ગુજરાતી ભાષાના વ્યાકરણ મા સંધી એક અત્યંત મહાત્વાપૂર્ણ અને રસપ્રદ પ્રકરણ છે. “સંધી” એટલે સંધો, એટલા કે જોડાઓ. જ્યારે બી શબ્દ પસે-પસે આવે છે ત્યારે તેમના છેલા આને પેલા અક્ષરો એકબીજમા ભલી જાયે એક નવો શબ્દ બને છે, આ પ્રક્રિયાને સંધી કહે છે. સરલ શબ્દ માં કહીયે તો, વર્ણો (અક્ષરો) ના મેલ થી થેટા ફરફર ને સંધી કહે છે.
ઉદહરન તારીકે, “રામ” + “ઈશ” ભહેગા થાઈ ને “રમેશ” બને છે. આહિયા “આ” આને “હું” મોકલા થાઈ ને “ઈ” બન્યા છે.
સ્ફર્ધાત્મક પરિક્ષાઓ માં સંધિ વિષય પાર્થિ પૂછતા પ્રશ્નો ની સાંખ્ય નોધપત્ર હોય છે, એટલા આ પ્રકરણ ને સારી રીત સમાજવુ ખુબ જરુરી છે. આ લેખ મા અપને સંધી ના નિયમ, ઉદાહરાનો, ભુતકાલ માં પૂછયેલા પ્રશ્નો અને 50 મહાત્વાપૂર્ણ મોક ટેસ્ટ પ્રશ્નો નો અભ્યાસ કરીશુ.
સંધિ એટલે શું?
સંધી એટલે બે વર્ણો (સ્વર કે વ્યંજન) વચ્છે ના મેલ ને કરને થટો ફરફર. જ્યારે બે શબ્દ જોડે છે ત્યારે પેલા શબ્દ ના આંટી ના વર્ણ ને પછિના શબ્દ ના પ્રરંભ ના વર્ણ ના મેલ થી જે ફરફર થાય છે, તેને સંધી કહે છે.
આ પ્રક્રિયા થી ભાષા માં સરલતા, મધુરતા ને ઉચ્ચ માં સરલતા આવે છે. સાંધી ને સમાજવા સાથ વર્ણો ના મુલ સ્વરૂપ ને તેમના ફરફર ના નિયમો જનવા જરુરી છે.
સાંધી એ શબ્દ ના જોડાં ની ફરજીયાત પ્રકૃતિ નાથી, પણ તે લેખ ની સભાનતા પર આધાર રાખે છે. તે શબ્દ માં કોઈ વાક્ય રચના આથવા અર્થપૂર્ણ ફરફર કરતી નાથી.
સંધિના પ્રકાર
મુખ્યત્વે સંધિના ત્રણ પ્રકાર છે:
- સ્વર સંધિ: જ્યારે સ્વર સાથે સ્વરનો મેળ થાય છે.
- વ્યંજન સંધિ: જ્યારે વ્યંજન સાથે સ્વર કે વ્યંજનનો મેળ થાય છે.
- વિસર્ગ સંધિ: જ્યારે વિસર્ગ (:) સાથે સ્વર કે વ્યંજનનો મેળ થાય છે.
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની દૃષ્ટિએ ‘સ્વર સંધિ’ સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે, તેથી આપણે તેના નિયમો વિગતવાર સમજીશું.
સ્વર સંધિના નિયમો અને ઉદાહરણો
સ્વર સંધિના મુખ્ય નિયમો અને તેના ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
1. દીર્ઘ સંધિ (સજાતીય સ્વર સંધિ)
જ્યારે બે સમાન સ્વરો (ટૂંકા કે લાંબા) પાસે-પાસે આવે છે, ત્યારે તે બંને ભેગા થઈને તે જ પ્રકારનો લાંબો (દીર્ઘ) સ્વર બનાવે છે.
નિયમ 1: અ/આ + અ/આ = આ
- દેશ + અભિમાન = દેશાભિમાન
- દેવ + આલય = દેવાલય
- વિદ્યા + આલય = વિદ્યાલય
- પુસ્તક + આલય = પુસ્તકાલય
- નિયમ 2: ઇ/ઈ + ઇ/ઈ = ઈ
- રવિ + ઇન્દ્ર = રવીન્દ્ર
- ગિરિ + ઇશ = ગિરીશ
- પ્રતિ + ઈક્ષા = પ્રતીક્ષા
- નિયમ 3: ઉ/ઊ + ઉ/ઊ = ઊ
- ગુરુ + ઉપદેશ = ગુરૂપદેશ
- સુ + ઉક્તિ = સૂક્તિ
- વધૂ + ઉલ્લાસ = વધૂલ્લાસ
2. ગુણ સંધિ
જ્યારે અ કે આ પછી ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, ઋ આવે ત્યારે અનુક્રમે એ, ઓ, અર્ થાય છે.
નિયમ 4: અ/આ + ઇ/ઈ = એ
- રમા + ઈશ = રમેશ
- સુર + ઇન્દ્ર = સુરેન્દ્ર
- ગજ + ઇન્દ્ર = ગજેન્દ્ર
- પરમ + ઈશ્વર = પરમેશ્વર
નિયમ 5: અ/આ + ઉ/ઊ = ઓ
- જ્ઞાન + ઉપદેશ = જ્ઞાનોપદેશ
- મહા + ઉદધિ = મહોદધિ
- ગંગા + ઉદક = ગંગોદક
- શીત + ઉષ્ણ = શીતોષ્ણ
નિયમ 6: અ/આ + ઋ = અર્
- મહા + ઋષિ = મહર્ષિ
- બ્રહ્મ + ઋષિ = બ્રહ્મર્ષિ
3. વૃદ્ધિ સંધિ
જ્યારે અ કે આ પછી એ, ઐ, ઓ, ઔ આવે ત્યારે અનુક્રમે ઐ અને ઔ થાય છે.
- નિયમ 7: અ/આ + એ/ઐ = ઐ
- સદા + એવ = સદૈવ
- માનવ + એક્ય = માનવૈક્ય
- સ્વ + એચ્છિક = સ્વૈચ્છિક
- નિયમ 8: અ/આ + ઓ/ઔ = ઔ
- વન + ઔષધિ = વનૌષધિ
- ગંગા + ઓઘ = ગંગૌઘ
- પરમ + ઔદાર્ય = પરમૌદાર્ય
4. યણ સંધિ
જ્યારે ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, ઋ પછી કોઈ પણ વિજાતીય (પોતાથી જુદા પ્રકારનો) સ્વર આવે છે, ત્યારે ઇ/ઈ નો ‘ય’, ઉ/ઊ નો ‘વ’ અને ઋ નો ‘ર’ થઈ જાય છે અને તે પછીના સ્વર સાથે ભળી જાય છે.
- નિયમ 9: ઇ/ઈ + વિજાતીય સ્વર = ય + સ્વર
- ઇતિ + આદિ = ઇત્યાદિ
- પ્રતિ + ઉત્તર = પ્રત્યુત્તર
- વિ + આખ્યાન = વ્યાખ્યાન
- હરિ + ઈચ્છા = હરીચ્છા (અહીં ઈચ્છા પછીનો સ્વર છે, પણ નિયમ પ્રમાણે ઇ + ઇ માં દીર્ધ થાય છે. ‘હરીચ્છા’ ઇ + ઈ ના મેળથી બન્યું છે.)
- નિયમ 10: ઉ/ઊ + વિજાતીય સ્વર = વ + સ્વર
- સુ + આગત = સ્વાગત
- મનુ + અંતર = મન્વંતર
- અનુ + એષણ = અન્વેષણ
- સુ + અસ્થ = સ્વસ્થ
- નિયમ 11: ઋ + વિજાતીય સ્વર = ર + સ્વર
- પિતૃ + આજ્ઞા = પિત્રાજ્ઞા
- માતૃ + આશીર્વાદ = માત્રાશીર્વાદ
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (ગુજરાતની પરીક્ષાઓમાંથી)
અહીં ગુજરાત બોર્ડની ધોરણ 11 અને 12ની પરીક્ષાઓ તેમજ અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો આપેલા છે. આ પ્રશ્નો તમને પરીક્ષાના પેટર્ન સમજવામાં મદદ કરશે.
પ્રશ્ન 1: નીચે આપેલા શબ્દોની સંધિ છૂટી પાડો (સંધિ-વિગ્રહ કરો).
| મિષ્ટાન્ન | મિષ્ટ + અન્ન |
| વેદાન્ત | વેદ + અન્ત |
| વિદ્યાલય | વિદ્યા + આલય |
| ગિરીશ | ગિરિ + ઈશ |
| પ્રતીક્ષા | પ્રતિ + ઈક્ષા |
| હરીચ્છા | હરિ + ઈચ્છા |
| ગજેન્દ્ર | ગજ + ઇન્દ્ર |
| એકોક્તિ | એક + ઉક્તિ |
| રામાયણ | રામ + અયન |
| મહોદધિ | મહા + ઉદધિ |
| વનૌષધિ | વન + ઔષધિ |
| વિદ્યાર્થી | વિદ્યા + અર્થી |
| સર્વોદય | સર્વ + ઉદય |
| સ્વાગત | સુ + આગત |
પ્રશ્ન 2: નીચે આપેલા પદોની સંધિ કરો.
| જ્યોતિ + ઇન્દ્ર | જ્યોતીન્દ્ર |
| શીત + ઉષ્ણ | શીતોષ્ણ |
| લક્ષ્મી + ઈશ | લક્ષ્મીશ |
| પુસ્તક + આલય | પુસ્તકાલય |
| કાલ + ઈશ્વર | કાલેશ્વર |
| માલા + ઉપમા | માલોપમા |
| ગંગા + ઉદક | ગંગોદક |
| પુરુષ + ઉત્તમ | પુરુષોત્તમ |
| પરમ + ઈશ્વર | પરમેશ્વર |
| ગંગા + ઓઘ | ગંગૌઘ |
પ્રશ્ન 3: નીચે આપેલા શબ્દયુગ્મોની સંધિ થતી હોય તો (✓) અને ન થતી હોય તો (✗) નિશાની કરો.
| ઘર + ઉપયોગ | ✓ (ઘરોપયોગ) |
| લેવા + આપવા | ✗ |
| બેસવા + ઉઠવા | ✗ |
| સત્ + જન | ✓ (સજ્જન) |
| બાળ + ઉછેર | ✓ (બાળોછેર) |
| હસ્ત + ઉદ્યોગ | ✓ (હસ્તોદ્યોગ) |
| સત્ય + આગ્રહ | ✓ (સત્યાગ્રહ) |
પ્રશ્ન 4: રેખાંકિત શબ્દોની સંધિ કરી વાક્ય ફરીથી લખો.
- કુસુમ આયુધથી રહેવાયું નહિ.
- ઉત્તર: કુસુમાયુધથી રહેવાયું નહિ.
- મા કે બા જેવો શબ્દ ઉચ્ચાર સાંભળવાની એ યુવતીની હજી તૈયારી નહોતી.
- ઉત્તર: મા કે બા જેવો શબ્દોચ્ચાર સાંભળવાની એ યુવતીની હજી તૈયારી નહોતી.
- મૂળશંકર સ્વ અર્થી છે માટે તું જુદું વહેંચી નાખ.
- ઉત્તર: મૂળશંકર સ્વાર્થી છે માટે તું જુદું વહેંચી નાખ.
સંધિ Mock Test – 25 MCQ પ્રશ્નો (Competitive Exams)
વિભાગ A: સંધિ-વિગ્રહ
1. ‘ગજેન્દ્ર’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. ગજ + એન્દ્ર
B. ગજ + ઇન્દ્ર
C. ગજ + અંદ્ર
D. ગજ + એદ્ર
સાચો જવાબ: B
2. ‘સદૈવ’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. સદ + એવ
B. સદા + ઐવ
C. સદા + એવ
D. સદ + ઐવ
સાચો જવાબ: C
3. ‘મહર્ષિ’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. મહા + ઋષિ
B. મહ + ઋષિ
C. મહા + રષિ
D. મહ + રષિ
સાચો જવાબ: A
4. ‘હિમાલય’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. હિમા + લય
B. હિમ + લય
C. હિમ + આલય
D. હિમ + આલયા
સાચો જવાબ: C
5. ‘પ્રત્યેક’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. પ્રત + એક
B. પ્રતિ + એક
C. પ્રતીએક
D. પ્રત્ય + એક
સાચો જવાબ: B
6. ‘કલેન્દુ’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. કલા + ઇન્દુ
B. કલ + ઇન્દુ
C. કલા + એન્દુ
D. કલ + એન્દુ
સાચો જવાબ: A
7. ‘દેવેન્દ્ર’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. દેવ + એન્દ્ર
B. દેવ + ઇન્દ્ર
C. દેવ + ઇદ્ર
D. દેવ + અંદ્ર
સાચો જવાબ: B
8. ‘વનૌષધિ’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. વન + ઓષધિ
B. વન + ઐષધિ
C. વન + ઔષધિ
D. વન + ઔષધી
સાચો જવાબ: C
9. ‘વિદ્યાર્થી’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. વિદ્ય + અર્થી
B. વિદ્યા + અર્થિ
C. વિદ્યા + અર્થી
D. વિદ્ય + અર્થિ
સાચો જવાબ: C
10. ‘ચંદ્રોદય’ નો સંધિ-વિગ્રહ કયો છે?
A. ચંદ્ર + ઉદય
B. ચંદ + ઉદય
C. ચંદ્ર + દય
D. ચંદ્ર + ઉદયા
સાચો જવાબ: A
વિભાગ B: સંધિ કરો
11. ગજ + ઇન્દ્ર = ?
A. ગજઇન્દ્ર
B. ગજેન્દ્ર
C. ગજિંદ્ર
D. ગજેન્દ્ર
સાચો જવાબ: B
12. સુ + આગત = ?
A. સુઆગત
B. સ્વાગત
C. સુગત
D. સ્વગત
સાચો જવાબ: B
13. સર્વ + ઉદય = ?
A. સર્વોદય
B. સર્વદય
C. સર્વઉદય
D. સર્વોદયા
સાચો જવાબ: A
14. વિદ્યા + આલય = ?
A. વિદ્યાલય
B. વિદાલય
C. વિદ્યાાલય
D. વિદ્યાલય
સાચો જવાબ: A
15. મહા + ઈશ = ?
A. મહઈશ
B. મહેશ
C. મહીશ
D. મહેશા
સાચો જવાબ: B
16. મનુ + અંતર = ?
A. મનોઅંતર
B. મન્વંતર
C. મનંતર
D. મનુઅંતર
સાચો જવાબ: B
17. દેવ + ઇન્દ્ર = ?
A. દેવઇન્દ્ર
B. દેવેન્દ્ર
C. દેવિંદ્ર
D. દેવેન્દ્ર
સાચો જવાબ: B
18. યોગી + ઇન્દ્ર = ?
A. યોગીન્દ્ર
B. યોગિંદ્ર
C. યોગેન્દ્ર
D. યોગઇન્દ્ર
સાચો જવાબ: A
19. લોક + એષણા = ?
A. લોકૈષણા
B. લોકેશણા
C. લોકએષણા
D. લોકૈષણ
સાચો જવાબ: A
20. વાત + અનુકૂલ = ?
A. વાતાનુકૂલ
B. વાતનુકૂલ
C. વાતુકૂલ
D. વાતાનુકુલ
સાચો જવાબ: A
વિભાગ C: સંધિ નિયમ
21. ‘અ/આ + ઇ/ઈ’ થી કયો સ્વર બને?
A. ઐ
B. એ
C. ઓ
D. ઔ
સાચો જવાબ: B
22. ‘અ/આ + ઉ/ઊ’ થી કયો સ્વર બને?
A. ઐ
B. ઔ
C. ઓ
D. એ
સાચો જવાબ: C
23. ‘અ/આ + એ/ઐ’ થી શું બને?
A. ઐ
B. એ
C. ઓ
D. ઔ
સાચો જવાબ: A
24. ‘અ/આ + ઓ/ઔ’ થી શું બને?
A. ઐ
B. ઔ
C. એ
D. ઓ
સાચો જવાબ: B
25. ‘ઇ/ઈ’ પછી વિજાતીય સ્વર આવે તો શું બને?
A. વ
B. ય
C. ર
D. લ
સાચો જવાબ: B
વિભાગ D: True / False
26. સંધિ એટલે બે શબ્દોના જોડાણથી થતો ફેરફાર.
A. સાચું
B. ખોટું
સાચો જવાબ: A
27. સંધિ-વિગ્રહ એટલે સંધિ તોડવી.
A. સાચું
B. ખોટું
સાચો જવાબ: A
28. ‘વિદ્યાલય’ શબ્દ ગુણ સંધિથી બને છે.
A. સાચું
B. ખોટું
સાચો જવાબ: B
29. ‘ગજેન્દ્ર’ શબ્દમાં ગુણ સંધિ છે.
A. સાચું
B. ખોટું
સાચો જવાબ: A
30. ‘સ્વાગત’ શબ્દમાં સ્વર સંધિ છે.
A. સાચું
B. ખોટું
સાચો જવાબ: A
ગુજરાતી વ્યાકરણમાં સંધિ એક સરળ અને સ્કોરિંગ પ્રકરણ છે. નિયમોને યાદ રાખીને અને વધુમાં વધુ ઉદાહરણો ઉપર પ્રેક્ટિસ કરીને તમે આ પ્રકરણમાં નિપુણતા મેળવી શકો છો. આ લેખમાં આપેલા નિયમો, પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો અને મોક ટેસ્ટ તમારી તૈયારીને નિશ્ચિત રૂપે મજબૂત બનાવશે. નિયમિત અભ્યાસ અને પ્રેક્ટિસ સાથે તમે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં આ પ્રકરણમાંથી પૂછાતા બધા જ પ્રશ્નો સરળતાથી હલ કરી શકશો.