પ્રસ્તાવના
રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (Directive Principles of State Policy – DPSP) ભારતીય બંધારણના ભાગ IV (અનુચ્છેદ 36 થી 51) માં સમાવિષ્ટ છે. આ સિદ્ધાંતો રાજ્ય (સરકાર) ને કાયદા બનાવતી વખતે અને નીતિઓ નક્કી કરતી વખતે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ “કલ્યાણકારી રાજ્ય” (Welfare State) ની સ્થાપના છે. આ સિદ્ધાંતો બિન-ન્યાયસંગત (Non-Justiciable) છે – એટલે કે તેમના ઉલ્લંઘન માટે કોઈ નાગરિક અદાલતમાં દાવો કરી શકતો નથી. તેમ છતાં, બંધારણ તેમને “દેશના શાસનમાં મૂળભૂત” ગણાવે છે અને તેમના અમલીકરણ માટે રાજ્ય પર નૈતિક બંધન મૂકે છે.
DPSP ના વિચારનો સ્ત્રોત આયર્લેન્ડનું બંધારણ છે, જેણે તેને સ્પેન અને અન્ય દેશોથી પ્રેરણા લઈને અપનાવ્યો હતો. ભારતમાં, DPSP નો હેતુ સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહીની સ્થાપના કરવાનો છે.
1. રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો શું છે?
DPSP એ સૂચનાઓ, માર્ગદર્શિકાઓ અને આદર્શોનો સમૂહ છે જે રાજ્ય (કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો, સ્થાનિક સંસ્થાઓ) ને તેમની નીતિઓ અને કાયદાઓની રચના કરતી વખતે અનુસરવા માટે આપવામાં આવ્યા છે. બંધારણના અનુચ્છેદ 37 મુજબ, આ સિદ્ધાંતો ન્યાયાલયો દ્વારા લાગુ કરી શકાતા નથી, પરંતુ તે “રાજ્યના શાસનમાં મૂળભૂત” છે અને તેમના સિદ્ધાંતો અનુસાર કાયદા બનાવવા એ રાજ્યની ફરજ છે.
ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે સમજાવ્યું હતું કે DPSP એ ભારતીય બંધારણની “વિશેષતા” છે જે મૂડીવાદ અને સામ્યવાદ વચ્ચે મધ્યમ માર્ગ પ્રદાન કરે છે. મૂળભૂત અધિકારો વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પ્રદાન કરે છે, જ્યારે DPSP સામાજિક-આર્થિક ન્યાયની ખાતરી આપે છે.
DPSP ની મુખ્ય વિશેષતાઓ:
- બિન-ન્યાયસંગત (Non-Justiciable): અદાલત તેમને લાગુ કરી શકતી નથી.
- કલ્યાણકારી રાજ્ય: રાજ્ય નાગરિકોના જીવનધોરણને સુધારવા માટે જવાબદાર છે.
- લોકશાહી અને સમાજવાદી માર્ગદર્શિકા: તે સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાયની સ્થાપના કરે છે.
- મૂળભૂત (Fundamental): બંધારણ તેમને ફરજિયાત બનાવે છે, ભલે તેમને અદાલત દ્વારા ફરજ પાડી ન શકાય.
2. મૂળભૂત અધિકારો અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો વચ્ચેનો તફાવત
| માપદંડ | મૂળભૂત અધિકારો (FR) | રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP) |
|---|---|---|
| પ્રકૃતિ | નકારાત્મક (રાજ્યને કેટલીક બાબતોથી દૂર રહેવાનો આદેશ) | હકારાત્મક (રાજ્યને કેટલીક બાબતો કરવાનો નિર્દેશ) |
| ન્યાયસંગતતા | ન્યાયસંગત – અદાલતમાં લાગુ કરાવી શકાય છે. | બિન-ન્યાયસંગત – અદાલતમાં લાગુ કરાવી શકાતા નથી. |
| ઉદ્દેશ | વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, સમાનતા, વ્યક્તિનું રક્ષણ. | સામાજિક, આર્થિક ન્યાય, કલ્યાણકારી રાજ્યની સ્થાપના. |
| અધિકારક્ષેત્ર | સર્વોચ્ચ અદાલત (અનુ. 32) અને હાઈકોર્ટ (અનુ. 226) લાગુ કરી શકે છે. | કોઈ પણ અદાલત તેને લાગુ કરી શકતી નથી. |
| શ્રેણી | સ્પષ્ટપણે ગણાવેલા (નાગરિક + કેટલાક વિદેશી માટે). | તમામ વ્યક્તિઓ માટે (નાગરિક+વિદેશી). |
| કટોકટી દરમિયાન સ્થિતિ | રાષ્ટ્રીય કટોકટીમાં (અનુ. 352) સ્થગિત થઈ શકે છે (અનુ. 20, 21 સિવાય). | કટોકટીમાં પણ લાગુ; કોઈ અસર થતી નથી. |
| અનુચ્છેદ | 12-35 | 36-51 |
| સ્ત્રોત | અમેરિકાનું બિલ ઓફ રાઈટ્સ | આયર્લેન્ડ, સ્પેન, યુએસએસઆર |
| ફિલસૂફી | સ્વતંત્રતા, સમાનતા, વ્યક્તિવાદ | સમાજવાદ, કલ્યાણવાદ, સામૂહિક કલ્યાણ |
સમન્વય (સંતુલન): સર્વોચ્ચ અદાલતે કેશવાનંદ ભારતી (1973) અને મિનર્વા મિલ્સ (1980) કેસમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે FR અને DPSP બંને સંતુલિત છે. DPSP, FRને સમાપ્ત કરી શકે નહીં, પરંતુ બંને વચ્ચે સુમેળ અર્થઘટન થવું જોઈએ.
3. રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (અનુ. 36-51)
| અનુચ્છેદ | વિષય | ટૂંકું વર્ણન |
|---|---|---|
| 36 | વ્યાખ્યા | “રાજ્ય” ની વ્યાખ્યા – અનુ. 12ની જેમ જ (બંધારણનો ભાગ III, ભાગ IV માં લાગુ) |
| 37 | સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ | DPSP બિન-ન્યાયસંગત છે, પરંતુ તે દેશના શાસનમાં મૂળભૂત છે અને રાજ્ય તેમને લાગુ કરવા માટે કાયદા બનાવશે. |
| 38 | સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય ન્યાય | રાજ્ય લોકોના કલ્યાણ માટે સામાજિક વ્યવસ્થા સુરક્ષિત કરશે અને અસમાનતાઓ ઘટાડશે. |
| 39 | ચોક્કસ નીતિ સિદ્ધાંતો | (a) જીવનનિર્વાહના સાધનોનો સમાન અધિકાર. (b) સંપત્તિ અને ઉત્પાદનના સાધનોનું સામાન્ય કલ્યાણ માટે વિતરણ. (c) આર્થિક અસમાનતા ઘટાડવી. (d) સમાન કામ માટે સમાન વેતન. (e) કામદારો, બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને નૈતિકતાનું રક્ષણ. (f) બાળકોને સ્વસ્થ વિકાસ માટે તકો. |
| 39A | સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાય | 42મા સુધારા (1976) દ્વારા ઉમેરાયો. રાજ્ય ગરીબો અને વંચિતોને મફત કાનૂની સહાય આપશે. |
| 40 | ગ્રામ પંચાયતોનું સંગઠન | ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સ્થાપના. (ગાંધીવાદી વિચાર) |
| 41 | કામ, શિક્ષણ, જાહેર સહાયનો અધિકાર | બેરોજગારી, વૃદ્ધાવસ્થા, બીમારીમાં જાહેર સહાય |
| 42 | કામની ન્યાયપૂર્ણ અને માનવીય પરિસ્થિતિઓ | માતૃત્વ રાહત, કામના કલાકોની મર્યાદા, વેતનની સુરક્ષા. |
| 43 | કામદારો માટે જીવંત વેતન | યોગ્ય જીવનધોરણ, સામાજિક-સાંસ્કૃતિક તકો. (ગાંધીવાદી) |
| 43A | ઉદ્યોગોના સંચાલનમાં કામદારોની ભાગીદારી | 42મા સુધારા (1976) દ્વારા; ઉદ્યોગોના સંચાલનમાં કામદારોને ભાગીદાર બનાવવા. |
| 44 | સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) | સમગ્ર ભારતમાં નાગરિકો માટે સમાન નાગરિક સંહિતા (લગ્ન, તલાક, વારસો). |
| 45 | 6 વર્ષથી ઓછા બાળકો માટે બાળપણ સંભાળ અને શિક્ષણ | 86મા સુધારા (2002) પહેલા 14 વર્ષ સુધીનું મફત શિક્ષણ હતું; 86મા સુધારા બાદ તે મૂળભૂત અધિકાર (21A) બન્યો; હવે 6 વર્ષથી ઓછા બાળકો માટે પૂર્વ-પ્રાથમિક શિક્ષણ. |
| 46 | SC, ST અને OBCના હિતોને પ્રોત્સાહન | તેઓના શૈક્ષણિક, આર્થિક હિતોનું રક્ષણ; સામાજિક અન્યાયથી સુરક્ષા. |
| 47 | પોષણનું સ્તર અને જીવનધોરણ વધારવું | જાહેર આરોગ્ય, દારૂ અને માદક પદાર્થો પર પ્રતિબંધ (ગાંધીવાદી). |
| 48 | કૃષિ અને પશુપાલનનું સંગઠન | આધુનિક કૃષિ, જાતિ સુધારણા, ગાયો, વાછરડાં, અન્ય દુધાળા પશુઓની કતલ પર પ્રતિબંધ. |
| 48A | પર્યાવરણનું રક્ષણ | 42મા સુધારા (1976) દ્વારા; જંગલો અને વન્યજીવનનું રક્ષણ. |
| 49 | રાષ્ટ્રીય મહત્વના સ્મારકો, સ્થળોનું રક્ષણ | ઐતિહાસિક વારસાનું રક્ષણ. |
| 50 | ન્યાયતંત્રનું કારોબારીથી વિભાજન | 42મા સુધારા (1976) દ્વારા સ્પષ્ટ કરાયું; રાજ્ય ન્યાયતંત્રને કારોબારીથી અલગ કરશે. |
| 51 | આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા | આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ અને કાયદાઓનો આદર, યુદ્ધનો ત્યાગ. |
4. રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં ઉમેરો
| સુધારો | વર્ષ | ઉમેરેલા અનુચ્છેદો | સારાંશ |
|---|---|---|---|
| 42મો | 1976 | 39A, 43A, 48A | 39A (મફત કાનૂની સહાય), 43A (કામદારોની ભાગીદારી), 48A (પર્યાવરણ સુરક્ષા) ઉમેર્યા. |
| 44મો | 1978 | 38 (ફેરફાર) | 38(2) માં ‘સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય’ ને સ્પષ્ટ કર્યું. |
| 86મો | 2002 | 45 (ફેરફાર) | 14 વર્ષ સુધીનું મફત શિક્ષણ (21A માં સ્થાનાંતરિત); 6 વર્ષથી ઓછા બાળકો માટે બાળપણ સંભાળ અને શિક્ષણ. |
| 97મો | 2011 | 43B (ઉમેરણ) | સહકારી સંસ્થાઓના સ્વૈચ્છિક રચના, સ્વાયત્ત કાર્ય, લોકશાહી નિયંત્રણ. |
5. રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોની સમજૂતી (વર્ગીકરણ સહિત)
DPSP ને ત્રણ મુખ્ય વર્ગોમાં વિભાજિત કરી શકાય છે:
(A) સમાજવાદી સિદ્ધાંતો – આર્થિક ન્યાય પર ધ્યાન
| અનુચ્છેદ | વિષય | અમલીકરણના ઉદાહરણો |
|---|---|---|
| 38 | ન્યાય અને અસમાનતા ઘટાડવી | ગરીબી ઉન્મૂલન કાર્યક્રમો, આરક્ષણ નીતિ, પ્રગતિશીલ કરવેરા |
| 39 | સમાન વિતરણ, સમાન વેતન | ભૂમિ સુધારા, આરક્ષણ, સમાન વેતન અધિનિયમ |
| 39A | સમાન ન્યાય, મફત કાનૂની સહાય | નલસા (NALSA), કાનૂની સહાય ક્લિનિક્સ |
| 41 | કામ, શિક્ષણ, જાહેર સહાય | MGNREGA (2005), શિક્ષણ અધિકાર અધિનિયમ (2009), વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન |
| 42 | ન્યાયપૂર્ણ કાર્ય પરિસ્થિતિઓ | ફેક્ટરી એક્ટ, મજૂર કાયદાઓ (પ્રસૂતિ રજા, સલામતી) |
| 43 | જીવંત વેતન, સામાજિક સુરક્ષા | લઘુતમ વેતન અધિનિયમ, EPFO, ESI |
| 43A | કામદારોની ભાગીદારી | કોન્સલ્ટેટિવ કમિટીઓ, બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં પ્રતિનિધિત્વ |
| 47 | પોષણ, જીવનધોરણ, આરોગ્ય | રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નીતિ, ICDS, દારૂબંધી (ગુજરાત, બિહાર) |
(B) ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતો – ગ્રામ સ્વરાજ, આત્મનિર્ભરતા
| અનુચ્છેદ | વિષય | અમલીકરણના ઉદાહરણો |
|---|---|---|
| 40 | ગ્રામ પંચાયતોની સ્થાપના | 73મો સુધારો (1992), પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ |
| 43 | કુટીર ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન | ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ (KVIC), હસ્તકલા પ્રોત્સાહન |
| 43B | સહકારી સંસ્થાઓ | 97મો સુધારો (2011), સહકારી બેંકો, ડેરી સંઘો |
| 46 | SC, ST, OBC ના હિતો | શૈક્ષણિક અને નોકરીમાં અનામત, SC/ST (અત્યાચાર) અધિનિયમ |
| 47 | દારૂ અને માદક પદાર્થો પર પ્રતિબંધ | ગુજરાત, બિહાર, નાગાલેન્ડ, મિઝોરમ જેવા રાજ્યોમાં દારૂબંધી |
| 48 | ગાયોની કતલ પર પ્રતિબંધ | ઘણા રાજ્યો (મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, દિલ્હી) માં ગૌહત્યા પ્રતિબંધક કાયદા |
(C) ઉદારવાદી-બૌદ્ધિક સિદ્ધાંતો – સાર્વત્રિક, આંતરરાષ્ટ્રીય
| અનુચ્છેદ | વિષય | અમલીકરણના ઉદાહરણો |
|---|---|---|
| 44 | સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) | હજુ સંપૂર્ણ અમલમાં નથી; ગોઆમાં પોર્ટુગીઝ નાગરિક સંહિતા લાગુ; ઉત્તરાખંડે 2024માં UCC બિલ પસાર કર્યું |
| 45 | પૂર્વ-પ્રાથમિક શિક્ષણ | ICDS, આંગણવાડી કેન્દ્રો |
| 48A | પર્યાવરણ સુરક્ષા | વાયુ (1981), પાણી (1974), પર્યાવરણ સંરક્ષણ (1986) અધિનિયમ; રાષ્ટ્રીય ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (2010) |
| 49 | સ્મારકોનું રક્ષણ | ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI), યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સ |
| 50 | ન્યાયતંત્રનું વિભાજન | મેજિસ્ટ્રેટ અને કારોબારી મેજિસ્ટ્રેટનો ભેદ (CrPC); હાઈકોર્ટ, સર્વોચ્ચ અદાલતમાં સ્પષ્ટ વિભાજન |
| 51 | આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ | યુએન મિશનમાં ભાગીદારી; અણુશસ્ત્ર નિવારણ સંધિઓ |
6. યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC) એટલે શું?
અનુચ્છેદ 44: “રાજ્ય સમગ્ર ભારતના પ્રદેશમાં નાગરિકો માટે સમાન નાગરિક સંહિતા સુરક્ષિત કરવાનો પ્રયત્ન કરશે.”
UCC નો અર્થ: તમામ ધર્મો, જાતિઓ, વર્ગોના નાગરિકો માટે સમાન કાયદાઓ – લગ્ન, તલાક, વારસો, દત્તક, સંપત્તિ.
હાલની સ્થિતિ :
- હિન્દુઓ: હિન્દુ કોડ બિલ (1955-56): હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ (શીખ, જૈન, બૌદ્ધ પણ આ હેઠળ)
- મુસ્લિમો: શરિયત કાયદો (1937) – ટ્રિપલ તલાક હવે ગુનો (2019)
- ખ્રિસ્તીઓ: ભારતીય ખ્રિસ્તી લગ્ન અધિનિયમ (1872), ભારતીય વારસો અધિનિયમ (1925)
- પારસીઓ: પારસી લગ્ન અને તલાક અધિનિયમ (1936)
UCC ની માંગ: 1985ના શાહબાનો કેસ (મુસ્લિમ સ્ત્રીને ભરણપોષણ) બાદ ચર્ચા શરૂ. હાલ UTમાં ઉત્તરાખંડે 2024માં UCC બિલ પસાર કર્યું. કેન્દ્ર સરકારે સર્વોચ્ચ અદાલતને UCC અંગે પોતાનો અભિપ્રાય સોંપ્યો છે.
વિવાદ: ધાર્મિક સ્વતંત્રતા (અનુ. 25-28) અને UCC (અનુ. 44) વચ્ચેનો તણાવ. મુસ્લિમો અને અન્ય લઘુમતીઓ તેમના વ્યક્તિગત કાયદાઓને છોડવા તૈયાર નથી.
7. બંધારણના અન્ય ભાગોમાં ઉલ્લેખિત નીતિ નિર્દેશક તત્વો
DPSP ફક્ત ભાગ IV સુધી મર્યાદિત નથી. અન્ય ભાગોમાં પણ સમાન માર્ગદર્શિકાઓ છે:
| અનુચ્છેદ | ભાગ | સામગ્રી |
|---|---|---|
| 47 | IV | દારૂ નિષેધ – ગાંધીવાદી DPSP |
| 48 | IV | ગૌહત્યા નિષેધ |
| 350A | XVII (ભાષા) | ભાષાકીય લઘુમતીઓ માટે સુવિધાઓ |
| 351 | XVII (ભાષા) | હિન્દી ભાષાનો વિકાસ |
| 335 | XVI | SC/ST માટે સેવાઓમાં દાવા (DPSPની તર્જ પર) |
વળી, પ્રસ્તાવના માં સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાયનો ઉલ્લેખ DPSP ને સમર્થન આપે છે.
8. રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અને મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચેનો સંઘર્ષ અને ન્યાયાલયના ચુકાદાઓ
DPSP અને FR વચ્ચે સંઘર્ષ થાય છે કારણ કે FR વ્યક્તિના અધિકારોને પ્રાધાન્ય આપે છે, જ્યારે DPSP સામૂહિક કલ્યાણને.
| કેસ | વર્ષ | મુદ્દો | ચુકાદો |
|---|---|---|---|
| ચામ્પકમ દોરાઈરાજન કેસ | 1951 | મદ્રાસ રાજ્યએ SC/ST/BC માટે શિક્ષણ અને નોકરીમાં અનામત રાખી -> FR (અનુ. 29(2)) નો ભંગ. | FR > DPSP. (1મો સુધારો 1951 લાવી અનુ. 15(4) અને 16(4) ઉમેરાયા) |
| ગોળકનાથ કેસ | 1967 | સંસદ FRમાં સુધારો કરી શકે? | સંસદ FR માં સુધારો કરી શકે નહીં. FR DPSP પર વરિષ્ઠ. |
| કેશવાનંદ ભારતી | 1973 | સંસદ અનુ. 368 હેઠળ સુધારો કરી શકે છે, પણ ‘મૂળભૂત માળખા’ને નુકસાન ન પહોંચાડે. | DPSP અને FR વચ્ચે સંતુલન; બંનેને સમાન મહત્વ. |
| મિનર્વા મિલ્સ કેસ | 1980 | 42મા સુધારા (1976) દ્વારા DPSP (અનુ. 39(b)(c)) ને FR પર વરિષ્ઠતા. | FR અને DPSP બંને સમાન મહત્વના. 42મા સુધારાની કલમ રદ્દ. |
| કુંદન સિંહ બોરા કેસ | 2000 | DPSP (અનુ. 48, ગૌહત્યા) અને વ્યવસાય સ્વાતંત્ર્ય (19(1)(g)). | ગૌહત્યા પ્રતિબંધક કાયદો યથાવત; DPSP રાજ્યને સાર્વજનિક હિત માટે પ્રતિબંધ મૂકવાનો અધિકાર આપે છે. |
નિષ્કર્ષ: FR અને DPSP એકબીજાના પૂરક છે, વિરોધી નથી. અદાલતો FRને પ્રાધાન્ય આપે છે, પણ DPSPને સરકારની નીતિઓની દિશા નિર્ધારિત કરવા માટે અનિવાર્ય ગણે છે.
9. રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનું અમલીકરણ
અમુક મહત્વપૂર્ણ DPSPનો અમલ બંધારણીય સુધારા અથવા કાયદા દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે:
- ગ્રામ પંચાયતો (અનુ. 40): 73મા સુધારા (1992) દ્વારા પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો અને 11મી અનુસૂચિમાં 29 વિષયો.
- મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ (અનુ. 45): 86મા સુધારા (2002) દ્વારા અનુ. 21A (6-14 વર્ષ) અને 2009 માં RTE અધિનિયમ.
- સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાય (અનુ. 39A): નલસા (NALSA) 1995, રાજ્ય કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ, જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ.
- સ્વસ્થ વાતાવરણ (અનુ. 48A): પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1986, રાષ્ટ્રીય ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ 2010.
- દારૂ પર પ્રતિબંધ (અનુ. 47): ગુજરાત, બિહાર, નાગાલેન્ડ, મિઝોરમમાં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ.
- સહકારી સંસ્થાઓ (અનુ. 43B): 97મો સુધારો (2011), સહકારી મંડળીઓને લોકશાહી ઢાંચો.
- UCC (અનુ. 44): ઉત્તરાખંડ (2024) પ્રથમ રાજ્ય બન્યું જેણે UCC કાયદો પસાર કર્યો.
10. રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનું વર્ગીકરણ
| વર્ગ | સમાવિષ્ટ અનુચ્છેદો | ઉદ્દેશ |
|---|---|---|
| આર્થિક અને સામાજિક (સમાજવાદી) | 38, 39, 39A, 41, 42, 43, 43A, 45, 46, 47 | ગરીબી ઘટાડો, સંપત્તિનું સમાન વિતરણ, કલ્યાણકારી રાજ્ય, રોજગારની તકો |
| ગાંધીવાદી | 40, 43, 43B, 46, 47, 48 | ગ્રામ સ્વરાજ, કુટીર ઉદ્યોગો, SC/ST/OBCનું ઉત્થાન, દારૂ અને ગૌહત્યા પર પ્રતિબંધ |
| ઉદાર-બૌદ્ધિક | 44, 45, 48A, 49, 50, 51 | UCC, પર્યાવરણ સુરક્ષા, સ્મારકોનું રક્ષણ, ન્યાયતંત્ર-કારોબારી વિભાજન, આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ |
મોક ટેસ્ટ – રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો
1. DPSP ભારતીય બંધારણના કયા ભાગમાં સમાવિષ્ટ છે?
A) ભાગ III
B) ભાગ IV
C) ભાગ IVA
D) ભાગ V
જવાબ: B
2. DPSP ને ‘બિન-ન્યાયસંગત’ ક્યા અનુચ્છેદ દ્વારા કહેવામાં આવ્યું છે?
A) 36
B) 37
C) 38
D) 39
જવાબ: B
3. DPSP નો વિચાર ભારતીય બંધારણે કયા દેશના બંધારણમાંથી લીધો છે?
A) અમેરિકા
B) કેનેડા
C) આયર્લેન્ડ
D) ઑસ્ટ્રેલિયા
જવાબ: C
4. ‘સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાય’ કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરાયો?
A) 1લો
B) 7મો
C) 42મો
D) 44મો
જવાબ: C
5. ‘ગ્રામ પંચાયતોનું સંગઠન’ (અનુ. 40) કયા સુધારા દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો પામ્યું?
A) 73મો (1992)
B) 74મો (1992)
C) 42મો (1976)
D) 44મો (1978)
જવાબ: A
6. ‘સમાન નાગરિક સંહિતા’ (UCC) કયા અનુચ્છેદમાં આવે છે?
A) 44
B) 43
C) 42
D) 41
જવાબ: A
7. 86મા સુધારા (2002) પહેલા, અનુ. 45 14 વર્ષ સુધીના બાળકો માટે શું આપતો હતો?
A) મફત ભોજન
B) મફત શિક્ષણ
C) આંગણવાડી
D) બાળ કલ્યાણ
જવાબ: B
8. ‘પર્યાવરણ સંરક્ષણ’ (અનુ. 48A) કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરાયું?
A) 42મો
B) 44મો
C) 73મો
D) 86મો
જવાબ: A
9. ‘ન્યાયતંત્રનું કારોબારીથી વિભાજન’ કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 48
B) 49
C) 50
D) 51
જવાબ: C
10. ‘સમાન કામ માટે સમાન વેતન’ કયા અનુચ્છેદમાં આવે છે?
A) 39(a)
B) 39(d)
C) 41
D) 42
જવાબ: B
11. ‘દારૂ અને માદક પદાર્થો પર પ્રતિબંધ’ કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 46
B) 47
C) 48
D) 48A
જવાબ: B
12. UCC નો સમાવેશ કયા વિષયોમાં થાય છે?
A) લગ્ન, તલાક, વારસો
B) રાજકીય ચૂંટણીઓ
C) આર્થિક નીતિઓ
D) પર્યાવરણ નિયમો
જવાબ: A
13. ‘ગાયો, વાછરડાં, દુધાળા પશુઓની કતલ પર પ્રતિબંધ’ કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 47
B) 48
C) 48A
D) 49
જવાબ: B
14. MGNREGA (2005) કયા DPSP ના અમલીકરણનું ઉદાહરણ છે?
A) અનુ. 41 (કામ કરવાનો અધિકાર)
B) અનુ. 38 (સામાજિક ન્યાય)
C) અનુ. 39 (સંપત્તિનું વિતરણ)
D) અનુ. 43 (જીવંત વેતન)
જવાબ: A
15. ચામ્પકમ દોરાઈરાજન કેસ (1951) માં સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?
A) DPSP > FR
B) FR > DPSP
C) FR = DPSP
D) DPSP અને FR સમાન
જવાબ: B
16. કયા કેસમાં 42મા સુધારાની DPSP ને FR પર વરિષ્ઠતા આપતી કલમ રદ્દ કરાઈ?
A) ગોળકનાથ
B) કેશવાનંદ
C) મિનર્વા મિલ્સ
D) મેનકા ગાંધી
જવાબ: C
17. 97મા સુધારા (2011) દ્વારા કયો અનુચ્છેદ DPSP માં ઉમેરાયો?
A) 43A
B) 43B
C) 44
D) 45
જવાબ: B
18. ‘આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા’ કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 49
B) 50
C) 51
D) 52
જવાબ: C
19. 2024 માં UCC લાગુ કરનાર પ્રથમ રાજ્ય કયું છે?
A) ગુજરાત
B) ઉત્તરાખંડ
C) હિમાચલ પ્રદેશ
D) મધ્યપ્રદેશ
જવાબ: B
20. DPSP ની સ્થાપના પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું છે?
A) વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા
B) કલ્યાણકારી રાજ્ય
C) આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ
D) સામ્યવાદી સમાજ
જવાબ: B
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. The concept of ‘Uniform Civil Code’ is mentioned under which Article of the Indian Constitution? (UPSC 2020)
A) 42
B) 44
C) 45
D) 48
જવાબ: B
2. Which of the following is not a Gandhian Directive Principle? (UPSC 2018)
A) Organization of village panchayats (Article 40)
B) Prohibition of cow slaughter (Article 48)
C) Promotion of cottage industries (Article 43)
D) Equal pay for equal work (Article 39(d))
જવાબ: D
3. The difference between Fundamental Rights and Directive Principles is that: (UPSC 2019)
A) FR are justiciable, DPSP are non-justiciable
B) FR are for citizens, DPSP for all persons
C) FR are positive obligations, DPSP are negative
D) FR can be suspended, DPSP cannot
જવાબ: A
4. Which of the following DPSP was added by the 42nd Amendment? (UPSC 2017)
A) Article 39A
B) Article 43A
C) Article 48A
D) All of the above
જવાબ: D
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ‘રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો’ કયા દેશના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યા છે? (GPSC 2019)
A) અમેરિકા
B) કેનેડા
C) આયર્લેન્ડ
D) જર્મની
જવાબ: C
2. UCC (Uniform Civil Code) કયા અનુચ્છેદમાં છે? (GPSC 2018)
A) 14
B) 21
C) 44
D) 45
જવાબ: C
3. ‘સમાન કામ માટે સમાન વેતન’ કયા DPSP નો ભાગ છે? (GPSC 2020)
A) અનુ. 39(a)
B) અનુ. 39(d)
C) અનુ. 41
D) અનુ. 42
જવાબ: B
4. ‘પંચાયતી રાજ’ ને મજબૂત કરવા માટે કયા સુધારાનો ઉમેરો થયો?
A) 42મો
B) 44મો
C) 73મો
D) 74મો
જવાબ: C
5. DPSP અનુસાર, ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોમાં કયા સિદ્ધાંતને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ? (GPSC 2017)
A) યુદ્ધને પ્રોત્સાહન
B) તટસ્થતા
C) આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા
D) વસાહતીવાદ
જવાબ: C
રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો ભારતીય બંધારણનો આત્મા છે, જે ભારતને કલ્યાણકારી રાજ્ય તરફ દોરી જાય છે. તેમ છતાં તે બિન-ન્યાયસંગત છે, સરકારોએ 73મો, 86મો, 42મો, 97મો સુધારા જેવા પ્રયત્નોથી તેમના અમલીકરણ માટે પગલાં લીધા છે. FR અને DPSP વચ્ચેનો સંઘર્ષ (ચામ્પકમ, મિનર્વા મિલ્સ) એ અદાલતોને બંને વચ્ચે સંતુલન સાધવાની જરૂરિયાત સિદ્ધ કરી આપી. UCC (અનુ. 44) વિવાદાસ્પદ છે પણ ઉત્તરાખંડે તેને અમલમાં મૂકવાનું શરૂ કર્યું છે. આ વિષય GPSC, UPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં DPSP, UCC, અને FR-DPSP તફાવતને લગતા પ્રશ્નો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.