રાજ્યપાલ રાજ્યનો નોમિનલ વડો છે (કેન્દ્રમાં રાષ્ટ્રપતિની જેમ). તે રાજ્યની કારોબારી સત્તાનો વિધિવત વડો છે, પરંતુ વાસ્તવિક સત્તા મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદમાં હોય છે. રાજ્યપાલ એક બંધારણીય પદ છે અને તે કેન્દ્ર સરકારના પ્રતિનિધિ તરીકે પણ કાર્ય કરે છે. તેની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે રાજ્યપાલ સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ, તેમની સત્તાઓ અને કાર્યો, તેમજ રાજ્યપાલના પદ સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો (વિવેકાધીન સત્તા, રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ, રાજ્યપાલ અને મુખ્યમંત્રી વચ્ચેનો સંબંધ) નો અભ્યાસ કરીશું.
1. રાજ્યપાલ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (Articles 153-162)
રાજ્યપાલ અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના ભાગ VI (રાજ્યો)ના અનુચ્છેદ 153 થી 162 માં સમાવિષ્ટ છે.
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 153 | રાજ્યોના રાજ્યપાલ | દરેક રાજ્ય માટે એક રાજ્યપાલ હશે. (એક જ રાજ્યપાલ બે કે તેથી વધુ રાજ્યો માટે પણ હોઈ શકે છે; દા.ત., પંજાબ અને હરિયાણા માટે એક રાજ્યપાલ) |
| 154 | રાજ્યની કારોબારી સત્તા | રાજ્યની કારોબારી સત્તા રાજ્યપાલમાં નિહિત છે. તેનો ઉપયોગ તે પોતે અથવા તેના આધીન અધિકારીઓ દ્વારા કરશે. |
| 155 | રાજ્યપાલની નિમણૂક | રાજ્યપાલની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. |
| 156 | રાજ્યપાલનો કાર્યકાળ | (1) રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિની ઇચ્છા (pleasure) સુધી પદ પર રહે છે. (2) સામાન્ય રીતે કાર્યકાળ 5 વર્ષનો હોય છે, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ તેને કોઈપણ સમયે દૂર કરી શકે છે. (3) તે રાષ્ટ્રપતિને સંબોધિત રાજીનામું આપી શકે છે. |
| 157 | રાજ્યપાલ બનવાની લાયકાત | (1) ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ. (2) 35 વર્ષની ઉંમર પૂરી કરેલી હોવી જોઈએ. |
| 158 | રાજ્યપાલની પદની શરતો | (1) તે સંસદ અથવા રાજ્ય વિધાનસભાનો સભ્ય ન હોઈ શકે. (2) તે કોઈ નફાકારક પદ ધરાવી શકતો નથી. (3) તેને રાજ્યની સંચિત નિધિમાંથી પગાર અને ભથ્થાં મળે છે. |
| 159 | શપથ | રાજ્યપાલ હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (અથવા તેમની ગેરહાજરીમાં વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશ) સમક્ષ શપથ લે છે. |
| 160 | અસાધારણ સંજોગોમાં રાજ્યપાલની ફરજો | રાષ્ટ્રપતિ અસાધારણ સંજોગોમાં રાજ્યપાલની ફરજો માટે જોગવાઈ કરી શકે છે. |
| 161 | રાજ્યપાલની ક્ષમાદાન સત્તા | રાજ્યપાલ રાજ્યના કાયદા હેઠળની સજાને ક્ષમા, મુલતવી, રદ્દ અથવા ઘટાડી શકે છે. (મૃત્યુદંડ સિવાય – તે રાષ્ટ્રપતિની સત્તા છે) |
| 162 | રાજ્યની કારોબારી સત્તાનો વિસ્તાર | રાજ્યપાલની કારોબારી સત્તા રાજ્ય સૂચિના વિષયો સુધી મર્યાદિત છે. |
2. રાજ્યપાલની સત્તાઓ અને કાર્યો (Powers and Functions of Governor)
રાજ્યપાલની સત્તાઓને ચાર મુખ્ય શ્રેણીઓમાં વહેંચી શકાય છે:
(A) કારોબારી સત્તાઓ (Executive Powers)
| સત્તા | વિગત | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક | વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા દળના નેતાને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂક કરે છે. જો કોઈ દળને સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય, તો સૌથી મોટા દળના નેતાને આમંત્રણ આપે છે. | 164(1) |
| મંત્રીઓની નિમણૂક | અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક મુખ્યમંત્રીની સલાહથી કરે છે. | 164(1) |
| મંત્રીઓને દૂર કરવા | જો મંત્રીપરિષદ વિધાનસભાનો વિશ્વાસ ગુમાવે, તો તેમને રાજીનામું આપવાનો આદેશ આપી શકે છે. | |
| રાજ્યના ઉચ્ચ અધિકારીઓની નિમણૂક | રાજ્યપાલ રાજ્યના મુખ્ય સચિવ, રાજ્યના મહાન્યાયવાદી, રાજ્ય ચૂંટણી પંચના સભ્યો, વગેરેની નિમણૂક કરે છે. | 165, 243K |
| રાષ્ટ્રપતિને અહેવાલ | જ્યારે રાજ્યમાં બંધારણીય મશીનરી નિષ્ફળ જાય (અનુ. 356), ત્યારે રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિને અહેવાલ મોકલે છે. | 356 |
(B) વિધાન સત્તાઓ (Legislative Powers)
| સત્તા | વિગત | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| વિધાનસભા અને વિધાનપરિષદનું સત્ર બોલાવવું | સત્ર બોલાવે છે, સ્થગન કરે છે અને વિધાનસભાનું વિસર્જન કરી શકે છે (મુખ્યમંત્રીની સલાહથી). | 174 |
| વિધાનસભાને સંબોધન | દર વર્ષે પ્રથમ સત્રમાં રાજ્યપાલ વિધાનસભાને સંબોધન કરે છે. | 176 |
| વિધેયકો પર સંમતિ | વિધાનસભા દ્વારા પસાર કરાયેલા વિધેયકને સંમતિ, વીટો, અથવા ફરી વિચારણા માટે પરત મોકલી શકે છે. | 200 |
| અધિસૂચના (Ordinance) | જ્યારે વિધાનસભાનું સત્ર ચાલુ ન હોય, ત્યારે કટોકટીમાં અધિસૂચના બહાર પાડી શકે છે. (આ અધિસૂચના વિધાનસભાના આગામી સત્રમાં 6 અઠવાડિયાની અંદર પસાર થવી જ જોઈએ) | 213 |
| નાણાં વિધેયકની ભલામણ | નાણાં વિધેયક (Money Bill) રજૂ કરતા પહેલા રાજ્યપાલની ભલામણ આવશ્યક છે. | 198 |
| રિઝર્વ બિલ | રાજ્યપાલ કેટલાક વિધેયકોને રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ માટે રિઝર્વ કરી શકે છે (જેમ કે, ઉચ્ચ ન્યાયાલયના અધિકારક્ષેત્રને અસર કરતા વિધેયકો). | 200, 201 |
(C) નાણાકીય સત્તાઓ (Financial Powers)
| સત્તા | વિગત | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| બજેટની રજૂઆત | વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન (બજેટ) રાજ્યપાલની ભલામણ વિના રજૂ થઈ શકતું નથી. | 202 |
| રાજ્યની સંચિત નિધિમાંથી ખર્ચ | સંચિત નિધિમાંથી ખર્ચ માટે તેની મંજૂરી જરૂરી છે. | 204 |
| રાજ્યની આકસ્મિક નિધિ | તે રાજ્યની આકસ્મિક નિધિનો પ્રભારી છે. | 267 |
(D) ન્યાયિક સત્તાઓ (Judicial Powers)
| સત્તા | વિગત | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| ક્ષમાદાન (Pardon) | રાજ્યના કાયદા હેઠળની સજાને ક્ષમા, મુલતવી, રદ્દ અથવા ઘટાડી શકે છે. (અનુ. 161) | 161 |
| ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશોની સલાહ | હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક સમયે રાજ્યપાલ પોતાનો અભિપ્રાય આપે છે. | 217 |
(E) વિવેકાધીન સત્તાઓ (Discretionary Powers) – સૌથી મહત્વપૂર્ણ
રાજ્યપાલ કેટલીક સત્તાઓનો ઉપયોગ મંત્રીપરિષદની સલાહ વિના (પોતાના વિવેકથી) કરી શકે છે. આ સત્તાઓ રાજ્યપાલને કેન્દ્રનો પ્રતિનિધિ બનાવે છે.
| વિવેકાધીન સત્તા | વિગત | સંદર્ભ |
|---|---|---|
| મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક | જ્યારે કોઈ દળને સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય, ત્યારે રાજ્યપાલ પોતાના વિવેકથી મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કરે છે (જેને બહુમતી સાબિત કરવાની તક મળે છે). | 163(2) |
| વિધાનસભાનું વિસર્જન | જો મુખ્યમંત્રી વિધાનસભાનો વિશ્વાસ ગુમાવે, તો રાજ્યપાલ વિધાનસભાનું વિસર્જન કરી શકે છે (મુખ્યમંત્રીની સલાહ વિના પણ). | 174 |
| રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ | જો રાજ્યમાં બંધારણીય મશીનરી નિષ્ફળ થાય, તો રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિને અહેવાલ મોકલે છે (અનુ. 356). આ અહેવાલમાં તેને સલાહ લેવાની જરૂર નથી. | 356 |
| અનુ. 356 હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ શાસન દરમિયાન | રાષ્ટ્રપતિ શાસન દરમિયાન, રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિના આદેશથી રાજ્યનું સંચાલન કરે છે (મંત્રીપરિષદ વગર). | 356 |
| આદિવાસી વિસ્તારો (5મી અને 6ઠ્ઠી અનુસૂચિ) | 5મી અને 6ઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળના આદિવાસી વિસ્તારોમાં રાજ્યપાલને વિશેષ સત્તાઓ હોય છે. | 244, 5મી/6ઠ્ઠી અનુસૂચિ |
3. રાજ્યપાલના પદ સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નો (Issues/Questions related to Governor’s Office)
રાજ્યપાલનું પદ સમયાંતરે વિવાદો અને ચર્ચાઓનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.
(A) રાજ્યપાલ અને મુખ્યમંત્રી વચ્ચેનો સંબંધ
| મુદ્દો | સમજૂતી |
|---|---|
| સામાન્ય શાસન | સામાન્ય રીતે, રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદની સલાહથી બંધાયેલો છે (અનુ. 163(1)). |
| વિવેકાધીન વિસ્તાર | વિવેકાધીન બાબતોમાં (જેમ કે મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક, રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ) તે સલાહ વિના નિર્ણય લઈ શકે છે. |
| તણાવના કારણો | (1) રાજ્યપાલ કેન્દ્ર દ્વારા નિમાય છે, તેથી તે કેન્દ્રના હિતોને પ્રાધાન્ય આપી શકે છે. (2) ઘણી વખત રાજ્યપાલ અને મુખ્યમંત્રી અલગ-અલગ રાજકીય દળોના હોવાથી તણાવ થાય છે. |
(B) રાષ્ટ્રપતિ શાસન (President’s Rule – Article 356) ની ભલામણ
- કારણો: જ્યારે રાજ્ય સરકાર બંધારણ મુજબ કાર્ય કરવામાં નિષ્ફળ જાય.
- વિવાદ: 1950-2024 દરમિયાન 100 થી વધુ વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાંથી કેટલાક રાજકીય હેતુસરના હોવાનો આક્ષેપ થયો.
- સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ:
- એસ.આર. બોમ્મૈ કેસ (1994): કોર્ટે કહ્યું કે ફ્લોર ટેસ્ટ (બહુમતી ચકાસણી) વિના રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરી શકાય નહીં. રાજ્યપાલનો અહેવાલ ન્યાયિક સમીક્ષાને પાત્ર છે.
- 2016: ઉત્તરાખંડ કેસ – કોર્ટે કહ્યું કે રાજ્યપાલે ફ્લોર ટેસ્ટની તારીખ આપવી જોઈએ.
(C) ‘सरकारના પ્રતિનિધિ’ વિરુદ્ધ ‘રાજ્યના વડા’ની દ્વિધા
| દૃષ્ટિકોણ | વિગત |
|---|---|
| કેન્દ્રનો પ્રતિનિધિ | કારણ કે રાજ્યપાલની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે અને તેનો કાર્યકાળ ‘રાષ્ટ્રપતિની ઇચ્છા’ પર આધારિત છે, તે કેન્દ્રના હિતોને આગળ ધરે છે. |
| રાજ્યનો બંધારણીય વડા | તે રાજ્યનો નોમિનલ વડો છે અને રાજ્યની અખંડિતતા માટે કાર્ય કરે છે. |
| સર્વોચ્ચ અદાલતનો અભિપ્રાય | સુપ્રીમ કોર્ટે (2015-2020ના ચુકાદાઓમાં) કહ્યું છે કે રાજ્યપાલે તટસ્થ રહેવું જોઈએ અને રાજ્યના લોકોના હિતમાં કાર્ય કરવું જોઈએ. |
(D) રાજ્યપાલની નિમણૂકમાં પારદર્શિતાનો અભાવ
| ટીકા | વિગત |
|---|---|
| રાજકીય સલાહ | જોકે અનુ. 155 માં સ્પષ્ટ છે કે રાષ્ટ્રપતિ રાજ્યપાલની નિમણૂક કરે છે, પરંતુ વ્યવહારમાં કેન્દ્ર સરકાર (વડાપ્રધાન અને ગૃહમંત્રી) નિર્ણય લે છે. |
| સેવાની મુદત | રાજ્યપાલને ‘પ્લેઝર’ સુધી રાખવાનો અર્થ એ છે કે તેમને કોઈપણ સમયે (કારણ વિના) દૂર કરી શકાય છે. 2020-2024માં કેટલાક રાજ્યપાલોને વહેલા નિવૃત્ત કરવામાં આવ્યા. |
| સુધારાની માંગ | કેટલાક ન્યાયશાસ્ત્રીઓએ કોલેજિયમ સિસ્ટમ (જેમ સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો માટે) રાજ્યપાલની નિમણૂક માટે પણ સૂચવી છે, પરંતુ તે હજુ અમલમાં નથી. |
(E) 5મી અને 6ઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળની સત્તાઓ
- 5મી અનુસૂચિ (ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, ઓડિશા, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા): રાજ્યપાલ અનુસૂચિત વિસ્તારોની સૂચિ બનાવી શકે છે, આદિવાસી સલાહકાર પરિષદની રચના કરે છે, અને જમીનના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે.
- 6ઠ્ઠી અનુસૂચિ (આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, મિઝોરમ): રાજ્યપાલ જિલ્લા પરિષદો અને ક્ષેત્રીય પરિષદોની રચના કરે છે, તેમના બજેટને મંજૂરી આપે છે, અને તેમના ઠરાવોને વીટો કરી શકે છે.
મોક ટેસ્ટ – રાજ્યપાલ
1. રાજ્યપાલ અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ V
B) ભાગ VI
C) ભાગ VII
D) ભાગ VIII
જવાબ: B
2. રાજ્યપાલની નિમણૂક કોણ કરે છે?
A) વડાપ્રધાન
B) રાષ્ટ્રપતિ
C) મુખ્યમંત્રી
D) હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ
જવાબ: B
3. રાજ્યપાલ બનવા માટે લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે?
A) 25 વર્ષ
B) 30 વર્ષ
C) 35 વર્ષ
D) 40 વર્ષ
જવાબ: C
4. રાજ્યપાલનો કાર્યકાળ સામાન્ય રીતે કેટલો હોય છે?
A) 3 વર્ષ
B) 4 વર્ષ
C) 5 વર્ષ
D) 6 વર્ષ
જવાબ: C
5. રાજ્યપાલની ક્ષમાદાન સત્તા ક્યા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 72
B) 161
C) 162
D) 163
જવાબ: B
6. રાજ્યપાલ નીચેનામાંથી કઈ સજા માફ કરી શકતા નથી?
A) 7 વર્ષની કેદ
B) આજીવન કેદ
C) મૃત્યુદંડ
D) દંડ
જવાબ: C (મૃત્યુદંડ રાષ્ટ્રપતિની સત્તા)
7. રાજ્યપાલને તેમની વિવેકાધીન સત્તાઓ કયા અનુચ્છેદ હેઠળ મળે છે?
A) 163(1)
B) 163(2)
C) 164(1)
D) 165
જવાબ: B
8. નીચેનામાંથી કઈ રાજ્યપાલની વિવેકાધીન સત્તા નથી?
A) મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક (જ્યારે સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય)
B) રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ (અનુ. 356)
C) અધિસૂચના (Ordinance) બહાર પાડવી
D) વિધાનસભાનું વિસર્જન (જ્યારે મુખ્યમંત્રીએ બહુમતી ગુમાવી હોય)
જવાબ: C (અધિસૂચના મંત્રીપરિષદની સલાહથી)
9. રાજ્યપાલ કયા અનુચ્છેદ હેઠળ અધિસૂચના બહાર પાડી શકે છે?
A) 123
B) 143
C) 213
D) 356
જવાબ: C
10. એસ.આર. બોમ્મૈ કેસ (1994) માં સર્વોચ્ચ અદાલતે કયા સંદર્ભમાં માર્ગદર્શિકા બનાવી?
A) રાજ્યપાલની ક્ષમાદાન સત્તા
B) રાષ્ટ્રપતિ શાસન (અનુ. 356) ની તપાસ
C) રાજ્યપાલની અધિસૂચના સત્તા
D) હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક
જવાબ: B
11. રાજ્યપાલનો પગાર ક્યાંથી ચૂકવવામાં આવે છે?
A) ભારતના સંચિત નિધિ
B) રાજ્યના સંચિત નિધિ
C) કેન્દ્રીય બજેટ
D) આકસ્મિક નિધિ
જવાબ: B
12. રાજ્યપાલની ગેરહાજરીમાં તેમની ફરજો કોણ બજાવે છે?
A) મુખ્યમંત્રી
B) હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ
C) રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત કાર્યકારી રાજ્યપાલ (સામાન્ય રીતે વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશ અથવા રાજ્યપાલ)
D) ઉપરાષ્ટ્રપતિ
જવાબ: C
13. એક વ્યક્તિ એક સાથે કેટલા રાજ્યોના રાજ્યપાલ બની શકે છે?
A) ફક્ત એક
B) બે
C) ત્રણ
D) ચાર (રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીથી બે કે તેથી વધુ)
જવાબ: D
14. 2026 સુધીમાં, નીચેનામાંથી કયા રાજ્યમાં રાજ્યપાલ અને મુખ્યમંત્રી વચ્ચે સતત તણાવની ચર્ચા થઈ છે? (સામાન્ય જ્ઞાન)
A) કેરળ
B) તમિલનાડુ
C) પશ્ચિમ બંગાળ
D) ગુજરાત
જવાબ: C (દા.ત., 2022-24માં ભાજપના રાજ્યપાલ અને TMC સરકાર)
15. રાજ્યપાલની સત્તાઓ વિશે નીચેનામાંથી કયું વિધાન ખોટું છે?
A) તે વિધાનસભાનું વિસર્જન કરી શકે છે.
B) તે વિધેયકોને રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ માટે રિઝર્વ કરી શકે છે.
C) તે અધિસૂચના બહાર પાડી શકે છે.
D) તે હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરી શકે છે.
જવાબ: D (હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે)
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. The Governor of a State is appointed by the: (UPSC 2022)
A) Prime Minister
B) President
C) Chief Minister
D) Chief Justice of the High Court
જવાબ: B
2. The minimum age required to become the Governor of a State is: (UPSC 2020)
A) 30 years
B) 35 years
C) 40 years
D) 45 years
જવાબ: B
3. Which of the following powers of the Governor is discretionary? (UPSC 2018)
A) Summoning the Legislative Assembly
B) Giving assent to a Bill
C) Appointing the Chief Minister when no party has a clear majority
D) Promulgating an Ordinance
જવાબ: C
4. The Governor of a State has the power to reserve a Bill for the consideration of the President under: (UPSC 2019)
A) Article 200
B) Article 201
C) Article 202
D) Article 203
જવાબ: A
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ગુજરાતના વર્તમાન (2026) રાજ્યપાલ કોણ છે? (GPSC 2025-26)
A) આચાર્ય દેવવ્રત
B) ઓ.પી. કોહલી
C) (2026 મુજબની વ્યક્તિ – જનરલ જ્ઞાન)
જવાબ: (તારીખ 9 મે 2026 સુધી, ગુજરાતના રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રત છે, જેમની નિમણૂક 2019માં થઈ હતી અને 2024માં પણ તેઓ ચાલુ છે.)
2. રાજ્યપાલની ક્ષમાદાન સત્તા બંધારણના કયા અનુચ્છેદમાં છે? (GPSC 2018)
A) 72
B) 161
C) 162
D) 163
જવાબ: B
3. રાજ્યપાલ કયા સંજોગોમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન (President’s Rule) ની ભલામણ કરી શકે છે? (GPSC 2019)
A) જ્યારે રાજ્યમાં આર્થિક કટોકટી હોય.
B) જ્યારે રાજ્યમાં બંધારણીય મશીનરી નિષ્ફળ જાય.
C) જ્યારે મુખ્યમંત્રી રાજીનામું આપે.
D) જ્યારે વિધાનસભામાં રાજકીય અસ્થિરતા હોય.
જવાબ: B
4. નીચેનામાંથી કઈ સત્તા રાજ્યપાલની વિવેકાધીન સત્તા નથી?
A) મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક (બહુમતીની ગેરહાજરીમાં)
B) રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ
C) બજેટ રજૂ કરવાની ભલામણ
D) વિધાનસભાનું વિસર્જન (જ્યારે મુખ્યમંત્રી બહુમતી ગુમાવે)
જવાબ: C
5. રાજ્યપાલનો પગાર ક્યાંથી ચૂકવવામાં આવે છે?
A) ભારતના સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of India)
B) રાજ્યના સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of State)
C) રાષ્ટ્રપતિના ખાનગી ભંડોળ
D) કેન્દ્રીય આકસ્મિક નિધિ
જવાબ: B
રાજ્યપાલ ભારતીય સંઘીય પ્રણાલીનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તે રાજ્યનો નોમિનલ વડો છે, પરંતુ તેની વિવેકાધીન સત્તાઓ (અનુ. 163(2)) અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન (અનુ. 356) ની ભલામણ કરવાની સત્તાને કારણે તે કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે ‘કડી’ તરીકે કાર્ય કરે છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક, તેમની સત્તાઓનો ઉપયોગ, અને મુખ્યમંત્રી સાથેના સંબંધો સમયાંતરે વિવાદમાં રહ્યા છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે એસ.આર. બોમ્મૈ કેસ (1994) જેવા ચુકાદાઓ દ્વારા રાષ્ટ્રપતિ શાસનની તપાસની પ્રક્રિયાને મર્યાદિત કરી છે. GPSC, UPSC અને અન્ય પરીક્ષાઓમાં રાજ્યપાલના અનુચ્છેદો (155, 156, 161, 163, 200, 213, 356), વિવેકાધીન સત્તાઓ, અને એસ.આર. બોમ્મૈ કેસના પ્રશ્નો મહત્વપૂર્ણ છે.