દરેક રાજ્યમાં વિધાનમંડળ (State Legislature) હોય છે, જે કાયદાઓ બનાવે છે, બજેટ પસાર કરે છે અને કારોબારી (મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ) પર નિયંત્રણ રાખે છે. કેન્દ્રમાં સંસદની જેમ, રાજ્ય સ્તરે પણ એકગૃહી (Unicameral) અથવા દ્વિગૃહી (Bicameral) વ્યવસ્થા હોઈ શકે છે. બંધારણના ભાગ VI (રાજ્યો)ના પ્રકરણ III (અનુચ્છેદ 168 થી 212) માં રાજ્ય વિધાનમંડળ અંગેની જોગવાઈઓ છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે રાજ્ય વિધાનમંડળની રચના, વિધાનસભા અને વિધાનપરિષદના સભ્યો, અધ્યક્ષ પદાધિકારીઓ, સભ્યોની ગેરલાયકાતો, કાર્યવાહી, ખરડો પસાર કરવાની પ્રક્રિયા અને રાજ્યના વિવિધ ફંડોનો અભ્યાસ કરીશું.
1. રાજ્ય વિધાનમંડળ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (Articles 168-212)
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 168 | રાજ્યોમાં વિધાનમંડળની રચના | (1) દરેક રાજ્યમાં વિધાનસભા (Legislative Assembly) હશે. (2) 6 રાજ્યો (આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક) માં વિધાનપરિષદ (Legislative Council) પણ છે. |
| 169 | વિધાનપરિષદની રચના અને નાબૂદી | સંસદ કાયદા દ્વારા વિધાનપરિષદ બનાવી અથવા નાબૂદ કરી શકે છે. પરંતુ તેના માટે સંબંધિત રાજ્યની વિધાનસભાએ વિશેષ બહુમતીથી (કુલ સભ્યોના 2/3 બહુમતી) ઠરાવ પસાર કરવો જોઈએ. |
| 170 | વિધાનસભાઓની રચના | સીધી ચૂંટણી દ્વારા. મહત્તમ 500 સભ્યો, લઘુત્તમ 60 સભ્યો (ગોઆ, સિક્કિમ, મિઝોરમ જેવા નાના રાજ્યોમાં 60થી ઓછા હોઈ શકે છે). |
| 171 | વિધાનપરિષદોની રચના | કુલ સભ્યો વિધાનસભાના 1/3 થી વધુ નહીં અને 40થી ઓછા નહીં. સભ્યોની ચૂંટણી/નિમણૂક નીચે મુજબ: (a) 1/3 સ્થાનિક સંસ્થાઓ (નગરપાલિકાઓ, પંચાયતો) દ્વારા. (b) 1/3 વિધાનસભાના સભ્યો દ્વારા. (c) 1/12 સ્નાતકોના મત વિસ્તાર દ્વારા. (d) 1/12 શિક્ષકોના મત વિસ્તાર દ્વારા. (e) 1/6 રાજ્યપાલ દ્વારા મનોનીત. |
| 172 | રાજ્ય વિધાનમંડળનો કાર્યકાળ | વિધાનસભા: 5 વર્ષ (વહેલી વિસર્જન શક્ય – રાજ્યપાલ દ્વારા). વિધાનપરિષદ: કાયમી (અવિસર્જનીય), દર બે વર્ષે 1/3 સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે. |
| 173 | વિધાનસભા સભ્ય બનવાની લાયકાત | (1) ભારતનો નાગરિક. (2) 25 વર્ષ (વિધાનસભા), 30 વર્ષ (વિધાનપરિષદ). (3) રાજ્યના મતદાર તરીકે નોંધાયેલા હોવા જોઈએ. (4) અન્ય અયોગ્યતાઓ ન હોવી જોઈએ. |
| 174 | સત્ર, સ્થગન અને વિસર્જન | રાજ્યપાલ સત્ર બોલાવે છે. બે સત્રો વચ્ચે 6 મહિનાથી વધુનો અંતરાલ ન હોઈ શકે. વિધાનસભાનું વિસર્જન રાજ્યપાલ કરે છે. |
| 175 | રાજ્યપાલનું વિધાનસભાને સંબોધન | દરેક વિધાનસભાની પ્રથમ બેઠક બાદ અને દર વર્ષે પ્રથમ સત્રમાં રાજ્યપાલ સંબોધન કરે છે. |
| 176 | વિધાનસભા અને પરિષદના વિશેષાધિકારો | કેન્દ્રના અનુ. 105 જેવા જ. |
| 177 | મંત્રીઓ અને મહાન્યાયવાદીના ગૃહમાં બોલવાનો અધિકાર | મંત્રીઓ અને મહાન્યાયવાદીને બોલવાનો અધિકાર છે (પણ મતદાન નહીં). |
| 178 | વિધાનસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ | સ્પીકર અને ડેપ્યુટી સ્પીકરની ચૂંટણી વિધાનસભાના સભ્યો દ્વારા. |
| 179 | અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષનો કાર્યકાળ | સ્પીકર વિધાનસભાના વિસર્જન પછી પણ નવી સભાની પ્રથમ બેઠક સુધી પદ પર રહે છે. |
| 180 | સ્પીકરની સત્તાઓ | કેન્દ્રના લોકસભા સ્પીકરની જેમ. |
| 182 | વિધાનપરિષદના અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ | ચેરમેન અને ડેપ્યુટી ચેરમેનની ચૂંટણી વિધાનપરિષદના સભ્યો દ્વારા. |
| 185-188 | ગૃહોની કાર્યવાહી, ગણગણતરી, બહુમતી | સંસદની જેમ. |
| 196-199 | ખરડા (Bills) પસાર કરવાની પ્રક્રિયા | સામાન્ય ખરડા, નાણાં ખરડા અને નાણાં વિધેયકો માટેની પ્રક્રિયા. |
| 200 | રાજ્યપાલ દ્વારા ખરડા પર સંમતિ | રાજ્યપાલ ખરડાને (a) સંમતિ આપી શકે છે, (b) ફેરફારો સાથે પરત મોકલી શકે છે, (c) રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ માટે રિઝર્વ કરી શકે છે. |
| 202 | વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન (બજેટ) | રાજ્યનું બજેટ રાજ્યપાલની ભલામણથી વિધાનસભામાં રજૂ થાય છે. |
| 203-207 | નાણાં સંબંધિત જોગવાઈઓ | સંચિત નિધિ, આકસ્મિક નિધિ, જાહેર હિસાબો અને નાણાં વિધેયકની વ્યાખ્યા. |
| 208 | ગૃહો માટે નિયમો | સ્પીકર/ચેરમેન નિયમો બનાવી શકે છે. |
| 212 | કાર્યવાહીની ન્યાયિક સમીક્ષા પર પ્રતિબંધ | અદાલતો વિધાનસભા/પરિષદની કાર્યવાહીની તપાસ નથી કરી શકતી (અનુ. 122 જેવું). |
2. વિધાનપરિષદ (Legislative Council – Vidhan Parishad)
વિધાનપરિષદ એ ઉપલું ગૃહ છે, જે રાજ્યમાં દ્વિગૃહી વ્યવસ્થા લાગુ કરે છે. તે કાયમી (અવિસર્જનીય) ગૃહ છે અને તેનો હેતુ વિધાનસભાના કાયદાઓની ગુણવત્તામાં સુધારો લાવવાનો છે.
2.1 વિધાનપરિષદની રચના (Composition – Article 171)
| સભ્યોના પ્રકાર | ટકાવારી/સંખ્યા | ચૂંટણી/નિમણૂકની રીત |
|---|---|---|
| (a) સ્થાનિક સંસ્થાઓના સભ્યો | 1/3 | નગરપાલિકાઓ, જિલ્લા પંચાયતો, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોના ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા ચૂંટણી. |
| (b) વિધાનસભાના સભ્યો (MLA) | 1/3 | વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા પરોક્ષ ચૂંટણી (એકલ સ્થાનાંતરણીય મત). |
| (c) સ્નાતકોના મત વિસ્તાર (Graduates) | 1/12 | રાજ્યના સ્નાતકો (જેઓ ઓછામાં ઓછા 3 વર્ષ સ્નાતક છે) દ્વારા ચૂંટણી. |
| (d) શિક્ષકોના મત વિસ્તાર (Teachers) | 1/12 | હાઈસ્કૂલ (ઉચ્ચતર માધ્યમિક) અને યુનિવર્સિટીના શિક્ષકો (ઓછામાં ઓછા 3 વર્ષનો અનુભવ) દ્વારા ચૂંટણી. |
| (e) રાજ્યપાલ દ્વારા મનોનીત (Nominated) | 1/6 | સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કળા, સમાજસેવા, સહકારી ચળવળમાં વિશેષ જ્ઞાન ધરાવતી વ્યક્તિઓ. |
મહત્વ: વિધાનપરિષદના કુલ સભ્યો વિધાનસભાના સભ્યોના 1/3 થી વધુ ન હોઈ શકે, અને લઘુત્તમ 40 સભ્યો હોવા જોઈએ.
2.2 હાલમાં વિધાનપરિષદ ધરાવતાં રાજ્યો (2026 સુધી)
| રાજ્ય | સભ્યોની સંખ્યા (આશરે) | મુખ્ય સ્થળ |
|---|---|---|
| આંધ્રપ્રદેશ | 58 | અમરાવતી |
| તેલંગાણા | 40 | હૈદરાબાદ |
| ઉત્તરપ્રદેશ | 100 | લખનૌ |
| બિહાર | 75 | પટના |
| મહારાષ્ટ્ર | 78 | મુંબઈ |
| કર્ણાટક | 75 | બેંગલુરુ |
(અન્ય રાજ્યો જેમ કે ગુજરાત, રાજસ્થાન, પંજાબ, મધ્યપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળમાં વિધાનપરિષદ નથી.)
2.3 વિધાનપરિષદની સત્તાઓ અને મર્યાદાઓ
| વિષય | સત્તા/મર્યાદા |
|---|---|
| નાણાં વિધેયક (Money Bill) | વિધાનપરિષદ નાણાં વિધેયકમાં ફેરફાર કે અસ્વીકાર કરી શકતી નથી. તે માત્ર 14 દિવસ સુધી વિધેયકને રોકી શકે છે, ત્યારબાદ તે પસાર થયેલો માનવામાં આવે છે. |
| સામાન્ય ખરડા (Ordinary Bills) | વિધાનપરિષદ ખરડાને 4 મહિના સુધી રોકી શકે છે. જો વિધાનસભા ફરીથી તે જ ખરડો (સુધારા સાથે/વિના) પસાર કરે છે, તો તે લોકસભા અને રાજ્યસભાની સંયુક્ત બેઠકની જેમ, અહીં સંયુક્ત બેઠક નથી; વિધાનસભાની ઇચ્છા જ પ્રબળ છે. |
| કારોબારીની જવાબદારી | વિધાનપરિષદ મંત્રીપરિષદ સામે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવી શકતી નથી. આ સત્તા ફક્ત વિધાનસભાને છે. |
| નાણાકીય બાબતો | બજેટ પર ચર્ચા કરી શકે છે, પણ વિનિયોગ વિધેયક (Appropriation Bill) પસાર કરવાની સત્તા ફક્ત વિધાનસભાને છે. |
નિષ્કર્ષ: વિધાનપરિષદ નાણાં અને અવિશ્વાસની બાબતમાં નબળું છે; તેની ભૂમિકા સલાહકારી અને સુધારાત્મક છે.
3. વિધાનપરિષદના સભાપતિ અને ઉપસભાપતિ (Chairman & Deputy Chairman – Article 182)
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| સભાપતિ (Chairman) | વિધાનપરિષદના સભ્યો પોતાના માંથી સભાપતિની ચૂંટણી કરે છે. |
| ઉપસભાપતિ (Deputy Chairman) | સભાપતિની ગેરહાજરીમાં ઉપસભાપતિ કાર્ય કરે છે. |
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (પરિષદની સાથે – પરિષદ કાયમી છે, પણ સભાપતિ/ઉપસભાપતિ દર 5 વર્ષે ફરી ચૂંટાય છે). |
| દૂર કરવાની પ્રક્રિયા | વિધાનપરિષદના સંપૂર્ણ બહુમતીના ઠરાવથી સભાપતિ/ઉપસભાપતિને દૂર કરી શકાય છે. |
| પગાર | રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા નક્કી કરાય છે. |
4. વિધાનસભા (Legislative Assembly – Vidhan Sabha)
વિધાનસભા રાજ્યનું નીચલું ગૃહ છે અને તે વાસ્તવિક શક્તિ ધરાવે છે. તેના સભ્યો સીધી ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટાય છે.
4.1 વિધાનસભાની રચના (Composition – Article 170)
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| સભ્યોની મહત્તમ સંખ્યા | 500 |
| સભ્યોની ન્યૂનતમ સંખ્યા | 60 (ગોઆ, સિક્કિમ, મિઝોરમ, અરુણાચલ પ્રદેશ જેવા નાના રાજ્યોમાં 60થી ઓછા હોઈ શકે છે) |
| ચૂંટણી | સીધી ચૂંટણી (સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર) – રાજ્યને મત વિસ્તારોમાં વહેંચવામાં આવે છે. |
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (પરંતુ રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રીની સલાહથી વહેલી વિસર્જન કરી શકે છે). |
| કટોકટી દરમિયાન વિસ્તરણ | રાષ્ટ્રીય કટોકટી (અનુ. 352) કે બંધારણીય કટોકટી (અનુ. 356) દરમિયાન, સંસદ કાયદા દ્વારા વિધાનસભાનો કાર્યકાળ 1 વર્ષ વધારી શકે છે (પણ કટોકટી સમાપ્ત થયાના 6 મહિનાની અંદર ચૂંટણી કરાવવી પડે છે). |
4.2 વિધાનસભા અને વિધાનપરિષદ વચ્ચે સરખામણી
| માપદંડ | વિધાનસભા | વિધાનપરિષદ |
|---|---|---|
| ચૂંટણી | સીધી | પરોક્ષ + નિયુક્ત |
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (વિસર્જન શક્ય) | કાયમી (દર બે વર્ષે 1/3 નિવૃત્ત) |
| લઘુત્તમ સભ્યો | 60 | 40 |
| નાણાં વિધેયક | માત્ર અહીં રજૂ થઈ શકે છે | કોઈ સત્તા નથી (14 દિવસ માટે રોકી શકે છે) |
| અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ | લાવી શકે છે | લાવી શકતી નથી |
| વિસર્જન | થઈ શકે છે | ન થઈ શકે |
5. વિધાનસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ (Speaker & Deputy Speaker – Article 178)
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| સ્પીકર | વિધાનસભાના સભ્યો પોતાના માંથી સ્પીકરની ચૂંટણી કરે છે. |
| ડેપ્યુટી સ્પીકર | સ્પીકરની ગેરહાજરીમાં કાર્ય કરે છે. |
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ. સ્પીકર વિધાનસભાના વિસર્જન પછી પણ નવી સભાની પ્રથમ બેઠક સુધી પદ પર રહે છે. |
| દૂર કરવાની પ્રક્રિયા | વિધાનસભાના સંપૂર્ણ બહુમતીના ઠરાવથી (14 દિવસની સૂચના સાથે). |
| સત્તાઓ | (i) ગૃહની કાર્યવાહીનું સંચાલન, (ii) નાણાં વિધેયક નક્કી કરવું, (iii) સભ્યોની અયોગ્યતા અંગે નિર્ણય (દળબદલી વિરોધી કાયદા હેઠળ), (iv) સંયુક્ત બેઠકની અધ્યક્ષતા (જો બંને ગૃહો હોય તો – રાજ્યમાં ભાગ્યે જ). |
| કેન્દ્રથી તફાવત | રાજ્ય સ્પીકરને લોકસભા સ્પીકરની જેમ સંયુક્ત બેઠકની અધ્યક્ષતા કરવાની તક ભાગ્યે જ મળે છે (કારણ કે મોટા ભાગના રાજ્યો એકગૃહી છે). |
6. રાજ્ય વિધાનમંડળના સભ્યની ગેરલાયકાતો (Disqualifications – Article 191)
રાજ્ય વિધાનસભા/પરિષદના સભ્ય નીચેની બાબતોમાં અયોગ્ય ઠરે છે:
| ક્રમ | કારણ | સંદર્ભ |
|---|---|---|
| 1 | જો તે સરકારી નફાકારક પદ ધરાવે છે (રાજ્યપાલ, મંત્રીના પદ સિવાય). | અનુ. 191(1)(a) |
| 2 | જો તે અસ્વસ્થ માનસિકતા ધરાવતો હોવાનું સાબિત થાય છે. | અનુ. 191(1)(b) |
| 3 | જો તે દેવાળિયો (insolvent) હોય. | અનુ. 191(1)(c) |
| 4 | જો તે ભારતનો નાગરિક નથી અથવા તેણે સ્વૈચ્છિક રીતે વિદેશી નાગરિકતા મેળવી હોય. | અનુ. 191(1)(d) |
| 5 | જો તે કાયદા દ્વારા (સંસદ દ્વારા) અયોગ્ય ઠરાવવામાં આવે (દા.ત., દળબદલી – 10મી અનુસૂચિ). | અનુ. 191(1)(e) |
| 6 | જો તે રાજ્ય ચૂંટણી પંચ દ્વારા અયોગ્ય ઠરાવવામાં આવે (ખોટા દસ્તાવેજ, ગુનાહિત પ્રવૃત્તિ). | સંબંધિત કાયદા |
નિર્ણયકર્તા: ગેરલાયકાતના પ્રશ્ન પર રાજ્યપાલ નિર્ણય કરે છે (ચૂંટણી પંચની સલાહથી) – અનુ. 192.
7. રાજ્ય વિધાનમંડળની ધારાકીય કાર્યવાહી (Legislative Procedure)
7.1 સત્ર (Sessions – Article 174)
- રાજ્યપાલ વિધાનસભા (અને વિધાનપરિષદ) ના સત્રો બોલાવે છે.
- બે સત્રો વચ્ચે 6 મહિનાથી વધુનો અંતરાલ ન હોઈ શકે.
- વિધાનસભા વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા બે વખત સત્ર યોજાય તેવી વ્યવસ્થા છે (પરંતુ તે અવલોકન છે, લેખિત ફરજ નથી).
7.2 કાર્યવાહીના પ્રકારો
| કાર્યવાહી | વિગત |
|---|---|
| પ્રશ્નકાળ (Question Hour) | સત્રના પ્રથમ કલાકમાં મંત્રીઓને પ્રશ્નો પૂછી શકાય છે. |
| શૂન્ય-સમય (Zero Hour) | 12:00 PM પછી, સભ્યો કોઈપણ બાબત ઉઠાવી શકે છે (નિયમ પુસ્તકમાં નથી, પરંતુ પરંપરા છે). |
| અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (No Confidence Motion) | વિધાનસભામાં લાવી શકાય છે. પસાર થાય તો મંત્રીપરિષદે રાજીનામું આપવું પડે છે. |
| સ્થગન પ્રસ્તાવ (Adjournment Motion) | તાત્કાલિક બાબત માટે ગૃહની નિયમિત કાર્યવાહી સ્થગિત કરી ચર્ચા કરાય છે. |
8. રાજ્ય વિધાનમંડળમાં ખરડો પસાર કરવાની પ્રક્રિયા (Passing of Bills)
(A) સામાન્ય ખરડા (Ordinary Bills)
| પગલું | વિધાનસભા (એકગૃહી રાજ્ય) | વિધાનસભા + પરિષદ (દ્વિગૃહી રાજ્ય) |
|---|---|---|
| 1. | વિધેયક વિધાનસભામાં રજૂ થાય છે. | વિધેયક કોઈપણ ગૃહમાં રજૂ થઈ શકે છે. |
| 2. | ત્રણ વાંચન (First, Second, Third) થાય છે. | ત્રણ વાંચન થાય છે. |
| 3. | બહુમતીથી પસાર થાય છે. | એક ગૃહમાં પસાર થાય છે, બીજા ગૃહમાં મોકલાય છે. |
| 4. | રાજ્યપાલની સંમતિ માટે મોકલાય છે. | બીજું ગૃહ: (i) પસાર કરી શકે, (ii) ફેરફારો સાથે પરત મોકલી શકે, (iii) અસ્વીકાર કરી શકે. |
| 5. | → કાયદો બને છે. | જો બીજું ગૃહ અસ્વીકાર કરે અથવા 3 મહિનાથી વધુ વિલંબ કરે, તો રાજ્યપાલ સંયુક્ત બેઠક બોલાવી શકે છે (માત્ર નાણાં વિધેયક ન હોય તો). સંયુક્ત બેઠકમાં બહુમતીથી ખરડો પસાર થાય છે. |
નોંધ: જો રાજ્યમાં વિધાનપરિષદ ન હોય, તો ખરડો વિધાનસભામાં પસાર થતાં જ રાજ્યપાલ પાસે જાય છે.
(B) નાણાં વિધેયક (Money Bill – Article 198)
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| વ્યાખ્યા | અનુ. 198 (કેન્દ્રના અનુ. 110 જેવું) – કર લાદવો, રાજ્યની સંચિત નિધિમાંથી ખર્ચ, સરકારી દેવા, વગેરે. |
| રજૂઆત | ફક્ત વિધાનસભામાં રજૂ થઈ શકે છે. (પરિષદમાં નહીં) |
| વિધાનપરિષદની ભૂમિકા | માત્ર 14 દિવસ સુધી વિધેયકને રોકી શકે છે. પછી તે સ્વયંસિદ્ધ રીતે પસાર માનવામાં આવે છે. પરિષદ ફેરફારો સૂચવી શકે છે, પણ વિધાનસભા તે સ્વીકારવા/ન સ્વીકારવા માટે સ્વતંત્ર છે. |
| રાજ્યપાલની સંમતિ | રાજ્યપાલ નાણાં વિધેયકને વીટો કરી શકતા નથી; તેમણે સંમતિ આપવી જ પડે છે (પરંતુ ફરી વિચારણા માટે પરત મોકલી શકે છે). |
9. રાજ્યના વિવિધ ફંડ (Funds of the State – Articles 266, 267)
રાજ્યના ત્રણ મુખ્ય ફંડ હોય છે:
| ફંડનું નામ | અનુચ્છેદ | વિગત |
|---|---|---|
| રાજ્યની સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of State) | 266 | તમામ કરો, લોન્સ, આવકો અને ખર્ચના નિકાલ માટે. આમાંથી ખર્ચ કરવા માટે વિધાનસભાની મંજૂરી આવશ્યક છે (વિનિયોગ વિધેયક). |
| રાજ્યની આકસ્મિક નિધિ (Contingency Fund of State) | 267 | રાજ્યપાલના નિયંત્રણ હેઠળ રહેલો ફંડ (કટોકટી ખર્ચ માટે). રાજ્યપાલ ખર્ચ પહેલા વિધાનસભાની મંજૂરી વિના આમાંથી ખર્ચ કરી શકે છે; પરંતુ પછી તેની પુષ્ટિ કરાવવી પડે છે. |
| રાજ્યના જાહેર હિસાબો (Public Account of State) | 266(2) | જાહેર ભંડોળ (દા.ત., પ્રોવિડન્ટ ફંડ, ડિપોઝિટ) જે સરકાર દ્વારા ટ્રસ્ટમાં રાખવામાં આવે છે. |
મોક ટેસ્ટ – રાજ્ય વિધાનમંડળ
1. રાજ્ય વિધાનમંડળ અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ V
B) ભાગ VI
C) ભાગ VII
D) ભાગ VIII
જવાબ: B
2. નીચેનામાંથી કયા રાજ્યમાં વિધાનપરિષદ (Legislative Council) નથી?
A) ઉત્તરપ્રદેશ
B) બિહાર
C) ગુજરાત
D) કર્ણાટક
જવાબ: C
3. વિધાનસભાના સભ્ય બનવા માટે લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે?
A) 21 વર્ષ
B) 25 વર્ષ
C) 30 વર્ષ
D) 35 વર્ષ
જવાબ: B
4. વિધાનપરિષદના સભ્ય બનવા માટે લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે?
A) 21 વર્ષ
B) 25 વર્ષ
C) 30 વર્ષ
D) 35 વર્ષ
જવાબ: C
5. વિધાનસભાનો કાર્યકાળ કેટલો હોય છે?
A) 4 વર્ષ
B) 5 વર્ષ
C) 6 વર્ષ
D) 2 વર્ષ
જવાબ: B
6. વિધાનપરિષદના કેટલા સભ્યો રાજ્યપાલ દ્વારા મનોનીત થાય છે?
A) 1/3
B) 1/6
C) 1/12
D) 1/2
જવાબ: B
7. નીચેનામાંથી કયા પ્રકારના સભ્યો સ્નાતકોના મત વિસ્તાર દ્વારા વિધાનપરિષદમાં ચૂંટાય છે?
A) 1/3
B) 1/6
C) 1/12
D) 1/12
જવાબ: C (શિક્ષકો પણ 1/12)
8. નાણાં વિધેયક (Money Bill) રાજ્યમાં ક્યાં રજૂ થઈ શકે છે?
A) ફક્ત વિધાનસભામાં
B) ફક્ત વિધાનપરિષદમાં
C) બંને ગૃહોમાં
D) ફક્ત સંયુક્ત બેઠકમાં
જવાબ: A
9. વિધાનપરિષદ નાણાં વિધેયકને કેટલા દિવસ સુધી રોકી શકે છે?
A) 7 દિવસ
B) 14 દિવસ
C) 30 દિવસ
D) 3 મહિના
જવાબ: B
10. વિધાનપરિષદ સામાન્ય ખરડા (Ordinary Bill) ને કેટલા સમય સુધી રોકી શકે છે?
A) 14 દિવસ
B) 1 મહિનો
C) 3 મહિના
D) 4 મહિના
જવાબ: D
11. વિધાનસભાના સ્પીકરને પદ પરથી કેવી રીતે દૂર કરી શકાય છે?
A) રાજ્યપાલના આદેશથી
B) વિધાનસભાના સંપૂર્ણ બહુમતીના ઠરાવથી
C) હાઈકોર્ટના ચુકાદાથી
D) અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવથી
જવાબ: B
12. રાજ્યમાં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (No Confidence Motion) ક્યાં લાવી શકાય છે?
A) વિધાનસભા
B) વિધાનપરિષદ
C) બંને ગૃહોમાં
D) કોઈમાં નહીં
જવાબ: A
13. રાજ્યના બજેટને વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન (Annual Financial Statement) કયા અનુચ્છેદ હેઠળ રજૂ કરવામાં આવે છે?
A) 202
B) 203
C) 110
D) 112
જવાબ: A
14. રાજ્યની આકસ્મિક નિધિ (Contingency Fund) નો પ્રભારી કોણ છે?
A) મુખ્યમંત્રી
B) રાજ્યપાલ
C) નાણાં મંત્રી
D) વિધાનસભા અધ્યક્ષ
જવાબ: B
15. દ્વિગૃહી રાજ્યમાં, જો વિધાનસભા અને વિધાનપરિષદ વચ્ચે સામાન્ય ખરડા પર મતભેદ થાય, તો અંતિમ નિર્ણય કોણ લે છે?
A) રાજ્યપાલ
B) સંયુક્ત બેઠક
C) વિધાનસભા (પરિષદ માત્ર 4 મહિના વિલંબ કરી શકે છે)
D) સર્વોચ્ચ અદાલત
જવાબ: C (કારણ કે પરિષદની વિલંબિત કરવાની સત્તા પછી, વિધાનસભાની ઇચ્છા પ્રબળ છે)
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. Which of the following States has a Legislative Council? (UPSC 2017)
A) Gujarat
B) Punjab
C) Karnataka
D) Rajasthan
જવાબ: C
2. The minimum strength of a Legislative Assembly of a State is fixed at: (UPSC 2019)
A) 40
B) 50
C) 60
D) 70
જવાબ: C
3. The Legislative Council of a State can delay a Money Bill for a maximum period of: (UPSC 2016)
A) 7 days
B) 14 days
C) 30 days
D) 3 months
જવાબ: B
4. The Speaker of the Legislative Assembly of a State can be removed by: (UPSC 2018)
A) The Governor
B) The President
C) A resolution passed by the Assembly
D) A resolution passed by the Council
જવાબ: C
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ગુજરાત વિધાનસભાની કુલ બેઠકોની સંખ્યા કેટલી છે? (GPSC 2020)
A) 180
B) 182
C) 184
D) 186
જવાબ: B (2022થી 182, 2007થી 2017 સુધી 182 જ હતી)
2. નીચેનામાંથી કયું રાજ્ય વિધાનપરિષદ ધરાવતું નથી? (GPSC 2019)
A) મહારાષ્ટ્ર
B) ઉત્તરપ્રદેશ
C) ગુજરાત
D) બિહાર
જવાબ: C
3. વિધાનસભાના અધ્યક્ષ (સ્પીકર)ની ચૂંટણી કોણ કરે છે? (GPSC 2018)
A) રાજ્યપાલ
B) વિધાનસભાના સભ્યો
C) મુખ્યમંત્રી
D) ચૂંટણી પંચ
જવાબ: B
4. રાજ્યની સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of State) માંથી ખર્ચ કરવા માટે શું જરૂરી છે? (GPSC 2020)
A) મુખ્યમંત્રીની મંજૂરી
B) રાજ્યપાલની મંજૂરી
C) વિધાનસભાનો વિનિયોગ કાયદો (Appropriation Act)
D) વિધાનપરિષદની મંજૂરી
જવાબ: C
5. ગુજરાતમાં વિધાનપરિષદ કેમ નથી?
A) કારણ કે વિધાનસભાએ તેના વિરુદ્ધ ઠરાવ પસાર કર્યો.
B) કારણ કે વિધાનપરિષદ માટે જરૂરી લોકોની સંખ્યા ગુજરાતમાં નથી.
C) કારણ કે 1960માં રચના સમયે ગુજરાતે એકગૃહી વ્યવસ્થા પસંદ કરી.
D) ઉપરોક્ત તમામ.
જવાબ: C
રાજ્ય વિધાનમંડળ એ રાજ્ય સરકારની સર્વોચ્ચ વિધાન સંસ્થા છે. વિધાનસભા (એકગૃહી) ધરાવતાં રાજ્યોમાં (જેમ કે ગુજરાત, રાજસ્થાન, પશ્ચિમ બંગાળ) તમામ વિધાન અને નાણાંકીય સત્તાઓ વિધાનસભા પાસે હોય છે. દ્વિગૃહી રાજ્યોમાં (ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા) વિધાનપરિષદની ભૂમિકા સલાહકારી અને સુધારાત્મક છે, પરંતુ નાણાં અને અવિશ્વાસની બાબતોમાં તેની સત્તા મર્યાદિત છે. UPSC અને GPSC માટે વિધાનપરિષદની રચના (1/3, 1/6, 1/12), નાણાં વિધેયક પરના 14 દિવસના નિયમ, અને સ્પીકરની સત્તાઓ અંગેના પ્રશ્નો નિયમિત પૂછાય છે. રાજ્યના ફંડો (સંચિત, આકસ્મિક અને જાહેર હિસાબો) પણ અભ્યાસનીય છે.