🔷 મુખ્ય વિભાગો (5 મુખ્ય ભૂપૃષ્ઠ વિભાગો)
ભારતના ભૂપૃષ્ઠને ભૂસ્તરીય રચના અને લક્ષણોના આધારે 5 મુખ્ય વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- ઉત્તરનો પર્વતીય પ્રદેશ (હિમાલય)
- ઉત્તર ભારતનું વિશાળ મેદાન (સિંધુ-ગંગા-બ્રહ્મપુત્રનું મેદાન)
- દ્વીપકલ્પીય પ્લેટો (દક્ષિણનું ઉચ્ચપ્રદેશ)
- તટીય મેદાનો
- ટાપુઓ (દ્વીપસમૂહ)
1️⃣ હિમાલય પર્વતમાળા
- રચના: હિમાલય એક યુવાન, ગેડ પર્વત (Fold Mountain) છે – ટેથિસ સમુદ્રમાં જમા થયેલા કાંપમાંથી ભારતીય પ્લેટ અને યુરેશિયન પ્લેટના અથડામણથી બન્યો.
- લંબાઈ: આશરે 2,400 કિમી (પશ્ચિમમાં સિંધુ નદીથી પૂર્વમાં બ્રહ્મપુત્ર નદી સુધી)
- પહોળાઈ: કાશ્મીરમાં ~400 કિમી થી અરુણાચલમાં ~150 કિમી
હિમાલયના ત્રણ સમાંતર ભાગ (ઉત્તરથી દક્ષિણ):
| નામ | ઊંચાઈ | વિશેષતા |
|---|---|---|
| હિમાદ્રી (Greater Himalaya) | સૌથી ઊંચી (સરેરાશ 6,000 મી+) | સૌથી ઉત્તરે, સતત હિમાચ્છાદિત, એવરેસ્ટ-કંચનજંઘા અહીં |
| હિમાચલ (Lesser Himalaya) | 3,700–4,500 મી | કાશ્મીર ખીણ, કુલુ-કાંગડા ખીણ, પીરપંજાલ-ધૌલાધાર હારમાળા |
| શિવાલિક (Outer Himalaya) | 900–1,100 મી | સૌથી દક્ષિણે, નવીનતમ, ‘દૂન’ (ડુન) ખીણો (દા.ત. દહેરાદૂન) અહીં આવેલી |
પ્રાદેશિક વિભાજન (પશ્ચિમથી પૂર્વ):
- પંજાબ હિમાલય (સિંધુ – સતલજ)
- કુમાઉ હિમાલય (સતલજ – કાળી નદી)
- નેપાળ હિમાલય (કાળી – તિસ્તા)
- આસામ હિમાલય (તિસ્તા – બ્રહ્મપુત્ર)
મહત્વના શિખરો:
| શિખર | ઊંચાઈ (મી) | સ્થાન |
|---|---|---|
| માઉન્ટ એવરેસ્ટ | 8,848 | નેપાળ |
| K2 (ગોડવિન ઓસ્ટિન) | 8,611 | PoK (ભારતનું સૌથી ઊંચું બિંદુ ગણાય) |
| કંચનજંઘા | 8,586 | સિક્કિમ (ભારતનું સૌથી ઊંચું શિખર) |
| નંગા પર્વત | 8,126 | PoK |
2️⃣ ઉત્તર ભારતનું વિશાળ મેદાન
- રચના: હિમાલયમાંથી વહેતી નદીઓ (સિંધુ, ગંગા, બ્રહ્મપુત્ર) દ્વારા લાવવામાં આવેલા કાંપ (Alluvium) થી બનેલું, ખૂબ જ ફળદ્રુપ મેદાન.
- લંબાઈ: આશરે 3,200 કિમી, પહોળાઈ: 150–300 કિમી
- ત્રણ ભાગ:
- સિંધુનું મેદાન (પંજાબ-હરિયાણા)
- ગંગાનું મેદાન (ઉ.પ્ર., બિહાર, પ.બંગાળ)
- બ્રહ્મપુત્રનું મેદાન (આસામ)
માટીના પ્રકાર પ્રમાણે પેટા-વિભાગ:
| પ્રકાર | વિશેષતા |
|---|---|
| ભાબર | હિમાલયની તળેટીમાં, કાંકરા-પથ્થરવાળો પટ્ટો, નદીઓ ભૂગર્ભમાં અદ્રશ્ય થાય |
| તરાઈ | ભાબરની દક્ષિણે, ભેજવાળો-જંગલવાળો પ્રદેશ |
| ભાંગર | જૂનો કાંપ પ્રદેશ, ઊંચાણવાળો, ‘કંકર’ જમીન |
| ખાદર | નવો કાંપ પ્રદેશ, નદીના પૂરના મેદાનમાં, ખૂબ ફળદ્રુપ |
3️⃣ દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ (Peninsular Plateau)
- ભારતનો સૌથી જૂનો, સ્થિર (Stable) ભૂમિ ભાગ – ગોંડવાના લેન્ડનો હિસ્સો, અગ્નિકૃત અને વિકૃત ખડકોથી બનેલો.
- ત્રિકોણાકાર આકાર, સરેરાશ ઊંચાઈ 600–900 મી.
મુખ્ય પેટા વિભાગો:
| વિભાગ | સ્થાન |
|---|---|
| માળવાનું ઉચ્ચપ્રદેશ | મધ્યપ્રદેશ-રાજસ્થાન |
| છોટાનાગપુરનું ઉચ્ચપ્રદેશ | ઝારખંડ (ખનીજ સંપત્તિથી સમૃદ્ધ) |
| દક્ષિણનું ઉચ્ચપ્રદેશ (Deccan Plateau) | મહારાષ્ટ્ર-કર્ણાટક-તેલંગાણા (લાવાથી બનેલ, કાળી માટી) |
| મેઘાલય ઉચ્ચપ્રદેશ | પૂર્વોત્તર ભારત |
પર્વતમાળાઓ:
- પશ્ચિમ ઘાટ (સહ્યાદ્રી): સતત, ઊંચો (સૌથી ઊંચું શિખર – અનાઈમુડી, કેરળ, 2,695 મી)
- પૂર્વ ઘાટ: અસમાન, તૂટેલો, નદીઓ દ્વારા વિભાજિત
- અરવલ્લી: વિશ્વની સૌથી જૂની ગેડ પર્વતમાળા (ગુરુ શિખર – 1,722 મી, માઉન્ટ આબુ)
- વિંધ્યાચલ અને સાતપુડા: નર્મદા-તાપી નદીની ખીણોને અલગ પાડે છે
4️⃣ તટીય મેદાનો (Coastal Plains)
| પ્રકાર | સ્થાન | વિશેષતા |
|---|---|---|
| પશ્ચિમ તટીય મેદાન | ગુજરાત થી કેરળ (અરબી સમુદ્ર કિનારે) | સાંકડું; કોંકણ (મહારાષ્ટ્ર), કન્નડ (કર્ણાટક), મલબાર (કેરળ) નામથી ઓળખાય |
| પૂર્વ તટીય મેદાન | પ.બંગાળ થી તમિલનાડુ (બંગાળની ખાડી કિનારે) | પહોળું; ઉત્તર સરકાર (આંધ્ર) અને કોરોમંડલ (તમિલનાડુ) નામથી ઓળખાય |
5️⃣ ટાપુ સમૂહો (Islands)
| ટાપુ સમૂહ | સ્થાન | મૂળ |
|---|---|---|
| આંદામાન-નિકોબાર | બંગાળની ખાડી | જ્વાળામુખી + પર્વતીય મૂળ |
| લક્ષદ્વીપ | અરબી સમુદ્ર | પરવાળા (Coral) મૂળ |
🔹 ઝડપી યાદી (Quick Revision)
- ભારતનું સૌથી ઊંચું શિખર (ભારતીય ભૂમિ પર): કંચનજંઘા
- વિશ્વની સૌથી જૂની પર્વતમાળા: અરવલ્લી
- સૌથી નવો (યુવાન) પર્વત: હિમાલય
- કાળી માટીનો પ્રદેશ (લાવા નિર્મિત): દક્ષિણનું ઉચ્ચપ્રદેશ
- સૌથી ફળદ્રુપ મેદાન: ખાદર
- પરવાળાના ટાપુ: લક્ષદ્વીપ
ભારતનું ભૂપૃષ્ઠ (Physiography of India) ના 20 શ્રેષ્ઠ MCQ (પ્રેક્ટિસ સેટ)
1. ભારતના ભૂપૃષ્ઠને કુલ કેટલા મુખ્ય વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે?
- A) 3
- B) 4
- C) 5
- D) 6
જવાબ: C) 5
સમજૂતી: ભારતના ભૂપૃષ્ઠના 5 મુખ્ય વિભાગો છે: (1) હિમાલય, (2) ઉત્તરનું મેદાન, (3) દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ, (4) તટીય મેદાનો, (5) ટાપુઓ.
2. હિમાલય પર્વતમાળા કયા પ્રકારનો પર્વત છે?
- A) જ્વાળામુખી પર્વત
- B) ગેડ પર્વત (Fold Mountain)
- C) ભંગ પર્વત (Fault Mountain)
- D) અવશિષ્ટ પર્વત
જવાબ: B) ગેડ પર્વત (Fold Mountain)
સમજૂતી: હિમાલય ટેથિસ સમુદ્રના કાંપમાંથી ભારતીય અને યુરેશિયન પ્લેટની અથડામણથી બનેલો યુવાન ગેડ પર્વત છે.
3. હિમાલયની કુલ લંબાઈ કેટલી છે?
- A) 1,500 કિમી
- B) 2,000 કિમી
- C) 2,400 કિમી
- D) 3,000 કિમી
જવાબ: C) 2,400 કિમી
સમજૂતી: હિમાલય પશ્ચિમમાં સિંધુ નદીથી પૂર્વમાં બ્રહ્મપુત્ર નદી સુધી આશરે 2,400 કિમી લાંબો ફેલાયેલો છે.
4. હિમાલયનો સૌથી ઉત્તરીય અને સૌથી ઊંચો ભાગ કયો છે?
- A) શિવાલિક
- B) હિમાચલ
- C) હિમાદ્રી
- D) તરાઈ
જવાબ: C) હિમાદ્રી
સમજૂતી: હિમાદ્રી (Greater Himalaya) સૌથી ઉત્તરે, સતત હિમાચ્છાદિત અને સૌથી ઊંચો (6,000 મી+) ભાગ છે. એવરેસ્ટ-કંચનજંઘા અહીં આવેલાં છે.
5. શિવાલિક પર્વતમાળાની સરેરાશ ઊંચાઈ કેટલી છે?
- A) 3,000–4,000 મી
- B) 900–1,100 મી
- C) 5,000–6,000 મી
- D) 1,500–2,000 મી
જવાબ: B) 900–1,100 મી
સમજૂતી: શિવાલિક (Outer Himalaya) સૌથી દક્ષિણે આવેલો છે અને સૌથી નીચો (900–1,100 મી) છે. અહીં ‘દૂન’ ખીણો (દહેરાદૂન) આવેલી છે.
6. કંચનજંઘા શિખર કયા રાજ્યમાં આવેલું છે?
- A) ઉત્તરાખંડ
- B) હિમાચલ પ્રદેશ
- C) સિક્કિમ
- D) અરુણાચલ પ્રદેશ
જવાબ: C) સિક્કિમ
સમજૂતી: કંચનજંઘા (8,586 મી) ભારતનું સૌથી ઊંચું શિખર છે, જે સિક્કિમમાં આવેલું છે. (એવરેસ્ટ નેપાળમાં છે.)
7. ઉત્તર ભારતનું વિશાળ મેદાન ક્યાંથી ક્યાં સુધી ફેલાયેલું છે?
- A) કચ્છ થી કન્યાકુમારી
- B) સિંધુ થી બ્રહ્મપુત્ર
- C) હિમાલય થી વિંધ્યાચલ
- D) અરબી સમુદ્ર થી બંગાળની ખાડી
જવાબ: B) સિંધુ થી બ્રહ્મપુત્ર
સમજૂતી: ઉત્તરનું મેદાન સિંધુ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્ર નદીઓના કાંપથી બનેલું છે, જે આશરે 3,200 કિમી લાંબું છે.
8. ભાબર અને તરાઈ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શો છે?
- A) ઊંચાઈ
- B) ભેજનું પ્રમાણ અને જંગલ
- C) માટીનો રંગ
- D) નદીઓની સંખ્યા
જવાબ: B) ભેજનું પ્રમાણ અને જંગલ
સમજૂતી: ભાબર (કાંકરાવાળો) શુષ્ક છે જ્યારે તરાઈ ભેજવાળો અને જંગલવાળો પ્રદેશ છે. બંને હિમાલયની તળેટીમાં આવેલા છે.
9. સૌથી ફળદ્રુપ કાંપ (માટી) કયો છે?
- A) ભાંગર
- B) ખાદર
- C) ભાબર
- D) તરાઈ
જવાબ: B) ખાદર
સમજૂતી: ખાદર નવો કાંપ છે, જે દર વર્ષે નદીના પૂરથી આવે છે, તેથી તે સૌથી ફળદ્રુપ છે. ભાંગર જૂનો કાંપ છે.
10. દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશને ભારતનો સૌથી જૂનો ભૂમિ ભાગ કેમ કહેવાય?
- A) અહીં જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ થાય છે
- B) તે ગોંડવાના લેન્ડનો ભાગ છે
- C) અહીં સૌથી ઊંચા પર્વત છે
- D) અહીં સૌથી વધુ વરસાદ થાય છે
જવાબ: B) તે ગોંડવાના લેન્ડનો ભાગ છે
સમજૂતી: દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ પ્રાચીન ગોંડવાના લેન્ડનો ભાગ છે, જે અત્યંત જૂનો, સ્થિર અને અગ્નિકૃત-વિકૃત ખડકોથી બનેલો છે.
11. દક્ષિણનું ઉચ્ચપ્રદેશ (Deccan Plateau) કઈ રચનાથી બનેલો છે?
- A) કાંપ
- B) લાવા (Lava)
- C) કાલ્પનિક ખડક
- D) બરફ
જવાબ: B) લાવા (Lava)
સમજૂતી: દક્ષિણનું ઉચ્ચપ્રદેશ લાવા (જ્વાળામુખી ઉદ્ગાર) થી બનેલો છે, તેથી અહીં કાળી માટી (Black Soil) જોવા મળે છે, જે કપાસ માટે ઉત્તમ છે.
12. પશ્ચિમ ઘાટનું સૌથી ઊંચું શિખર કયું છે?
- A) ગુરુ શિખર
- B) અનાઈમુડી
- C) ધોલાધાર
- D) નંદા દેવી
જવાબ: B) અનાઈમુડી
સમજૂતી: અનાઈમુડી (2,695 મી) કેરળમાં પશ્ચિમ ઘાટનું સૌથી ઊંચું શિખર છે. ગુરુ શિખર અરવલ્લીમાં સૌથી ઊંચું છે.
13. વિશ્વની સૌથી જૂની ગેડ પર્વતમાળા કઈ છે?
- A) હિમાલય
- B) આલ્પ્સ
- C) અરવલ્લી
- D) યુરલ
જવાબ: C) અરવલ્લી
સમજૂતી: અરવલ્લી પર્વતમાળા (ગુજરાત-રાજસ્થાનમાં) વિશ્વની સૌથી જૂની ગેડ પર્વતમાળા છે. ગુરુ શિખર (1,722 મી) અહીં સૌથી ઊંચું છે.
14. પૂર્વ તટીય મેદાન અને પશ્ચિમ તટીય મેદાન વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?
- A) પૂર્વનું મેદાન પહોળું અને પશ્ચિમનું સાંકડું
- B) પશ્ચિમનું મેદાન પહોળું અને પૂર્વનું સાંકડું
- C) બંને સમાન છે
- D) બંનેમાં જ્વાળામુખી છે
જવાબ: A) પૂર્વનું મેદાન પહોળું અને પશ્ચિમનું સાંકડું
સમજૂતી: પશ્ચિમ તટ (અરબી સમુદ્ર) સાંકડું છે જ્યારે પૂર્વ તટ (બંગાળની ખાડી) પહોળું છે. પૂર્વ તટને ઉત્તર સરકાર અને કોરોમંડલમાં વહેંચાય છે.
15. લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ કયા પ્રકારના છે?
- A) જ્વાળામુખી
- B) પર્વતીય
- C) પરવાળા (Coral)
- D) કાંપ
જવાબ: C) પરવાળા (Coral)
સમજૂતી: લક્ષદ્વીપ (અરબી સમુદ્ર) પરવાળા (Coral) થી બનેલા ટાપુઓ છે. આંદામાન-નિકોબાર જ્વાળામુખી-પર્વતીય મૂળના છે.
16. આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓની રચના કેવી રીતે થઈ?
- A) પરવાળાથી
- B) જ્વાળામુખી અને પર્વતીય
- C) કાંપથી
- D) લાવાથી
જવાબ: B) જ્વાળામુખી અને પર્વતીય
સમજૂતી: આંદામાન-નિકોબાર (બંગાળની ખાડી) જ્વાળામુખી અને પર્વતીય મૂળના છે. અહીં ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી (બેરેન ટાપુ) છે.
17. નર્મદા અને તાપી નદીઓ કઈ બે પર્વતમાળાઓ વચ્ચે વહે છે?
- A) હિમાલય અને શિવાલિક
- B) વિંધ્યાચલ અને સાતપુડા
- C) પૂર્વ ઘાટ અને પશ્ચિમ ઘાટ
- D) અરવલ્લી અને વિંધ્યાચલ
જવાબ: B) વિંધ્યાચલ અને સાતપુડા
સમજૂતી: નર્મદા અને તાપી નદીઓ વિંધ્યાચલ અને સાતપુડા પર્વતમાળાઓ વચ્ચે પશ્ચિમ તરફ (અરબી સમુદ્ર) વહે છે. આ ખીણ ભૂસ્તરીય ભંગ (Rift) છે.
18. કયા હિમાલય વિભાગમાં ‘દૂન’ ખીણો જોવા મળે છે?
- A) હિમાદ્રી
- B) હિમાચલ
- C) શિવાલિક
- D) નેપાળ હિમાલય
જવાબ: C) શિવાલિક
સમજૂતી: શિવાલિકમાં ‘દૂન’ ખીણો આવેલી છે, જેમ કે દહેરાદૂન, કોટલી દૂન, પાટલી દૂન. આ શિવાલિક અને હિમાચલ વચ્ચેની મોટી ખીણો છે.
19. ભારતનું સૌથી ઊંચું શિખર (ભારતીય હદમાં) કયું છે?
- A) માઉન્ટ એવરેસ્ટ
- B) K2
- C) કંચનજંઘા
- D) નંગા પર્વત
જવાબ: C) કંચનજંઘા
સમજૂતી: ભારતીય હદમાં સૌથી ઊંચું શિખર કંચનજંઘા (8,586 મી, સિક્કિમ) છે. K2 (8,611 મી) PoKમાં છે અને એવરેસ્ટ નેપાળમાં.
20. ‘ભાંગર’ અને ‘ખાદર’ માટી વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?
- A) ભાંગર નવો કાંપ, ખાદર જૂનો
- B) ખાદર નવો અને વધુ ફળદ્રુપ, ભાંગર જૂનો
- C) બંને સમાન છે
- D) ભાંગર કાળી માટી છે
જવાબ: B) ખાદર નવો અને વધુ ફળદ્રુપ, ભાંગર જૂનો
સમજૂતી: ખાદર નવો કાંપ છે જે દર વર્ષે પૂરથી આવે છે, તેથી તે ખૂબ જ ફળદ્રુપ છે. ભાંગર જૂનો, ઊંચો અને ઓછો ફળદ્રુપ છે.