તેના અવકાશમાં નથી. |
7.2 લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર (LG)ની સત્તાઓ
- LG રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમાય છે.
- LG કેન્દ્રનો પ્રતિનિધિ છે અને તેની વિવેકાધીન સત્તાઓ છે (દા.ત., જો તેને લાગે કે વિધાનસભાનો નિર્ણય રાષ્ટ્રીય હિત વિરુદ્ધ છે, તો તે વિધાનસભાના નિર્ણયને નામંજૂર કરી શકે છે).
- LG અને મુખ્યમંત્રી વચ્ચેના સત્તા સંઘર્ષ (જેને ‘દિલ્હી સંઘર્ષ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) દરમિયાન, સર્વોચ્ચ અદાલતે (2023) સ્પષ્ટ કર્યું કે સેવાઓ (Services) – એટલે કે અધિકારીઓની તબદીલી, ફરજો – કેન્દ્રના અધીન છે (કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો અધિનિયમ 2023).
7.3 દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન (President’s Rule – Article 239AB)
- જો દિલ્હીની વિધાનસભા બંધારણ મુજબ કાર્ય કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો રાષ્ટ્રપતિ (LGના અહેવાલ પર) વિધાનસભાને સ્થગિત કરી શકે છે અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરી શકે છે.
- દિલ્હીમાં 2014-2015માં કેજરીવાલ સરકારના રાજીનામા બાદ 2015માં, અને 2023-2024માં ફરીથી તણાવ વચ્ચે શાસન લાગુ થયું ન હતું (COVID કે અન્ય કારણોસર).
7.4 દિલ્હી અન્ય UTથી કેવી રીતે અલગ છે?
| માપદંડ | દિલ્હી (NCT) | અન્ય UT (પુડુચેરી, જમ્મુ-કાશ્મીર) |
|---|---|---|
| સત્તાઓ | ફક્ત ‘કાયદો અને વ્યવસ્થા, પોલીસ, જમીન’ સિવાયના વિષયો | પુડુચેરીમાં સમાન; જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પોલીસ/જમીન પર પ્રતિબંધ |
| રાષ્ટ્રપતિની સત્તા | અનુ. 239AA હેઠળ વિશેષ | સામાન્ય UT |
| વિધાનસભાની સત્તા | એકગૃહી (70) | એકગૃહી (પુડુચેરી 30, Jammu-Kashmir 90) |
મોક ટેસ્ટ – કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો
1. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ VII
B) ભાગ VIII
C) ભાગ IX
D) ભાગ X
જવાબ: B
2. 2026 સુધીમાં ભારતમાં કેટલા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો છે?
A) 7
B) 8
C) 9
D) 6
જવાબ: B
3. નીચેનામાંથી કયા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં વિધાનસભા અને મંત્રીપરિષદ નથી?
A) દિલ્હી
B) જમ્મુ-કાશ્મીર
C) લક્ષદ્વીપ
D) પુડુચેરી
જવાબ: C
4. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટ માટેનો મૂળભૂત અનુચ્છેદ કયો છે?
A) 239
B) 240
C) 241
D) 242
જવાબ: A
5. દિલ્હી માટેની વિશેષ જોગવાઈઓ કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી?
A) 42મો સુધારો
B) 69મો સુધારો
C) 73મો સુધારો
D) 91મો સુધારો
જવાબ: B
6. દિલ્હીની વિધાનસભામાં કુલ કેટલા સભ્યો છે?
A) 60
B) 65
C) 70
D) 75
જવાબ: C
7. નીચેનામાંથી કયો વિષય દિલ્હી વિધાનસભાના અધિકારક્ષેત્રમાં નથી?
A) શિક્ષણ
B) પોલીસ
C) પર્યટન
D) આરોગ્ય
જવાબ: B
8. 2020માં કયા બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું મર્જ કરી એક UT બનાવવામાં આવ્યું?
A) દમણ-દીવ અને ગોઆ
B) દાદરા-નગર હવેલી અને દમણ-દીવ
C) લક્ષદ્વીપ અને અંદામાન
D) ચંડીગઢ અને દિલ્હી
જવાબ: B
9. 2019માં કયા દેવાલય (રાજ્ય) ને બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું?
A) હિમાચલ પ્રદેશ
B) જમ્મુ-કાશ્મીર
C) પંજાબ
D) ઉત્તરાખંડ
જવાબ: B (જમ્મુ-કાશ્મીર અને લડાખ)
10. પુડુચેરી વિધાનસભાની કુલ બેઠકોની સંખ્યા કેટલી છે?
A) 25
B) 30
C) 35
D) 40
જવાબ: B
11. લક્ષદ્વીપ કયા હાઈકોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે?
A) કેરળ હાઈકોર્ટ
B) કર્ણાટક હાઈકોર્ટ
C) મદ્રાસ હાઈકોર્ટ
D) કલકત્તા હાઈકોર્ટ
જવાબ: A
12. ચંડીગઢ કયા હાઈકોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે?
A) દિલ્હી હાઈકોર્ટ
B) પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટ
C) હિમાચલ પ્રદેશ હાઈકોર્ટ
D) બોમ્બે હાઈકોર્ટ
જવાબ: B
13. જમ્મુ-કાશ્મીરની વિધાનસભામાં કેટલા સભ્યો છે?
A) 83
B) 87
C) 90
D) 95
જવાબ: C (2024 સુધીમાં 90 નિશ્ચિત)
14. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન (President’s Rule) લાગુ કરવાની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદ હેઠળ છે?
A) 239A
B) 239AA
C) 239AB
D) 240
જવાબ: C (દિલ્હી માટે), અન્ય UT માટે અનુ. 239 લાગુ.
15. 2026 સુધીમાં, નીચેનામાંથી કયા UTમાં મુખ્ય કમિશ્નર (Chief Commissioner) છે?
A) દિલ્હી
B) પુડુચેરી
C) ચંડીગઢ
D) જમ્મુ-કાશ્મીર
જવાબ: C
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. Which of the following Union Territories has a Legislative Assembly? (UPSC 2017)
A) Chandigarh
B) Puducherry
C) Daman & Diu
D) Lakshadweep
જવાબ: B
2. The territory of which of the following Union Territories was merged in 2020 to form a single Union Territory? (UPSC 2021)
A) Dadra & Nagar Haveli and Daman & Diu
B) Daman & Diu and Goa
C) Puducherry and Karaikal
D) Chandigarh and Panchkula
જવાબ: A
3. Which Article of the Constitution provides for the administration of Union Territories? (UPSC 2019)
A) Article 239
B) Article 240
C) Article 241
D) Article 242
જવાબ: A
4. The 69th Constitutional Amendment Act, 1991 was related to: (UPSC 2018)
A) Panchayati Raj
B) Delhi as National Capital Territory
C) Fundamental Duties
D) Goods and Services Tax
જવાબ: B
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ભારતમાં નીચેનામાંથી ક્યાં કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વિધાનસભા ધરાવતો નથી? (GPSC 2019)
A) પુડુચેરી
B) દિલ્હી
C) ચંડીગઢ
D) જમ્મુ-કાશ્મીર
જવાબ: C
2. દમણ અને દીવ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ ક્યારે અસ્તિત્વમાં આવ્યું? (GPSC 2020)
A) 1950
B) 1962
C) 1966
D) 1987
જવાબ: B (1962 – ગોઆ, દમણ અને દીવ; 1987માં ગોઆ રાજ્ય બન્યું, દમણ-દીવ UT રહ્યું)
3. દિલ્હીના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરની નિમણૂક કોણ કરે છે? (GPSC 2018)
A) મુખ્યમંત્રી
B) રાષ્ટ્રપતિ
C) વડાપ્રધાન
D) ગૃહમંત્રી
જવાબ: B
4. 2019માં જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં ફેરવતો કાયદો કયો હતો?
A) 99મો સુધારો
B) 101મો સુધારો
C) 104મો સુધારો
D) 103મો સુધારો
જવાબ: C (104મો સુધારો 2019 – અનુ. 370 નાબૂદી અને લોકસભામાં SC/ST બેઠકોમાં ફેરફાર સાથે)
5. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રશાસક કોને અહેવાલ આપે છે?
A) વડાપ્રધાન
B) ગૃહ મંત્રાલય (કેન્દ્ર)
C) રાજ્યપાલ
D) મુખ્યમંત્રી
જવાબ: B
કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ભારતીય સંઘનો એવો ભાગ છે જે કાં તો કદમાં નાના હોય છે અથવા સાંસ્કૃતિક/ભૌગોલિક કારણોસર અલગ રાજ્ય બનાવવામાં આવતા નથી. મોટા ભાગના UT કેન્દ્ર દ્વારા સીધા સંચાલિત થાય છે, પરંતુ દિલ્હી, પુડુચેરી, જમ્મુ-કાશ્મીર પાસે વિધાનસભા અને મંત્રીપરિષદ છે (જોકે મર્યાદિત સત્તાઓ સાથે). 69મો સુધારો (1991) દિલ્હીને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર બનાવે છે, અને 2019ના 104મા સુધારાએ જમ્મુ-કાશ્મીરનો વિશેષ દરજ્જો સમાપ્ત કરીને તેને UT બનાવ્યું. UPSC અને GPSC પરીક્ષાઓમાં કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સૂચિ, અનુ. 239-242, અને દિલ્હીની વિશેષ સ્થિતિના પ્રશ્નો નિયમિતપણે પૂછાય છે.