ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દેશના પ્રથમ નાગરિક (First Citizen) અને સશસ્ત્ર દળોના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર (Supreme Commander) છે. તે ભારતીય સંઘનો નોમિનલ અથવા કાલ્પનિક વડો (Nominal/Titular Head) છે, જ્યારે વાસ્તવિક કારોબારી સત્તા વડાપ્રધાન અને મંત્રીપરિષદમાં હોય છે. રાષ્ટ્રપતિનું પદ એ ભારતીય બંધારણની સંસદીય શાસન પ્રણાલીનું કેન્દ્રબિંદુ છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે રાષ્ટ્રપતિ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ, ચૂંટણી પ્રક્રિયા, લાયકાત, મુદત, શપથ, મહાભિયોગ, સત્તાઓ (વીટો, વટહુકમ, ક્ષમાદાન), અને કેટલીક અગત્યની માહિતીનો અભ્યાસ કરીશું.
1. રાષ્ટ્રપતિ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (Constitutional Provisions – Articles 52-62)
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 52 | ભારતનો રાષ્ટ્રપતિ | ત્યાં ભારતનો એક રાષ્ટ્રપતિ હશે. |
| 53 | સંઘની કારોબારી સત્તા | સંઘની કારોબારી સત્તા રાષ્ટ્રપતિમાં નિહિત છે. તેનો ઉપયોગ તે પોતે અથવા તેના આધીન અધિકારીઓ દ્વારા કરશે. (વાસ્તવિક સત્તા મંત્રીપરિષદના હાથમાં) |
| 54 | રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી | નિર્વાચક મંડળ (Electoral College) દ્વારા પરોક્ષ ચૂંટણી. |
| 55 | ચૂંટણીની રીત | એકલ સ્થાનાંતરણીય મત દ્વારા સમપ્રમાણતાના સિદ્ધાંત સાથે. |
| 56 | રાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ | 5 વર્ષ. તેઓ રાષ્ટ્રપતિને સંબોધિત રાજીનામું આપી શકે છે (ઉપરાષ્ટ્રપતિને). |
| 57 | પુનઃનિર્વાચન માટેની પાત્રતા | રાષ્ટ્રપતિ ફરીથી ચૂંટણી માટે પાત્ર છે. (ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે 2 વખત, પ્રતિભા પાટીલ સહિત અન્યે 1 વખત) |
| 58 | રાષ્ટ્રપતિ બનવા માટેની લાયકાત | (1) ભારતનો નાગરિક (2) 35 વર્ષની ઉંમર પૂરી કરી હોય (3) લોકસભાનો સભ્ય બનવાની લાયકાત ધરાવતો હોય |
| 59 | રાષ્ટ્રપતિની પદની શરતો | સંસદનું કોઈ પણ ગૃહનો સભ્ય ન હોઈ શકે; તેના પગાર અને ભથ્થાં ચૂંટણી દરમિયાન ઘટાડી શકાય નહીં. |
| 60 | રાષ્ટ્રપતિનો શપથ | મુખ્ય ન્યાયાધીશ (અન્યથા સર્વોચ્ચ અદાલતના વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશ) દ્વારા શપથ. |
| 61 | રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગની પ્રક્રિયા | સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં ચાર્જ રજૂ થાય; બંને ગૃહોના 2/3 બહુમતીથી પસાર થાય. |
| 62 | રાષ્ટ્રપતિના પદમાં ખાલી જગ્યા | નવી ચૂંટણી પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી ઉપરાષ્ટ્રપતિ કાર્ય કરે; 6 મહિનાની અંદર નવી ચૂંટણી. |
2. ભારતમાં રાષ્ટ્રપતિનું પદ – લાક્ષણિકતાઓ
| લાક્ષણિકતા | વ્યાખ્યા |
|---|---|
| પ્રથમ નાગરિક (First Citizen) | ભારતીય નાગરિકોમાં સૌથી મોટો દરજ્જો. |
| સશસ્ત્ર દળોના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર | કાયદેસર રીતે સેનાના વડા, પણ વાસ્તવિક નિયંત્રણ સંરક્ષણ મંત્રાલય અને વડાપ્રધાન પાસે. |
| નોમિનલ / કાલ્પનિક વડો | સત્તાને નામે ચલાવે છે, પણ મંત્રીપરિષદની સલાહથી બંધાયેલ (અનુ. 74). |
| પરોક્ષ ચૂંટણી | લોકો સીધા મતદાન નહીં, પણ નિર્વાચક મંડળ દ્વારા. |
| કટોકટી સમયે ખાસ સત્તાઓ | અનુ. 352, 356, 360 હેઠળ કટોકટીની ઘોષણા (પણ મંત્રીપરિષદની સલાહથી). |
નોંધ: ભારતના રાષ્ટ્રપતિનું પદ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે – અમેરિકામાં રાષ્ટ્રપતિ વાસ્તવિક વડો છે; ભારતમાં રાષ્ટ્રપતિ નોમિનલ વડો છે.
3. રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રક્રિયા (Election of President – Art. 54, 55)
(A) નિર્વાચક મંડળ (Electoral College) – કુલ સભ્યોની સંખ્યા
નિર્વાચક મંડળમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે (એકલ સ્થાનાંતરણીય મત પદ્ધતિ):
- સંસદના બંને ગૃહોના ચૂંટાયેલા સભ્યો (લોકસભા + રાજ્યસભા)
- રાજ્યોની વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો
નૉન-સભ્યો (જેમને મતદાનનો અધિકાર નથી):
- રાજ્યસભા અને લોકસભાના મનોનીત (nominated) સભ્યો (એંગ્લો-ઇન્ડિયન – 2020 સુધી; બાકી રહેલા વિદ્વાનો)
- રાજ્યોની વિધાનસભાઓ (MLA) ના નિયુક્ત (nominated) સભ્યો (જો કોઈ હોય તો; એંગ્લો-ઇન્ડિયન પણ 2020 સુધી)
- રાજ્યોની વિધાનપરિષદો (Legislative Councils – MLC) ના સભ્યો (કર્ણાટક, તેલંગાણા, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્રમાં છે)
કુલ મતોની ગણતરી (દરેક રાજ્યના MLA ના મતનું મૂલ્ય):
- દરેક MLA ના મતનું મૂલ્ય = રાજ્યની વસ્તી (છેલ્લી વસ્તી ગણતરી, 1971) / (રાજ્યની વિધાનસભાની કુલ બેઠકો × 1000)
- દરેક MP (લોકસભા+રાજ્યસભા) ના મતનું મૂલ્ય = તમામ રાજ્યોના MLA ના મતોનો સરવાળો / કુલ MP ની સંખ્યા
- હેતુ: સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું.
(B) ચૂંટણીની રીત
- એકલ સ્થાનાંતરણીય મત (Single Transferable Vote) – મતદાર પ્રથમ પસંદગી, દ્વિતીય પસંદગી, વગેરે લખે છે.
- સમપ્રમાણતાનો સિદ્ધાંત (Proportional Representation) – દરેક રાજ્યની વસ્તી પ્રમાણે MLA ના મતનું મૂલ્ય અલગ-અલગ હોય છે.
- ઉત્તરાધિકૃત બહુમતી (Absolute Majority needed) – પ્રથમ પસંદગીના 50% થી વધુ મતો.
ચૂંટણી અધિકારી: ભારતના ચૂંટણી પંચ દ્વારા રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી કરાવવામાં આવે છે.
(C) લાયકાતો (Qualification – Art. 58)
- ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
- 35 વર્ષની ઉંમર પૂરી કરેલી હોવી જોઈએ.
- લોકસભાનો સભ્ય બનવાની લાયકાત ધરાવતો હોવો જોઈએ (મતદાતા અને અન્ય અયોગ્યતા ન હોય).
- સરકાર, સ્થાનિક સત્તા મંડળ કે કોઈ નફાકારક પદ ધરાવતો ન હોવો જોઈએ.
અયોગ્યતાઓ:
- જો વ્યક્તિ સંસદ કે વિધાનસભાની ચૂંટણી માટે અયોગ્ય છે (દા.ત., ગુનાહિત પ્રવૃત્તિ, ભ્રષ્ટાચાર).
- 2025માં ભારતના ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટતા કરી – નિર્વાચક મંડળના સભ્યની ખોટી ઘોષણા પર કાર્યવાહી.
4. રાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ અને શપથ
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| મુદત (Art. 56) | 5 વર્ષ (તારીખથી). |
| રાજીનામું | રાષ્ટ્રપતિ પોતાના રાજીનામા પર હસ્તાક્ષર કરીને ઉપરાષ્ટ્રપતિ ને સંબોધિત કરે. |
| નિવૃત્તિ બાદ પગાર | સ્થાનિક સત્તા મંડળ કે નવી નિમણૂક ન હોય ત્યાં સુધી પગાર મળે છે. |
| પુનઃચૂંટણી | કોઈ મર્યાદા નથી (મહત્તમ 2 વખત જેવું કોઈ નિયમ નથી). |
શપથ (Art. 60):
- મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સમક્ષ, અથવા તેમની ગેરહાજરીમાં સર્વોચ્ચ અદાલતના વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશ સમક્ષ.
- શપથમાં ભારતીય બંધારણ પ્રત્યે સત્યનિષ્ઠા, દેશની સાર્વભૌમતા, અખંડિતતાનું રક્ષણ અને પોતાના કર્તવ્યોનું પાલન કરવાનું વચન.
5. રાષ્ટ્રપતિ વિરુદ્ધ મહાભિયોગની પ્રક્રિયા (Impeachment – Art. 61)
ભારતના રાષ્ટ્રપતિને તેમના પદ પરથી મહાભિયોગ દ્વારા દૂર કરી શકાય છે.
| પગલું | પ્રક્રિયા |
|---|---|
| 1. ચાર્જ (Charges) | સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં (લોકસભા કે રાજ્યસભા) રાષ્ટ્રપતિની બંધારણનું ઉલ્લંઘન કરવાનો ચાર્જ રજૂ થાય. |
| 2. પ્રસ્તાવની સહી | ઓછામાં ઓછા 1/4 સભ્યોએ પ્રસ્તાવ પર સહી કરવી જોઈએ. |
| 3. 14 દિવસની સૂચના | પ્રસ્તાવને 14 દિવસ અગાઉથી સૂચના આપી ગૃહમાં રજૂ કરવો. |
| 4. ગૃહમાં પસાર (2/3 બહુમતી) | જે ગૃહમાં ચાર્જ રજૂ થયો છે, ત્યાં 2/3 બહુમતી (હાજર અને મતદાન કરનારા સભ્યોની બહુમતી) જોઈએ. |
| 5. બીજા ગૃહની તપાસ | પછી બીજા ગૃહ (જેમાં પ્રસ્તાવ ન આવ્યો) દ્વારા તપાસ કરાય. |
| 6. અંતિમ બહુમતી | બીજા ગૃહમાં પણ 2/3 હાજર-મતદાનની બહુમતી જોઈએ. |
| 7. રાષ્ટ્રપતિનો ત્યાગ | બંને ગૃહો પસાર કરે તો રાષ્ટ્રપતિને પદ પરથી દૂર કરવામાં આવે છે. |
મહત્વ: ભારતમાં અત્યાર સુધી (2026 સુધી) કોઈપણ રાષ્ટ્રપતિ સામે મહાભિયોગનો પ્રસ્તાવ સફળ થયો નથી. (1979માં નીલમ સંજીવ રેડ્ડી સામે પ્રસ્તાવ આવ્યો પણ ગૃહ પસાર થયો નહીં.)
6. રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ (Powers of the President)
રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓને પાંચ મુખ્ય શ્રેણીઓમાં વહેંચી શકાય:
(A) કારોબારી સત્તાઓ (Executive Powers)
| સત્તા | વિગત |
|---|---|
| સરકારની રચના | લોકસભાના બહુમતી દળના નેતાને વડાપ્રધાન તરીકે નિમણૂક કરે. અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક વડાપ્રધાનની સલાહથી. |
| વહીવટી સત્તા | રાજ્યપાલ (અનુ. 155), ઉચ્ચ ન્યાયાધીશો, સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો, CAG, UPSC સભ્યો, વગેરેની નિમણૂક. |
| સંરક્ષણ | સશસ્ત્ર દળોના સર્વોચ્ત કમાન્ડર; યુદ્ધ અને શાંતિની ઘોષણા (પણ સંસદની મંજૂરી જરૂરી). |
| વિદેશી રાજદૂતોની નિમણૂક | વિદેશોમાં રાજદૂતો (Ambassadors), કમિશનરોની નિમણૂક. |
(B) વિધાન સત્તાઓ (Legislative Powers)
| સત્તા | વિગત |
|---|---|
| સંસદ બોલાવવી | કેન્દ્રીય વિધાનમંડળના સત્ર બોલાવે છે (Art. 85). |
| લોકસભા વિસર્જન | વડાપ્રધાનની સલાહથી (Art. 85). |
| રાજ્યસભા/લોકસભામાં વિધેયકોને મંજૂરી | બિલ રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ વિના કાયદો નથી બનતું. |
| અધિવેશન સમયે વટહુકમ | સંસદના સત્રમાં વિરામ હોય ત્યારે (Art. 123). |
| નિયુક્ત સભ્યો | રાજ્યસભામાં 12 સભ્યોને કલા, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, સમાજસેવામાં નિયુક્ત કરી શકે. |
| એંગ્લો-ઇન્ડિયન (2020 સુધી) | લોકસભામાં 2 એંગ્લો-ઇન્ડિયન સભ્યો પસંદ કરી શકતા (104મો સુધારો, 2020 બાદ નાબૂદ). |
| વિધેયક પર સંમતિ | Art. 111 અનુસાર – સંમતિ આપે, વીટો કરે, અટકાવે, અથવા સંસદની ફરી ચર્ચા માટે મોકલે. |
(C) નાણાકીય સત્તાઓ (Financial Powers)
| સત્તા | વિગત |
|---|---|
| નાણાં વિધેયક (Money Bill) | તેની ભલામણ વિના રજૂ થઈ શકતું નથી (Art. 110). |
| ભારતનો સંચિત નિધિ (Consolidated Fund) | તેમાંથી નાણાં નિકાલ માટે રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી. |
| નાણાં પંચની રચના | દર 5 વર્ષે નાણાં પંચ (Art. 280) ની રચના. |
| આકસ્મિક નિધિ (Contingency Fund) | તેમાંથી અનુમતિ વિના ખર્ચ કરવાની સત્તા. |
(D) ન્યાયિક સત્તાઓ (Judicial Powers)
| સત્તા | વિગત |
|---|---|
| ક્ષમાદાન (Pardon) | અનુ. 72 હેઠળ. મૃત્યુદંડની સજા માફ (Pardon), સ્થગન (Respite), રદ્દ (Remission), મુલતવી (Reprieve), દંડ ઘટાડો (Commutation) કરવાની સત્તા. |
| સર્વોચ્ચ અદાલત / હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની સલાહ | ન્યાયાધીશોની નિમણૂક; ન્યાયતંત્રના ચુકાદા સામે ક્ષમાદાની અપીલ. |
(E) કટોકટી સત્તાઓ (Emergency Powers – Art. 352, 356, 360)
| કટોકટીનો પ્રકાર | અનુચ્છેદ | શરત |
|---|---|---|
| રાષ્ટ્રીય કટોકટી | 352 | યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ, સશસ્ત્ર બળવો. (ઘોષણા બાદ, અનુ. 19 આપમેળે સ્થગિત; અનુ. 20-21 સ્થગિત કરી શકાતા નથી) |
| બંધારણીય કટોકટી (રાષ્ટ્રપતિ શાસન) | 356 | જ્યારે રાજ્યમાં બંધારણીય મશીનરી નિષ્ફળ જાય. |
| નાણાકીય કટોકટી | 360 | નાણાકીય અસ્થિરતા (ક્યારેય લાગુ થઈ નથી). |
નૉન-ઇન્ટરવેન્શનનો સિદ્ધાંત (Art. 74 બાદ): રાષ્ટ્રપતિ મંત્રીપરિષદની સલાહ વિના કાર્ય કરી શકતા નથી (તે ફરીથી વિચારણા માટે મોકલી શકે, પણ સલાહ બંધનકારક છે – Art. 74 નો 42મા સુધારા અને 44મા સુધારા બાદ અર્થઘટન, 1973 પહેલા 74(2) એ રાષ્ટ્રપતિને સલાહની સમીક્ષા કરવાનો અધિકાર આપ્યો, પણ 42મા સુધારા પછી તે બંધનકારક બની).
7. રાષ્ટ્રપતિની વીટો શક્તિ (Veto Power)
વીટો એટલે – રાષ્ટ્રપતિ સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા વિધેયક (બિલ)ને કાયદો બનતો અટકાવવાની સત્તા (એક પ્રકારનો ‘પ્રતિબંધ’).
ભારતમાં રાષ્ટ્રપતિની વીટો શક્તિ ત્રણ પ્રકારની છે:
| વીટોનો પ્રકાર | કેવી રીતે વાપરે છે? | પરિણામ |
|---|---|---|
| આબ્સોલ્યુટ વીટો (Absolute Veto) | સંસદના બંને ગૃહોએ પસાર કરેલા વિધેયકને મંજૂરી ન આપે (વાપરે). | વિધેયક કાયદો નથી બનતો, સમાપ્ત થઈ જાય છે. |
| સસ્પેન્સિવ વીટો (Suspensive Veto) | રાષ્ટ્રપતિ વિધેયકને સંસદમાં ફરી વિચારણા માટે મોકલી આપે (સૂચનો સાથે). | જો સંસદ ફરીથી તે જ વિધેયક (સૂચના વિના કે સૂચના સાથે) પસાર કરે, તો રાષ્ટ્રપતિએ મંજૂરી આપવી જ પડશે. |
| પોકેટ વીટો (Pocket Veto) | રાષ્ટ્રપતિ વિધેયક પર અનિશ્ચિત સમય માટે નિર્ણય લેતા રહે, ન તો મંજૂરી આપે, ન વીટો કરે. | વિધેયકનું અસ્તિત્વ લટકી જાય (અમેરિકામાં છે, ભારતમાં દુર્લભ). |
નોંધ: ભારતમાં રાષ્ટ્રપતિ પાસે ‘લાઇન-આઇટમ વીટો’ નથી (જેમ કે અમેરિકાના કેટલાક રાજ્યોમાં – નાણાં વિધેયકની એક કલમને વીટો કરી શકાય).
8. રાષ્ટ્રપતિની વટહુકમ જાહેર કરવાની સત્તા (Ordinance Making Power – Art. 123)
- સંસદના સત્રમાં વિરામ હોય ત્યારે (તૂટી જાય, સ્થગન હોય), રાષ્ટ્રપતિ વટહુકમ (Ordinance) બહાર પાડી શકે છે.
- મર્યાદાઓ:
- તે કાયદો જેવો જ અસરકારક છે, પણ કાયમી નથી.
- સંસદનું આગામી સત્ર (સત્રની શરૂઆતના 6 અઠવાડિયાંની અંદર) તેને મંજૂરી આપવી જ પડશે. જો સંસદ મંજૂરી ન આપે તો વટહુકમ સમાપ્ત થાય છે.
- વટહુકમ મૂળભૂત અધિકારો (FR) નો ભંગ કરી શકતો નથી (જો ભંગ કરે તો સર્વોચ્ચ અદાલત તેને રદ્દ કરી શકે).
- વટહુકમ એવા વિષયો પર જ બનાવી શકાય જેના પર સંસદ કાયદો બનાવી શકે (7મી અનુસૂચિની યુનિયન અને કન્કરન્ટ સૂચિ).
- સંસદના બે સત્રોની વચ્ચે 6 મહિનાથી વધુનો ગાળો હોય, તો વટહુકમ મહત્તમ 6 મહિના + સત્રની રજાના દિવસો સુધી ટકી શકે છે (અર્થઘટન).
9. રાષ્ટ્રપતિની ક્ષમાદાન શક્તિ (Pardon Power – Art. 72)
| ક્ષમાના પ્રકાર | અર્થ |
|---|---|
| પાર્ડન (Pardon) | સજા અને દોષ બંને માફ. વ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે મુક્ત. |
| કમ્યુટેશન (Commutation) | એક પ્રકારની સજા બદલીને હલકી સજા આપવી (દા.ત., મૃત્યુદંડ બદલી આજીવન કેદ). |
| રિમિશન (Remission) | સજાનો ગાળો ઘટાડી દેવો (દા.ત., 10 વર્ષ → 5 વર્ષ). |
| રિસ્પાઇટ (Respite) | સજાની અમલીકરણ મુલતવી રાખવી (ઉદા., ગર્ભવતી મહિલા). |
| રીપ્રીવ (Reprieve) | સજા (ખાસ કરી મૃત્યુદંડ) થોડા સમય માટે મુલતવી રાખવી (નવી અપીલ માટે). |
નોંધ: રાષ્ટ્રપતિની પાસે કોર્ટ-માર્શલ (સૈનિક) દ્વારા સજા પામેલાને પણ ક્ષમા કરવાની સત્તા છે. રાજ્યપાલ (Art. 161) પાસે રાજ્યના કાયદા હેઠળની સજાઓ માટે ક્ષમા છે, પણ મૃત્યુદંડની સજા રાષ્ટ્રપતિ પાસે જ.
10. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ વિશેની કેટલીક અગત્યની માહિતી
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ | ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (1950-1962) – એકમાત્ર રાષ્ટ્રપતિ જેમણે 2 વખત સતત સેવા આપી. |
| સૌથી લાંબો સમય | ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ – 12 વર્ષ. |
| સૌથી યુવા રાષ્ટ્રપતિ | નીલમ સંજીવ રેડ્ડી (64 વર્ષ, 1977-82). |
| પ્રથમ મહિલા રાષ્ટ્રપતિ | પ્રતિભા દેવીસિંહ પાટીલ (2007-2012). |
| પ્રથમ વડાપ્રધાન રાષ્ટ્રપતિ | સોનિયા ગાંધી? નહીં. વાસ્તવમાં, પ્રતિભા પાટીલ સિવાય તમામ રાષ્ટ્રપતિ રાજકારણી, પણ વડાપ્રધાન રહી ચૂકેલા કોઈ રાષ્ટ્રપતિ નથી? – ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (સ્વતંત્રતા સેનાની), એસ. રાધાકૃષ્ણન (શિક્ષણશાસ્ત્રી), જાકીર હુસૈન (શિક્ષણશાસ્ત્રી), વી. વી. ગિરી (ટ્રેડ યુનિયન), નીલમ સંજીવ રેડ્ડી (મુખ્યમંત્રી, રાજ્યપાલ). કોઈ પૂર્વ વડાપ્રધાન રાષ્ટ્રપતિ નથી બન્યા. |
| પગાર (2026 સુધી) | 5,00,000 રૂપિયા પ્રતિમાસ (2024માં ન તો વધારો, ન ઘટાડો – છેલ્લો વધારો 2018માં 1.5 લાખથી 5 લાખ). |
| મૃત્યુદંડની સજા સામે અપીલ | રાષ્ટ્રપતિને Art. 72 હેઠળ – સર્વોચ્ચ અદાલત પણ આ સત્તા ધરાવે છે, પણ રાષ્ટ્રપતિનો નિર્ણય પછી અપીલ શક્ય નથી. |
| રાષ્ટ્રપતિનો રાજીનામો | ઉપરાષ્ટ્રપતિને સંબોધિત કરી (Art. 62). |
| અવેતનમાં ઘટાડો | સંસદ દ્વારા તેમના વેતનમાં ઘટાડો કટોકટી સમયે કરી શકાય છે. |
મોક ટેસ્ટ – ભારતના રાષ્ટ્રપતિ
1. રાષ્ટ્રપતિ અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ III
B) ભાગ IV
C) ભાગ V
D) ભાગ VI
જવાબ: C (ભાગ V, અનુ. 52-62)
2. રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી કેવી રીતે થાય છે?
A) સીધી ચૂંટણી
B) પરોક્ષ ચૂંટણી
C) નિયુક્તિ
D) સંસદીય સમિતિ દ્વારા
જવાબ: B
3. રાષ્ટ્રપતિ બનવા માટે લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે?
A) 25 વર્ષ
B) 30 વર્ષ
C) 35 વર્ષ
D) 40 વર્ષ
જવાબ: C
4. રાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ કેટલો હોય છે?
A) 4 વર્ષ
B) 5 વર્ષ
C) 6 વર્ષ
D) 2 વર્ષ
જવાબ: B
5. રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગ પ્રક્રિયામાં બંને ગૃહોમાં કેટલી બહુમતી જોઈએ?
A) સાદી બહુમતી
B) 2/3 બહુમતી
C) 3/4 બહુમતી
D) સર્વસંમતિ
જવાબ: B
6. રાષ્ટ્રપતિ પોતાનો રાજીનામો કોને સંબોધિત કરે છે?
A) સર્વોચ્ચ અદાલત
B) વડાપ્રધાન
C) ઉપરાષ્ટ્રપતિ
D) લોકસભાના સ્પીકર
જવાબ: C
7. વટહુકમ બહાર પાડવાની રાષ્ટ્રપતિની સત્તા કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 123
B) 124
C) 125
D) 126
જવાબ: A
8. નિર્વાચક મંડળ (Electoral College) માં નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ થતો નથી?
A) રાજ્યસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો
B) વિધાનપરિષદના સભ્યો
C) લોકસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો
D) વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો
જવાબ: B
9. રાષ્ટ્રપતિની ક્ષમાદાન સત્તા કયા અનુચ્છેદમાં સમાવિષ્ટ છે?
A) 72
B) 73
C) 74
D) 75
જવાબ: A
10. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ કોણ હતા?
A) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
B) સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન
C) ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
D) જવાહરલાલ નેહરુ
જવાબ: A
11. રાષ્ટ્રપતિની સજા માફ કરવાની સત્તાને શું કહેવાય છે?
A) Pardon
B) Veto
C) Ordinance
D) Impeachment
જવાબ: A
12. નીચેનામાંથી કઈ કટોકટી રાષ્ટ્રપતિ ક્યારેય ઘોષિત કરી શકતા નથી?
A) રાષ્ટ્રીય કટોકટી (Art. 352)
B) બંધારણીય કટોકટી (Art. 356)
C) નાણાકીય કટોકટી (Art. 360)
D) આ ત્રણેય
જવાબ: D – ત્રણેય ઘોષિત કરી શકે છે.
13. રાષ્ટ્રપતિની મુદત ક્યાંથી શરૂ થાય છે?
A) ચૂંટણીના પરિણામની તારીખ
B) શપથ લેવાની તારીખ
C) ચૂંટણી પંચ દ્વારા જાહેરાત
D) સંસદ સત્રના પ્રથમ દિવસ
જવાબ: B
14. રાષ્ટ્રપતિ ક્યારે વટહુકમ બહાર પાડી શકે છે?
A) સંસદ સત્ર ચાલતું હોય
B) સંસદ સત્રમાં વિરામ હોય
C) ફક્ત કટોકટી સમયે
D) ફક્ત રાજ્યપાલની સંમતિથી
જવાબ: B
15. 2026 સુધીમાં કેટલા રાષ્ટ્રપતિઓ તેમના પદ પરથી મૃત્યુ પામ્યા?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
જવાબ: B (ઝાકિર હુસૈન 1969, ફકીર અલી અહેમદ 1974)
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. The President of India is elected by: (UPSC 2016)
A) Members of Parliament only
B) Members of State Legislatures only
C) Members of both Houses of Parliament and State Legislative Assemblies
D) Members of Legislative Councils
જવાબ: C
2. Which of the following is not a power of the President of India? (UPSC 2019)
A) Pardon power
B) Ordinance making power
C) Veto power over bills
D) Power to dissolve the Rajya Sabha
જવાબ: D
3. What is the minimum age required to become the President of India? (UPSC 2017)
A) 25 years
B) 30 years
C) 35 years
D) 40 years
જવાબ: C
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ભારતના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ થાય છે? (GPSC 2019)
A) લોકસભા + રાજ્યસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો
B) રાજ્યસભાના (ચૂંટાયેલા) + વિધાનસભાના (ચૂંટાયેલા) સભ્યો
C) લોકસભા + રાજ્યસભા + રાજ્ય વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો
D) લોકસભા + વિધાનપરિષદોના સભ્યો
જવાબ: C
2. રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે જરૂરી એક ગૃહમાં સહી કરનારા સભ્યોની સંખ્યા (ઓછામાં ઓછા) કેટલા?
A) 1/3
B) 1/4
C) 1/2
D) 2/3
જવાબ: B
3. રાષ્ટ્રપતિનો વટહુકમ બંધારણના કયા અનુચ્છેદ હેઠળ બહાર પાડાય છે? (GPSC 2020)
A) 72
B) 74
C) 123
D) 356
જવાબ: C
4. 2024-26 સુધી, ભારતના રાષ્ટ્રપતિનો પગાર કેટલો છે?
A) 1.5 લાખ
B) 3.5 લાખ
C) 4.0 લાખ
D) 5.0 લાખ
જવાબ: D (2018માં 1.5 લાખથી વધારી 5.0 લાખ કરાયો)
ભારતનું રાષ્ટ્રપતિનું પદ સંસદીય શાસન પ્રણાલીનું પ્રતીક છે. રાષ્ટ્રપતિ નોમિનલ વડા હોવા છતાં, કટોકટી સમયે (અનુ. 352,356,360) અને વીટો, વટહુકમ, ક્ષમાદાન જેવી સત્તાઓ ધરાવે છે. UPSC અને GPSC પરીક્ષાઓમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીની પદ્ધતિ (મૂલ્યાંકન), મહાભિયોગ, વીટો-પાવર, અને Art. 123 (વટહુકમ)ના પ્રશ્નો વારંવાર પૂછાય છે. 2025-26 સુધીમાં પ્રતિભા પાટીલ પછી મહિલા રાષ્ટ્રપતિ નથી બની. રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ અંગે પૂરેપૂરી સમજ GPSC, UPSC અને તમામ રાજ્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના ઉમેદવારો માટે આવશ્યક છે.