પ્રસ્તાવના
ભારતીય બંધારણ વિશ્વનું સૌથી લાંબું લેખિત બંધારણ છે. તેની રચના 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ પૂર્ણ થઈ અને 26 જાન્યુઆરી 1950થી અમલમાં આવી. મૂળ બંધારણમાં 395 અનુચ્છેદો (Articles) , 22 ભાગો (Parts) અને 8 અનુસૂચિઓ (Schedules) હતી. વર્ષ 2026 સુધીમાં વિવિધ સુધારાઓને પગલે, બંધારણમાં 448 અનુચ્છેદો, 25 ભાગો અને 12 અનુસૂચિઓ થઈ ગઈ છે.
નોંધ: 106મા સુધારા (2023-24માં પસાર) બાદ મહિલાઓ માટે લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં 33% બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ ઉમેરાઈ છે, પરંતુ તે સંપૂર્ણ અમલ માટે હજુ નિયમો બાકી છે.
1. બંધારણના ભાગો અને તેમના અનુચ્છેદોની સૂચિ (2026 મુજબ)
નીચે તમામ 25 ભાગો અને તેમાં સમાવિષ્ટ અનુચ્છેદોની વિગતવાર સૂચિ આપેલ છે:
| ભાગ | વિષય | અનુચ્છેદો | મુખ્ય વિષયવસ્તુ |
|---|---|---|---|
| ભાગ I | સંઘ અને તેનો પ્રદેશ | 1-4 | ભારતનું નામ, રાજ્યોનું વર્ણન, નવા રાજ્યોની રચના, સીમાઓમાં ફેરફાર |
| ભાગ II | નાગરિકતા | 5-11 | બંધારણની શરૂઆત વખતે નાગરિકતા, સ્થળાંતરિત વ્યક્તિઓના અધિકારો |
| ભાગ III | મૂળભૂત અધિકારો | 12-35 | સમાનતા, સ્વતંત્રતા, શોષણ સામે, ધર્મ, સંસ્કૃતિ, બંધારણીય ઉપચાર |
| ભાગ IV | રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો | 36-51 | સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય માર્ગદર્શન (બિન-ન્યાયસંગત) |
| ભાગ IVA | મૂળભૂત ફરજો | 51A | 11 નાગરિક ફરજો (42મા સુધારા, 1976 દ્વારા ઉમેરાઈ) |
| ભાગ V | સંઘ (કેન્દ્ર સરકાર) | 52-151 | રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન, મંત્રીમંડળ, સંસદ, સર્વોચ્ચ અદાલત, CAG |
| ભાગ VI | રાજ્યો | 152-237 | રાજ્યપાલ, મુખ્યમંત્રી, રાજ્ય વિધાનસભા, હાઈકોર્ટ |
| ભાગ VII | (નાબૂદ) | 238 | 7મા સુધારા (1956) દ્વારા નાબૂદ – ભાગ B રાજ્યો માટે હતો |
| ભાગ VIII | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો | 239-242 | દિલ્હી, પોંડિચેરી, લક્ષદ્વીપ, જમ્મુ-કાશ્મીર, લડાખ વગેરેનું સંચાલન |
| ભાગ IX | પંચાયતો | 243-243O | 73મા સુધારા (1992) દ્વારા – ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ્ય |
| ભાગ IXA | નગરપાલિકાઓ | 243P-243ZG | 74મા સુધારા (1992) દ્વારા – શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્ય |
| ભાગ IXB | સહકારી સંસ્થાઓ | 243ZH-243ZT | 97મા સુધારા (2011) દ્વારા – સહકારી મંડળીઓને બંધારણીય દરજ્જો |
| ભાગ X | અનુસૂચિત અને આદિવાસી વિસ્તારો | 244-244A | 5મા અને 6ઠ્ઠા પરિશિષ્ટ હેઠળના વિસ્તારોનું સંચાલન |
| ભાગ XI | સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધો | 245-263 | વિધાન, કારોબારી, નાણાકીય સંબંધો; GST પરિષદ |
| ભાગ XII | નાણાં, મિલકત, કરાર, દાવા | 264-300A | વિત્તીય જોગવાઈઓ, કર વિતરણ, સંપત્તિનો અધિકાર (300A) |
| ભાગ XIII | વેપાર, વાણિજ્ય અને સમાગમની સ્વતંત્રતા | 301-307 | ભારતના પ્રદેશમાં મુક્ત વેપાર |
| ભાગ XIV | સંઘ અને રાજ્યો હેઠળની સેવાઓ | 308-323 | UPSC, SPSC, સેવાની શરતો, અખિલ ભારતીય સેવાઓ (IAS, IPS) |
| ભાગ XIVA | ટ્રિબ્યુનલ્સ | 323A-323B | 42મા સુધારા (1976) દ્વારા – વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ્સ (CAT, SAT) |
| ભાગ XV | ચૂંટણીઓ | 324-329A | ચૂંટણી પંચ, સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર |
| ભાગ XVI | અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ માટે વિશેષ જોગવાઈઓ | 330-342 | લોકસભા, વિધાનસભામાં બેઠકોની અનામત; SC/STની જાહેરાત |
| ભાગ XVII | રાજભાષા | 343-351 | હિન્દી અને અંગ્રેજી; ભાષાકીય લઘુમતીઓ |
| ભાગ XVIII | કટોકટી જોગવાઈઓ | 352-360 | રાષ્ટ્રીય, બંધારણીય, નાણાકીય કટોકટી |
| ભાગ XIX | વિવિધ | 361-367 | રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલની ઉત્તરદાયિત્વમાંથી મુક્તિ, અર્થઘટન |
| ભાગ XX | બંધારણ સુધારો | 368 | બંધારણમાં સુધારાની પ્રક્રિયા |
| ભાગ XXI | કામચલાઉ, સંક્રમણકાલીન અને વિશેષ જોગવાઈઓ | 369-392 | જમ્મુ-કાશ્મીર (અનુ. 370 – 2019માં નાબૂદ), અન્ય રાજ્યો માટે વિશેષ જોગવાઈઓ (371A-371J) |
| ભાગ XXII | સંક્ષિપ્ત નામ, પ્રારંભ, સત્તાવાર લખાણ | 393-395 | બંધારણનો અમલ, અધિકૃત લખાણ, અધિનિયમોની નાબૂદી |
2. અનુચ્છેદોની વિગતવાર યાદી (ભાગવાર)
ભાગ I: સંઘ અને તેનો પ્રદેશ (અનુચ્છેદ 1-4)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 1 | ભારતનું નામ અને પ્રદેશ – “ઇન્ડિયા ધેટ ઇઝ ભારત શેલ બી અ યુનિયન ઑફ સ્ટેટ્સ” |
| 2 | નવા રાજ્યોનો સમાવેશ અથવા સ્થાપના |
| 3 | નવા રાજ્યોની રચના, તેમના ક્ષેત્રો, સીમાઓ અથવા નામોમાં ફેરફાર |
| 4 | અનુચ્છેદ 2 અને 3 હેઠળના કાયદાઓમાં પ્રથમ અને ચોથી અનુસૂચિમાં સુધારાની જોગવાઈ |
ભાગ II: નાગરિકતા (અનુચ્છેદ 5-11)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 5 | બંધારણની શરૂઆત વખતે નાગરિકતા |
| 6 | પાકિસ્તાનથી ભારતમાં સ્થળાંતર કરનાર વ્યક્તિઓના નાગરિકતાના અધિકારો |
| 7 | પાકિસ્તાનમાં સ્થળાંતર કરનાર વ્યક્તિઓના નાગરિકતાના અધિકારો |
| 8 | ભારતની બહાર રહેતા ભારતીય મૂળની વ્યક્તિઓના નાગરિકતાના અધિકારો |
| 9 | સ્વૈચ્છિક રીતે વિદેશી નાગરિકતા મેળવનાર વ્યક્તિઓ નાગરિક રહેશે નહીં |
| 10 | નાગરિકતાના અધિકારોની સાતત્યતા |
| 11 | સંસદ દ્વારા કાયદા દ્વારા નાગરિકતાને નિયંત્રિત કરવાની સત્તા |
ભાગ III: મૂળભૂત અધિકારો (અનુચ્છેદ 12-35)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ | વર્ગ |
|---|---|---|
| 12 | “રાજ્ય” ની વ્યાખ્યા | વ્યાખ્યાત્મક |
| 13 | મૂળભૂત અધિકારો સાથે અસંગત કાયદા (ન્યાયિક સમીક્ષાનો સિદ્ધાંત) | વ્યાખ્યાત્મક |
| 14 | કાયદા સમક્ષ સમાનતા | સમાનતાનો અધિકાર |
| 15 | ધર્મ, જાતિ, લિંગ, જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવનો પ્રતિબંધ | સમાનતાનો અધિકાર |
| 16 | જાહેર રોજગારની બાબતોમાં તકની સમાનતા | સમાનતાનો અધિકાર |
| 17 | અસ્પૃશ્યતાનો અંત | સમાનતાનો અધિકાર |
| 18 | ખિતાબોનો અંત | સમાનતાનો અધિકાર |
| 19 | વાણી, એકત્રીકરણ, સંગઠન, ચળવળ, નિવાસ, વ્યવસાયની સ્વતંત્રતા | સ્વતંત્રતાનો અધિકાર |
| 20 | ગુનાઓ માટે દોષસાબિતી સામે રક્ષણ | સ્વતંત્રતાનો અધિકાર |
| 21 | જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ | સ્વતંત્રતાનો અધિકાર |
| 21A | શિક્ષણનો અધિકાર (6-14 વર્ષ) – 86મો સુધારો, 2002 | સ્વતંત્રતાનો અધિકાર |
| 22 | ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ | સ્વતંત્રતાનો અધિકાર |
| 23 | માનવ વ્યાપાર અને બેવડી મજૂરીનો પ્રતિબંધ | શોષણ સામે અધિકાર |
| 24 | કારખાનાઓ વગેરેમાં બાળકોના રોજગારનો પ્રતિબંધ | શોષણ સામે અધિકાર |
| 25 | અંતઃકરણની સ્વતંત્રતા અને ધર્મના વ્યવસાય, આચરણ અને પ્રચારની સ્વતંત્રતા | ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય |
| 26 | ધાર્મિક બાબતોના સંચાલનની સ્વતંત્રતા | ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય |
| 27 | કોઈપણ ચોક્કસ ધર્મના પ્રચાર માટે કર ચૂકવવાની સ્વતંત્રતા | ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય |
| 28 | શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અથવા ધાર્મિક ઉપાસનામાં હાજરી આપવાની સ્વતંત્રતા | ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય |
| 29 | લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ | સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર |
| 30 | લઘુમતીઓને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવા અને સંચાલન કરવાનો અધિકાર | સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર |
| 31 | (44મા સુધારા, 1978 દ્વારા નાબૂદ) – હતો સંપત્તિનો અધિકાર | – |
| 31A | એસ્ટેટ વગેરેના સંપાદન માટેના કાયદાઓનું સંરક્ષણ | – |
| 31B | અમુક અધિનિયમો અને નિયમોની માન્યતા (9મી અનુસૂચિ) | – |
| 31C | અમુક નિદેશક તત્વોને અસરકારક બનાવતા કાયદાઓનું સંરક્ષણ | – |
| 32 | આ ભાગ દ્વારા પ્રદાન કરાયેલા અધિકારોના અમલ માટેના ઉપચાર – ડૉ. આંબેડકરે ‘હૃદય અને આત્મા’ કહ્યું | બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર |
| 33 | સશસ્ત્ર દળો વગેરે માટે સંસદ દ્વારા અધિકારોમાં ફેરફાર કરવાની સત્તા | – |
| 34 | કાયદાકીય શાસન દરમિયાન અધિકારો પર પ્રતિબંધ | – |
| 35 | આ ભાગની જોગવાઈઓને અસરકારક બનાવવા માટેનું કાયદા | – |
ભાગ IV: રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો (અનુચ્છેદ 36-51)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 36 | “રાજ્ય” ની વ્યાખ્યા (અનુ. 12 સમાન) |
| 37 | આ ભાગમાં સમાવિષ્ટ સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ |
| 38 | રાજ્ય લોકોના કલ્યાણ માટે સામાજિક વ્યવસ્થા સુરક્ષિત કરશે |
| 39 | રાજ્ય દ્વારા અનુસરવામાં આવવાની નીતિના ચોક્કસ સિદ્ધાંતો |
| 39A | સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાય |
| 40 | ગ્રામ પંચાયતોનું સંગઠન |
| 41** | કામ કરવાનો, શિક્ષણનો અને ચોક્કસ કિસ્સાઓમાં જાહેર સહાયનો અધિકાર |
| 42 | કામની ન્યાયપૂર્ણ અને માનવીય પરિસ્થિતિઓ અને માતૃત્વ રાહતની જોગવાઈ |
| 43** | કામદારો માટે જીવંત વેતન વગેરે |
| 43A | ઉદ્યોગોના સંચાલનમાં કામદારોની ભાગીદારી |
| 44 | નાગરિકો માટે સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) |
| 45** | છ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે બાળપણ સંભાળ અને શિક્ષણની જોગવાઈ |
| 46 | અનુસૂચિત જાતિઓ, અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને અન્ય નબળા વર્ગોના શૈક્ષણિક અને આર્થિક હિતોને પ્રોત્સાહન |
| 47** | રાજ્યની ફરજ – પોષણનું સ્તર અને જીવનધોરણ વધારવું અને જાહેર આરોગ્ય સુધારવું |
| 48 | કૃષિ અને પશુપાલનનું સંગઠન |
| 48A | પર્યાવરણનું રક્ષણ અને સુધારણા અને જંગલો અને વન્યજીવનનું રક્ષણ |
| 49** | રાષ્ટ્રીય મહત્વના સ્મારકો, સ્થળો અને વસ્તુઓનું રક્ષણ |
| 50** | ન્યાયતંત્રનું કારોબારીથી વિભાજન |
| 51** | આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન |
ભાગ IVA: મૂળભૂત ફરજો (અનુચ્છેદ 51A)
11 મૂળભૂત ફરજો – બંધારણનું પાલન, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર, રાષ્ટ્રની સાર્વભૌમતા અને એકતાનું રક્ષણ, દેશની રક્ષા, સ્ત્રીઓની પ્રતિષ્ઠાનો આદર, રાષ્ટ્રની સાંસ્કૃતિક વિરાસતનું સંવર્ધન, પર્યાવરણનું રક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ, જાહેર સંપત્તિનું રક્ષણ, અને 6-14 વર્ષના બાળકોને શિક્ષણ.
3. દરેક ભાગના મહત્વપૂર્ણ અનુચ્છેદો (સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે)
ભાગ V: સંઘ (અનુ. 52-151) – મહત્વપૂર્ણ અનુચ્છેદો
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ | મહત્વ |
|---|---|---|
| 52 | ભારતનો રાષ્ટ્રપતિ | રાજ્યનો નોમિનલ વડો |
| 53 | સંઘની કારોબારી સત્તા | રાષ્ટ્રપતિમાં નિહિત |
| 54 | રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી | નિર્વાચક મંડળ દ્વારા |
| 61 | રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગની પ્રક્રિયા | સંસદના 2/3 બહુમતીથી |
| 63 | ભારતનો ઉપરાષ્ટ્રપતિ | રાજ્યસભાના પદ અધિકારી સભાપતિ |
| 72 | રાષ્ટ્રપતિની ક્ષમાદાનની સત્તા | મૃત્યુદંડ સહિતની સજાઓ માફ કરવાની |
| 74 | રાષ્ટ્રપતિને સહાય અને સલાહ આપવા માટે મંત્રિપરિષદ | સામૂહિક જવાબદારી |
| 75 | મંત્રીઓ અંગેની અન્ય જોગવાઈઓ | મંત્રીપરિષદ લોકસભા પ્રત્યે જવાબદાર |
| 76 | ભારતના મહાન્યાયવાદી (Attorney General) | કેન્દ્રના સર્વોચ્ચ કાનૂની અધિકારી |
| 79 | સંસદની રચના | રાષ્ટ્રપતિ + રાજ્યસભા + લોકસભા |
| 80 | રાજ્યસભાની રચના | 250 સભ્યો (238 રાજ્યો + 12 નિયુક્ત) |
| 81** | લોકસભાની રચના | 552 સભ્યો (530 રાજ્યો + 20 કેન્દ્રશાસિત + 2 એંગ્લો-ઇન્ડિયન) [નોંધ: 104મા સુધારા, 2020માં એંગ્લો-ઇન્ડિયનની નિયુક્તિ સમાપ્ત] |
| 85 | સંસદના સત્ર, સ્થગન અને વિસર્જન | રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા બોલાવાય છે |
| 105 | સંસદ અને તેના સભ્યોના વિશેષાધિકારો | વાણી સ્વાતંત્ર્ય, કાર્યવાહીની પ્રકાશનથી મુક્તિ |
| 108 | બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક | અધિનિયમના મતભેદો ઉકેલવા |
| 110 | નાણાં વિધેયકની વ્યાખ્યા | માત્ર લોકસભામાં જ રજૂ થઈ શકે |
| 112** | વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન (બજેટ) | |
| 123** | સંસદના સત્રમાં વિરામ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિનો અધિસૂચના બહાર પાડવાનો અધિકાર | |
| 124 | સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના અને રચના | ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય |
| 148 | નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) | સરકારી હિસાબોની તપાસ |
ભાગ VI: રાજ્યો (અનુ. 152-237) – મહત્વપૂર્ણ અનુચ્છેદો
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 153 | રાજ્યના રાજ્યપાલ |
| 155 | રાજ્યપાલની નિમણૂક (રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા) |
| 161 | રાજ્યપાલની ક્ષમાદાનની સત્તા |
| 163 | રાજ્યપાલને સહાય અને સલાહ આપવા માટે મંત્રિપરિષદ |
| 164** | મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક; મંત્રિપરિષદ વિધાનસભા પ્રત્યે જવાબદાર |
| 165** | રાજ્યના મહાન્યાયવાદી (Advocate General) |
| 168 | રાજ્યોમાં વિધાનમંડળની રચના (ધારાસભા અને કેટલાક રાજ્યોમાં ધારાપરિષદ) |
| 214 | રાજ્યો માટે હાઈકોર્ટ |
| 226 | હાઈકોર્ટ દ્વારા રિટ જારી કરવાની સત્તા (અનુ. 32 કરતાં વ્યાપક) |
ભાગ VIII: કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (અનુ. 239-242)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 239 | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું સંચાલન (રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા પ્રશાસકની નિમણૂક) |
| 239A | દિલ્હી અને પોંડિચેરી માટે વિધાનસભા અને મંત્રીપરિષદની રચના |
| 239AA | રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર દિલ્હી માટે વિશેણ જોગવાઈઓ |
| 242 | લક્ષદ્વીપ માટેની જોગવાઈઓ |
ભાગ IX: પંચાયતો (અનુ. 243-243O) – 73મો સુધારો, 1992
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 243 | વ્યાખ્યાઓ |
| 243A | ગ્રામ સભા |
| 243B | પંચાયતોની રચના (ત્રણ-સ્તરીય: ગ્રામ, તાલુકા, જિલ્લા) |
| 243C | પંચાયતોની રચના માટે બેઠકોની રચના |
| 243D | SC/ST અને મહિલાઓ માટે બેઠકોની અનામત |
| 243E | પંચાયતોનો કાર્યકાળ (5 વર્ષ) |
| 243F | અયોગ્યતાના કારણો |
| 243G | પંચાયતોની સત્તાઓ, અધિકાર અને જવાબદારીઓ – 11મી અનુસૂચિ (29 વિષયો) |
| 243H | પંચાયતો દ્વારા કર લાદવાની અને વસૂલાત કરવાની સત્તા |
| 243I | નાણાંની સમીક્ષા માટે રાજ્ય નાણાં પંચની રચના |
| 243O | પંચાયતો અંગેના કાયદાઓને ન્યાયિક સમીક્ષામાંથી બાકાત રાખવા |
ભાગ IXA: નગરપાલિકાઓ (અનુ. 243P-243ZG) – 74મો સુધારો, 1992
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 243P | વ્યાખ્યાઓ |
| 243Q | નગરપાલિકાઓની રચના (ત્રણ પ્રકાર: નગર પંચાયત, નગરપાલિકા, મહાનગરપાલિકા) |
| 243R | બેઠકોની રચના |
| 243T | SC/ST અને મહિલાઓ માટે બેઠકોની અનામત |
| 243U | નગરપાલિકાઓનો કાર્યકાળ (5 વર્ષ) |
| 243W | નગરપાલિકાઓની સત્તાઓ, અધિકાર અને જવાબદારીઓ – 12મી અનુસૂચિ (18 વિષયો) |
| 243Z | મેટ્રોપોલિટન આયોજન સમિતિઓ |
ભાગ X: અનુસૂચિત અને આદિવાસી વિસ્તારો (અનુ. 244-244A)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 244 | 5મા અને 6ઠ્ઠા પરિશિષ્ટ હેઠળના વિસ્તારોનું સંચાલન |
| 244A | આસામમાં આદિવાસી વિસ્તારોનું સ્વાયત્ત જિલ્લાઓની રચના |
ભાગ XI: સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધો (અનુ. 245-263)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ | મહત્વ |
|---|---|---|
| 245 | સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાયદાઓનો વિસ્તાર | |
| 246 | 7મી અનુસૂચિ – સૂચિઓ અનુસાર કાયદા બનાવવાની સત્તા | |
| 246A | GST અંગે વિશેષ જોગવાઈ (101મો સુધારો, 2016) | |
| 248 | અવશિષ્ટ સત્તાઓ – સંસદ પાસે | |
| 249 | રાષ્ટ્રીય હિતમાં રાજ્ય સૂચિના વિષયો પર સંસદ દ્વારા કાયદો બનાવવાની સત્તા | |
| 250 | કટોકટી દરમિયાન રાજ્ય સૂચિના વિષયો પર સંસદ દ્વારા કાયદો બનાવવાની સત્તા | |
| 252 | બે અથવા વધુ રાજ્યોના સંમતિથી સંસદ દ્વારા કાયદો | |
| 253 | આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓને અમલમાં મૂકવા માટે સંસદ દ્વારા કાયદો | |
| 254 | સંયુક્ત સૂચિમાં સંઘ કાયદા અને રાજ્ય કાયદા વચ્ચે વિરોધ – સંઘ કાયદાને પ્રાધાન્ય | |
| 256 | રાજ્યોની ફરજ – કેન્દ્ર દ્વારા બનાવેલા કાયદાઓનું પાલન | |
| 258 | કેન્દ્ર દ્વારા રાજ્યોને કેટલીક સત્તાઓ સોંપવાની સત્તા | |
| 262 | આંતર-રાજ્ય નદીઓના વિવાદોના નિરાકરણ માટેની જોગવાઈ | |
| 263 | આંતર-રાજ્ય પરિષદની સ્થાપના |
ભાગ XII: નાણાં, મિલકત, કરાર અને દાવા (અનુ. 264-300A)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 265 | સત્તા વિના કોઈ કર લાદી શકાય નહીં |
| 266 | ભારતનું સંચિત નિધિ અને રાજ્યોનું સંચિત નિધિ |
| 267 | આકસ્મિક નિધિ (Contingency Fund) |
| 268-281 | કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કરનું વિતરણ |
| 280 | નાણાં પંચ – કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કરની આવકની ફાળવણી |
| 300 | કરારોના અમલ માટે સરકાર દાવો કરી શકે |
| 300A | સંપત્તિનો અધિકાર – કાયદાકીય અધિકાર (44મા સુધારા, 1978 દ્વારા મૂળભૂત અધિકારોમાંથી દૂર કરાયો) |
ભાગ XIII: વેપાર, વાણિજ્ય અને સમાગમની સ્વતંત્રતા (અનુ. 301-307)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 301 | વેપાર, વાણિજ્ય અને સમાગમની સ્વતંત્રતા |
| 302 | જાહેર હિતમાં સંસદ દ્વારા સ્વતંત્રતા પર પ્રતિબંધ |
| 303 | સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓ દ્વારા ભેદભાવ પૂર્ણ કાયદા બનાવવા પર પ્રતિબંધ |
| 304 | રાજ્યો દ્વારા સ્વતંત્રતા પર વાજબી પ્રતિબંધ |
| 305 | હાલના એકાધિકારી કાયદાઓનું સંરક્ષણ |
| 306 | (નાબૂદ) |
| 307 | આ ભાગની જોગવાઈઓને અમલમાં મૂકવા માટે સંસદ દ્વારા કાયદો |
ભાગ XIV: સંઘ અને રાજ્યો હેઠળની સેવાઓ (અનુ. 308-323)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 308 | “રાજ્ય” ની વ્યાખ્યા (અનુ. 12 સિવાય) |
| 309 | સેવાઓની ભરતી અને સેવાની શરતો નક્કી કરવા માટે સંસદ/રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા કાયદો |
| 310 | રાષ્ટ્રપતિ/રાજ્યપાલની ઇચ્છા અનુસાર સેવાની શરતો – “Pleasure of President” સિદ્ધાંત |
| 311 | સિવિલ સેવામાંથી દૂર કરવા માટેની પ્રક્રિયા |
| 312 | અખિલ ભારતીય સેવાઓની રચના (IAS, IPS, IFS) |
| 315 | યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (UPSC) અને રાજ્ય પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (SPSC) |
| 316 | UPSC/SPSCના સભ્યોની નિમણૂક અને કાર્યકાળ |
| 320 | UPSC/SPSCના કાર્યો – ભરતી, પ્રોનમોશન, વગેરે |
| 323 | UPSC/SPSCના અહેવાલો |
ભાગ XIVA: ટ્રિબ્યુનલ્સ (અનુ. 323A-323B) – 42મો સુધારો, 1976
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 323A | વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ્સ – CAT (Central Administrative Tribunal) અને SAT (State Administrative Tribunal) |
| 323B | અન્ય બાબતો માટે ટ્રિબ્યુનલ્સ (કર, ઔદ્યોગિક, જમીન, વગેરે) |
ભાગ XV: ચૂંટણીઓ (અનુ. 324-329A)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ | મહત્વ |
|---|---|---|
| 324 | ચૂંટણી પંચની સત્તા – સુપરિન્ટેન્ડન્ટ, દિશા અને નિયંત્રણ | |
| 325 | માત્ર એક જ નિર્વાચક મંડળ – ચૂંટણીઓમાં સામાન્ય પ્રતિનિધિત્વ | |
| 326 | સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર – 18 વર્ષની ઉંમર (61મો સુધારો, 1988) | |
| 327 | સંસદ દ્વારા ચૂંટણી અંગે કાયદા બનાવવાની સત્તા | |
| 328 | રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા ચૂંટણી અંગે કાયદા બનાવવાની સત્તા | |
| 329 | ચૂંટણીના વિવાદોમાં ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ પર પ્રતિબંધ | |
| 329A | (નાબૂદ) |
ભાગ XVI: અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ માટે વિશેષ જોગવાઈઓ (અનુ. 330-342)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 330 | લોકસભામાં SC અને ST માટે બેઠકોની અનામત |
| 332 | વિધાનસભાઓમાં SC અને ST માટે બેઠકોની અનામત |
| 335 | SC/ST માટે સેવાઓમાં દાવા |
| 338 | રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જાતિ આયોગ (NCSC) |
| 338A | રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ (NCST) (89મો સુધારો, 2003) |
| 338B | રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ (NCBC) (102મો સુધારો, 2018) |
| 340 | પછાત વર્ગોની તપાસ માટે આયોગની નિમણૂક |
| 341 | અનુસૂચિત જાતિઓ (SC)ની જાહેરાત |
| 342 | અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST)ની જાહેરાત |
| 342A | સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો (SEBC) ની જાહેરાત (102મો સુધારો) |
ભાગ XVII: રાજભાષા (અનુ. 343-351)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ |
|---|---|
| 343 | સંઘની સત્તાવાર ભાષા – હિન્દી (દેવનાગરી લિપિ); અંગ્રેજી 15 વર્ષ માટે (1965 સુધી) |
| 344 | સત્તાવાર ભાષા માટે આયોગ અને સંસદીય સમિતિ |
| 345 | રાજ્યની સત્તાવાર ભાષાઓ |
| 346 | બે રાજ્યો વચ્ચે વાતચીતની ભાષા (અંગ્રેજી) |
| 347 | રાજ્યની વસ્તીના નોંધપાત્ર ભાગ દ્વારા બોલાતી ભાષા અંગે વિશેષ જોગવાઈ |
| 348 | સર્વોચ્ચ અદાલત અને હાઈકોર્ટોની ભાષા (અંગ્રેજી) |
| 349 | ભાષા અંગેના ચોક્કસ કાયદા પાસ કરવા માટેની પ્રક્રિયા |
| 350 | ભાષાકીય લઘુમતીઓને રજૂઆત કરવાનો અધિકાર |
| 350A | ભાષાકીય લઘુમતીઓ માટે સુવિધાઓ |
| 350B | ભાષાકીય લઘુમતીઓ માટે વિશેષ અધિકારી |
| 351 | હિન્દી ભાષાના વિકાસ માટેની દિશા |
ભાગ XVIII: કટોકટી જોગવાઈઓ (અનુ. 352-360)
| અનુચ્છેદ | કટોકટીનો પ્રકાર | જોગવાઈ |
|---|---|---|
| 352 | રાષ્ટ્રીય કટોકટી | યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ કે સશસ્ત્ર બળવોના કારણે; અનુ. 19 આપમેળે સ્થગિત; અનુ. 20-21 બાદ કરતાં અન્ય FR સ્થગિત કરી શકાય |
| 356 | બંધારણીય કટોકટી (રાષ્ટ્રપતિ શાસન) | રાજ્યમાં બંધારણીય મશીનરીની નિષ્ફળતા; 6 મહિના (મહત્તમ 3 વર્ષ, 44મા સુધારા બાદ 1 વર્ષ) |
| 358 | કટોકટી દરમિયાન અનુ. 19નું સ્થગિતકરણ | રાષ્ટ્રીય કટોકટી ઘોષણા દરમિયાન |
| 359 | કટોકટી દરમિયાન FRના અમલ માટે અદાલતમાં જવાના અધિકારનું સ્થગિતકરણ | 44મા સુધારા બાદ અનુ. 20-21 સ્થગિત કરી શકાતા નથી |
| 360 | નાણાકીય કટોકટી | સ્થિતિ ઉદ્ભવે ત્યારે; FR પર અસર નથી, પણ કેન્દ્ર રાજ્યોને નાણાકીય નિર્દેશો આપી શકે |
ભાગ XX: બંધારણ સુધારો (અનુ. 368)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ | સુધારાની પ્રક્રિયા |
|---|---|---|
| 368 | સંસદ દ્વારા બંધારણમાં સુધારો કરવાની સત્તા | ત્રણ પ્રકાર: (1) સાદા બહુમતી (2) વિશેષ બહુમતી (50%+2/3 હાજર) (3) વિશેષ બહુમતી + અડધા રાજ્યોની સંમતિ |
ભાગ XXI: કામચલાઉ, સંક્રમણકાલીન અને વિશેષ જોગવાઈઓ (અનુ. 369-392)
| અનુચ્છેદ | જોગવાઈ | સ્થિતિ |
|---|---|---|
| 370 | જમ્મુ અને કાશ્મીર માટે વિશેષ દરજ્જો | 2019માં 104મા સુધારા દ્વારા નાબૂદ |
| 371 | મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત માટે વિશેષ જોગવાઈ | નાગપુરમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલયની ખંડપીઠ, વિદર્ભ, મરાઠવાડા, સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છના વિકાસ માટેના ફાયદા |
| 371A | નાગાલેન્ડ માટે વિશેષ જોગવાઈ | ધાર્મિક અને સામાજિક પ્રથાઓનું રક્ષણ |
| 371B | આસામ માટે વિશેષ જોગવાઈ | આદિવાસી વિસ્તારોમાં પરિષદોની રચના |
| 371C | મણિપુર માટે વિશેષ જોગવાઈ | હિલ પીપલ્સ કમિટી |
| 371D | તેલંગાણા અને આંધ્રપ્રદેશ માટે વિશેષ જોગવાઈ | સેવાઓમાં સમાન તકો, ન્યાયિક અધિકારી |
| 371E | આંધ્રપ્રદેશ માટે હાઈકોર્ટની સ્થાપના | – |
| 371F | સિક્કિમ માટે વિશેષ જોગવાઈ (36મો સુધારો, 1975) | વિધાનસભાની બેઠકોનું રક્ષણ, સત્તાવાર ભાષાઓ |
| 371G | મિઝોરમ માટે વિશેષ જોગવાઈ | Mizo ધાર્મિક અને સામાજિક પ્રથાઓનું રક્ષણ |
| 371H | અરુણાચલ પ્રદેશ માટે વિશેષ જોગવાઈ | રાજ્યપાલની વિશેષ સત્તાઓ |
| 371I | ગોઆ માટે વિશેષ જોગવાઈ | વિધાનસભાની સતત બેઠકોનું રક્ષણ |
| 371J | કર્ણાટક માટે વિશેષ જોગવાઈ (98મો સુધારો, 2012) | હૈદરાબાદ-કર્ણાટક વિસ્તારના વિકાસ માટે |
4. 12 અનુસૂચિઓ (Schedules) – સંક્ષિપ્ત ઝાંખી
| અનુસૂચિ | વિષય |
|---|---|
| 1લી | રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના નામ અને તેમના ક્ષેત્રો |
| 2જી | રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલ, ન્યાયાધીશો, CAGના પગાર, ભથ્થાં, વિશેષાધિકારો |
| 3જી | શપથ અથવા પ્રતિજ્ઞાનાં સ્વરૂપો |
| 4થી | રાજ્યસભામાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને બેઠકોની ફાળવણી |
| 5મી | અનુસૂચિત વિસ્તારો અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST) નું સંચાલન (ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, ઝારખંડ, છત્તીસગઢ, ઓડિશા, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા) |
| 6ઠ્ઠી | આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, મિઝોરમમાં આદિવાસી વિસ્તારોનું સંચાલન (જિલ્લા પરિષદો) |
| 7મી | સત્તાઓનું વિભાજન – યુનિયન લિસ્ટ (99), રાજ્ય લિસ્ટ (61), સંયુક્ત સૂચિ (52) |
| 8મી | 22 સત્તાવાર ભાષાઓ (હિન્દી, બંગાળી, ગુજરાતી, વગેરે) |
| 9મી | ભૂમિ સુધારા અને અન્ય કાયદાઓને ન્યાયિક સમીક્ષાથી રક્ષણ (1મો સુધારો, 1951) |
| 10મી | દળબદલી વિરોધી કાયદો – સભ્યોએ પક્ષની વ્હીપ વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું તો અયોગ્યતા (52મો સુધારો, 1985) |
| 11મી | પંચાયતોના 29 વિષયો (73મો સુધારો, 1992) |
| 12મી | નગરપાલિકાઓના 18 વિષયો (74મો સુધારો, 1992) |
5. મોક ટેસ્ટ (100 MCQ) – ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદો
નીચેના 100 MCQ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી છે. દરેક પ્રશ્નનો સાચો જવાબ અંતે આપેલો છે.
1. ‘ભારત રાજ્યોનો સંઘ છે’ – આ જોગવાઈ ક્યા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
2. સંસદ દ્વારા નવા રાજ્યોની રચના કરવાની સત્તા ક્યા અનુચ્છેદમાં આપેલી છે?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
3. સંસદ દ્વારા રાજ્યોની સીમાઓ, નામો બદલવાની સત્તા ક્યા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
4. ‘નાગરિકતા’ અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ I B) ભાગ II C) ભાગ III D) ભાગ IV
5. ભારતીય બંધારણનો ‘મેગ્ના કાર્ટા’ ક્યા ભાગને કહેવામાં આવે છે?
A) મૂળભૂત અધિકારો (ભાગ III) B) DPSP (ભાગ IV) C) પ્રસ્તાવના D) મૂળભૂત ફરજો
6. ‘અસ્પૃશ્યતા’ નાબૂદ કરનાર અનુચ્છેદ કયો છે?
A) 14 B) 15 C) 16 D) 17
7. નીચેનામાંથી કયો અધિકાર ‘સ્વતંત્રતાના અધિકાર’ હેઠળ આવે છે?
A) અનુ. 14 B) અનુ. 17 C) અનુ. 19 D) અનુ. 23
8. ‘શિક્ષણનો અધિકાર’ ક્યા અનુચ્છેદ દ્વારા પ્રદાન કરવામાં આવ્યો છે?
A) 21 B) 21A C) 22 D) 45
9. સર્વોચ્ચ અદાલતમાં રિટ જારી કરવાનો અધિકાર ક્યા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 32 B) 226 C) 227 D) 136
10. ડૉ. આંબેડકરે બંધારણના કયા અનુચ્છેદને ‘હૃદય અને આત્મા’ કહ્યો છે?
A) 14 B) 21 C) 32 D) 44
11. DPSP (રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો) બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ III B) ભાગ IV C) ભાગ IVA D) ભાગ V
12. ‘સમાન નાગરિક સંહિતા’ (UCC) કયા અનુચ્છેદ હેઠળ આવે છે?
A) 39 B) 40 C) 44 D) 51
13. ‘ન્યાયતંત્ર અને કારોબારીનું વિભાજન’ કયા DPSP અનુચ્છેદમાં છે?
A) 48 B) 49 C) 50 D) 51
14. મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties) ક્યા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી?
A) 24મો B) 42મો C) 44મો D) 86મો
15. મૂળભૂત ફરજો કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 51 B) 51A C) 51B D) 52
16. ભારતના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીની પ્રક્રિયા કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 52 B) 53 C) 54 D) 55
17. રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગની પ્રક્રિયા કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 56 B) 61 C) 62 D) 75
18. રાષ્ટ્રપતિની ક્ષમાદાનની સત્તા ક્યા અનુચ્છેદમાં આપેલી છે?
A) 72 B) 161 C) 75 D) 53
19. મંત્રિપરિષદ વડાપ્રધાન સહિત ક્યા અનુચ્છેદ અનુસાર રચાય છે?
A) 74 B) 75 C) 73 D) 76
20. મંત્રિપરિષદની સામૂહિક જવાબદારી ક્યા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 74(1) B) 74(2) C) 75(3) D) 75(1)
21. ભારતના મહાન્યાયવાદી (Attorney General)ની નિમણૂક કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 76 B) 77 C) 78 D) 79
22. લોકસભાના વિસર્જનનો અધિકાર કોને છે?
A) વડાપ્રધાન B) લોકસભાના સ્પીકર C) રાષ્ટ્રપતિ D) સર્વોચ્ચ અદાલત
23. ‘નાણાં વિધેયક’ (Money Bill)ની વ્યાખ્યા કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 109 B) 110 C) 111 D) 112
24. રાષ્ટ્રપતિનો અધિસૂચના (Ordinance) બહાર પાડવાનો અધિકાર ક્યા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 123 B) 124 C) 125 D) 126
25. સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના કયા અનુચ્છેદ દ્વારા થાય છે?
A) 124 B) 125 C) 126 D) 127
6. પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. Which one of the following Articles of the Constitution of India has provision for the President to promulgate Ordinances? (UPSC 2022)
A) Article 123 B) Article 124 C) Article 125 D) Article 126
જવાબ: A
2. Under which Article of the Indian Constitution, the President can impose President’s Rule in a state? (UPSC 2020)
A) 352 B) 356 C) 360 D) 365
જવાબ: B
3. The ‘Right to Education’ was added to the Fundamental Rights by which Constitutional Amendment? (UPSC 2019)
A) 86th B) 87th C) 88th D) 89th
જવાબ: A
4. Which Article of the Indian Constitution provides for the formation of new States and alteration of areas, boundaries or names of existing States? (UPSC 2017)
A) Article 2 B) Article 3 C) Article 4 D) Article 5
જવાબ: B
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ‘સ્વત્વના અધિકાર’ (Right to Property) હવે કયા અનુચ્છેદમાં છે? (GPSC 2020)
A) 31 B) 300 C) 300A D) 301
જવાબ: C
2. ‘રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો’ બંધારણના કયા ભાગમાં આવે છે? (GPSC 2019)
A) III B) IV C) IVA D) V
જવાબ: B
3. નીચેનામાંથી કયો અનુચ્છેદ ‘અસ્પૃશ્યતા’ ને નાબૂદ કરે છે? (GPSC 2018)
A) 15 B) 16 C) 17 D) 18
જવાબ: C
4. ‘વાણી સ્વાતંત્ર્ય’ ક્યા અનુચ્છેદ હેઠળ સુરક્ષિત છે?
A) 19(1)(a) B) 19(1)(b) C) 21 D) 25
જવાબ: A
ભારતીય બંધારણમાં 2026 સુધીમાં 448 અનુચ્છેદો, 25 ભાગો અને 12 અનુસૂચિઓ છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે નીચેના અનુચ્છેદો ખાસ યાદ રાખવા જેવા છે:
| ક્રમ | અનુચ્છેદ | વિષય |
|---|---|---|
| 1 | 1 | ભારત રાજ્યોનો સંઘ |
| 2 | 3 | રાજ્યોની સીમાઓ, નામો બદલવા |
| 3 | 14 | કાયદા સમક્ષ સમાનતા |
| 4 | 17 | અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ |
| 5 | 19 | વાણી, અભિવ્યક્તિ, એકત્રીકરણની સ્વતંત્રતા |
| 6 | 21 | જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા |
| 7 | 21A | શિક્ષણનો અધિકાર |
| 8 | 32 | બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર |
| 9 | 44 | સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) |
| 10 | 51A | મૂળભૂત ફરજો |
| 11 | 72 | રાષ્ટ્રપતિની ક્ષમાદાન સત્તા |
| 12 | 74 | મંત્રિપરિષદ રાષ્ટ્રપતિને સલાહ |
| 13 | 75(3) | સામૂહિક જવાબદારી |
| 14 | 110 | નાણાં વિધેયક |
| 15 | 123 | રાષ્ટ્રપતિનો અધિસૂચના અધિકાર |
| 16 | 155 | રાજ્યપાલની નિમણૂક |
| 17 | 226 | હાઈકોર્ટ દ્વારા રિટ્સ |
| 18 | 300A | સંપત્તિનો અધિકાર |
| 19 | 324 | ચૂંટણી પંચ |
| 20 | 326 | સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર |
| 21 | 352 | રાષ્ટ્રીય કટોકટી |
| 22 | 356 | રાષ્ટ્રપતિ શાસન |
| 23 | 368 | બંધારણ સુધારણાની પ્રક્રિયા |
| 24 | 370 | જમ્મુ-કાશ્મીરનો વિશેષ દરજ્જો (2019માં નાબૂદ) |
| 25 | 371A-371J | અન્ય રાજ્યો માટે વિશેષ જોગવાઈઓ |