ભારતમાં શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની વ્યવસ્થાને 74મા બંધારણીય સુધારા, 1992 દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. આ સુધારા દ્વારા બંધારણમાં ભાગ IXA (અનુચ્છેદ 243P થી 243ZG) અને 12મી અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી. નગરપાલિકાઓ શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ છે, જે શહેરી વિકાસ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્વચ્છતા, જળ પુરવઠો, ગટર વ્યવસ્થા, શિક્ષણ, આરોગ્ય જેવી સ્થાનિક સેવાઓ પૂરી પાડે છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે નગરપાલિકાઓ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ, 74મા સુધારાની મુખ્ય જોગવાઈઓ, તેની વિશેષતાઓ, અને શહેરી સ્થાનિક શાસનના અન્ય પ્રકારો (નગર નિગમ, નગરપાલિકા, નગર પંચાયત, નોટિફાઇડ એરિયા વગેરે) નો અભ્યાસ કરીશું.
1. નગરપાલિકાઓ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (Articles 243P-243ZG)
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 243P | વ્યાખ્યાઓ | ‘નગરપાલિકા’, ‘નગર પંચાયત’, ‘નગરપાલિકા કાઉન્સિલ’, ‘મેટ્રોપોલિટન એરિયા’ની વ્યાખ્યા. |
| 243Q | નગરપાલિકાઓની રચના | દરેક રાજ્યમાં ત્રણ પ્રકારની નગરપાલિકાઓ હશે: (a) સંક્રમણકાલીન વિસ્તાર માટે નગર પંચાયત (ગ્રામીણ-શહેરી વચ્ચેનો વિસ્તાર). (b) નાના શહેરી વિસ્તાર માટે નગરપાલિકા (મ્યુનિસિપાલિટી). (c) મોટા શહેરી વિસ્તાર માટે નગર નિગમ (મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન). |
| 243R | બેઠકોની રચના | નગરપાલિકાના સભ્યો સીધી ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટાય છે. રાજ્ય વિધાનસભા વોર્ડ (નિવાસ વિસ્તાર) ની રચના નક્કી કરે છે. |
| 243S | વોર્ડ સમિતિઓ | 3 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં વોર્ડ સમિતિઓની રચના ફરજિયાત છે. (નાના શહેરોમાં વૈકલ્પિક) |
| 243T | બેઠકોની અનામત | SC અને ST માટે તેમની વસ્તીના પ્રમાણમાં અનામત. મહિલાઓ માટે ઓછામાં ઓછી 1/3 બેઠકો અનામત. |
| 243U | નગરપાલિકાઓનો કાર્યકાળ | 5 વર્ષ. વિસર્જન પછી 6 મહિનાની અંદર ચૂંટણી ફરજિયાત. |
| 243V | સભ્યોની ગેરલાયકાતો | રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્યની જેમ. |
| 243W | નગરપાલિકાઓની સત્તાઓ | રાજ્ય વિધાનસભા નગરપાલિકાઓને 18 વિષયો (12મી અનુસૂચિ)ની સત્તા સોંપી શકે છે. |
| 243X | કર અને ફી વસૂલવાની સત્તા | નગરપાલિકાઓને કર, ફી, ટોલ વસૂલવાની સત્તા. |
| 243Y | રાજ્ય નાણાં પંચ | દર પાંચ વર્ષે રાજ્યપાલ નાણાં પંચની રચના કરે, જે નગરપાલિકાઓને નાણાંની ફાળવણીની ભલામણ કરે. (પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ માટે સંયુક્ત નાણાં પંચ અથવા અલગ હોઈ શકે) |
| 243Z | જિલ્લા આયોજન સમિતિ | દરેક જિલ્લામાં જિલ્લા આયોજન સમિતિની રચના, જે પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓની યોજનાઓનું સંકલન કરે. |
| 243ZA | મેટ્રોપોલિટન આયોજન સમિતિ | મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો (10 લાખથી વધુ વસ્તી) માટે સમિતિ. |
| 243ZC | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પર લાગુ | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં નગરપાલિકાઓ લાગુ કરવાની સત્તા રાષ્ટ્રપતિને. |
| 243ZF | હાલના કાયદાઓને સાતત્ય | 74મા સુધારા પહેલાના કાયદાઓ (દા.ત., મ્યુનિસિપલ એક્ટ) ને 1 વર્ષની અંદર સુધારા સાથે સુસંગત બનાવવા. |
| 243ZG | અદાલતોની દખલગીરી પર પ્રતિબંધ | નગરપાલિકાની ચૂંટણીઓના વિવાદોમાં અદાલતો દખલ નથી કરી શકતી. (ચૂંટણી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ દાવો કરી શકાય) |
2. 74મો બંધારણીય સુધારો, 1992 (74th Constitutional Amendment Act, 1992)
74મો સુધારો 1 જૂન, 1993ના રોજ અમલમાં આવ્યો. તેના દ્વારા નગરપાલિકાઓને બંધારણીય દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.
2.1 74મા સુધારાની મુખ્ય જોગવાઈઓ (સારાંશ)
| ક્રમ | જોગવાઈ | વિગત |
|---|---|---|
| 1 | ત્રણ પ્રકારની નગરપાલિકાઓ | (a) નગર પંચાયત (સંક્રમણકાલીન કે ગ્રામીણ-શહેરી વિસ્તાર), (b) નગરપાલિકા (નાના શહેરી વિસ્તાર), (c) નગર નિગમ (મોટા શહેરી વિસ્તાર). |
| 2 | સીધી ચૂંટણી | નગરપાલિકાના તમામ સભ્યો સીધી ચૂંટણી દ્વારા ચૂંટાશે. |
| 3 | અનામત | SC/ST માટે વસ્તીના પ્રમાણમાં અનામત. મહિલાઓ માટે ઓછામાં ઓછી 1/3 બેઠકો અનામત (અધ્યક્ષ/ચેરપર્સન પદ સહિત). |
| 4 | કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (વહેલી વિસર્જન શક્ય). વિસર્જન પછી 6 મહિનાની અંદર ચૂંટણી ફરજિયાત. |
| 5 | રાજ્ય ચૂંટણી પંચ | નગરપાલિકાઓની ચૂંટણીઓ માટે રાજ્ય ચૂંટણી પંચની સ્થાપના. |
| 6 | રાજ્ય નાણાં પંચ | દર 5 વર્ષે નાણાં પંચની રચના (પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ માટે). |
| 7 | વોર્ડ સમિતિઓ | 3 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં વોર્ડ સમિતિઓ ફરજિયાત (નાના શહેરોમાં વૈકલ્પિક). |
| 8 | જિલ્લા આયોજન સમિતિ | દરેક જિલ્લામાં પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓની યોજનાઓના સંકલન માટે. |
| 9 | મેટ્રોપોલિટન આયોજન સમિતિ | 10 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો માટે. |
| 10 | સત્તાઓ – 12મી અનુસૂચિ | 18 વિષયો (શહેરી આયોજન, જમીન ઉપયોગ, આવાસ, પાણી, ગટર, સ્વચ્છતા, રસ્તા, વીજળી, આરોગ્ય, જન્મ-મૃત્યુ નોંધણી, વગેરે) |
2.2 74મા સુધારા પહેલાની પરિસ્થિતિ અને પછીનો ફેરફાર
| પાસું | 74મા સુધારા પહેલા | 74મા સુધારા પછી |
|---|---|---|
| બંધારણીય દરજ્જો | નામમાત્ર (રાજ્યના કાયદા હેઠળ) | બંધારણીય દરજ્જો (ભાગ IXA) |
| અનામત | SC/ST અને મહિલા અનામત રાજ્ય પર આધારિત | ફરજિયાત – મહિલાઓ માટે 1/3 |
| નાણાં પંચ | કોઈ વ્યવસ્થા નહીં | રાજ્ય નાણાં પંચ ફરજિયાત |
| ચૂંટણી પંચ | રાજ્ય સરકાર દ્વારા ચૂંટણીઓ | સ્વતંત્ર રાજ્ય ચૂંટણી પંચ |
| કાર્યકાળ | અનિશ્ચિત (સરકાર વિસર્જન કરી શકતી) | 5 વર્ષ નિશ્ચિત (વહેલી વિસર્જન શક્ય) |
| સત્તાઓ | રાજ્યના કાયદા પર આધારિત | 12મી અનુસૂચિ (18 વિષયો) – માર્ગદર્શક |
3. શહેરી સ્થાનિક શાસનના અન્ય પ્રકારો (Other Types of Urban Local Governance)
74મા સુધારા દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત ત્રણ પ્રકાર ઉપરાંત, કેટલાક અન્ય પ્રકારો પણ છે:
| પ્રકાર | વ્યાખ્યા | લાક્ષણિકતાઓ |
|---|---|---|
| નગર નિગમ (Municipal Corporation) | 10 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા મોટા શહેરો (અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, મુંબઈ, દિલ્હી, ચેન્નઈ વગેરે) | મેયર (મહાપૌર) – એક વર્ષનો કાર્યકાળ (કેટલાંક શહેરોમાં સીધી ચૂંટણી, કેટલાંકમાં પરોક્ષ). કમિશનર (નિયુક્ત વહીવટી અધિકારી). આવકના સ્ત્રોત: મિલકત કર, વ્યવસાય કર, પાણી કર, સરકારી અનુદાન. |
| નગરપાલિકા (Municipality) | 1 લાખથી 10 લાખની વસ્તી ધરાવતા શહેરો (ભાવનગર, જામનગર, જૂનાગઢ, રાજકોટ, ગાંધીનગર – ગુજરાતમાં) | પ્રમુખ અથવા ચેરમેન (5 વર્ષનો કાર્યકાળ). ચીફ ઓફિસર (નિયુક્ત). બેઠકો 25-50 ની વચ્ચે. |
| નગર પંચાયત (Nagar Panchayat) | ગ્રામીણ અને શહેરી વચ્ચેના સંક્રમણકાલીન વિસ્તારો (10,000 થી 1,00,000 વસ્તી) | પ્રમુખ (5 વર્ષ). ગ્રામીણ-શહેરી ઢાંચો. સભ્યો સીધી ચૂંટણી દ્વારા. |
| કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ (Cantonment Board) | સૈન્ય વિસ્તારોમાં (દા.ત., અમદાવાદનો કેન્ટોનમેન્ટ વિસ્તાર) | સંરક્ષણ મંત્રાલય હેઠળ. મતદારોમાં 50% સૈન્ય અધિકારીઓ, 50% સ્થાનિક નાગરિકો. કરની સત્તા મર્યાદિત. |
| નોટિફાઇડ એરિયા / નગર સમિતિ | નાના શહેરી વિસ્તારો (10,000થી 25,000 વસ્તી) | રાજ્ય સરકાર દ્વારા અધિસૂચિત. નગરપાલિકા ના દરજ્જા કરતાં ઓછી સત્તાઓ. |
4. 12મી અનુસૂચિ (12th Schedule – 18 Subjects)
12મી અનુસૂચિમાં 18 વિષયો નો સમાવેશ થાય છે, જે નગરપાલિકાઓને સોંપવામાં આવ્યા છે:
| ક્રમ | વિષય |
|---|---|
| 1 | શહેરી આયોજન (શહેર આયોજન સહિત) – Town Planning |
| 2 | જમીનના ઉપયોગનું નિયમન અને બાંધકામની મંજૂરી |
| 3 | આર્થિક અને સામાજિક વિકાસની યોજનાઓ |
| 4 | રસ્તા અને પુલ |
| 5 | પીવાના પાણીનો પુરવઠો (શહેરી વિસ્તારોમાં) |
| 6 | ગટરવ્યવસ્થા, ડ્રેનેજ, ઠરેલા પાણીનો નિકાલ |
| 7 | ઘન કચરાનો નિકાલ (સ્વચ્છતા) |
| 8 | જાહેર સ્વચ્છતા અને રોગ નિવારણ (હોસ્પિટલો, દવાખાનાં) |
| 9 | અગ્નિશમન સેવાઓ |
| 10 | સ્ટ્રીટ લાઇટિંગ, વીજળીનું વિતરણ |
| 11 | વૃક્ષારોપણ, ઉદ્યાનો અને બગીચાઓ (પાર્ક) |
| 12 | વૃદ્ધાવસ્થા, અનાથાશ્રમો, કલ્યાણકારી સંસ્થાઓ |
| 13 | જન્મ અને મૃત્યુની નોંધણી |
| 14 | સાંસ્કૃતિક, કલા અને રમતગમતના સ્થળોની જાળવણી |
| 15 | શ્મશાન, કબ્રસ્તાનોની વ્યવસ્થા |
| 16 | પશુઓને બાંધી રાખવા, બજારો અને ખાનગી પશુ કતલખાનાંનું નિયમન |
| 17 | ઉપયોગી સેવાઓ (વીજળી, પાણી, ગેસ) |
| 18 | શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ (પ્રાથમિક અને માધ્યમિક) |
5. 74મા સુધારાની વિશેષતાઓનો સારાંશ
| વિશેષતા | વિગત |
|---|---|
| રચના | ત્રણ પ્રકાર – નગર પંચાયત, નગરપાલિકા, નગર નિગમ |
| સભ્યો | સીધી ચૂંટણી |
| અનામત | SC/ST (વસ્તી પ્રમાણમાં), મહિલાઓ (1/3) |
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ |
| નાણાં પંચ | 5 વર્ષે નિયુક્તિ (રાજ્યપાલ દ્વારા) |
| ચૂંટણી પંચ | રાજ્ય ચૂંટણી પંચ (પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ માટે અલગ અથવા સંયુક્ત) |
| સત્તાઓ | 12મી અનુસૂચિ (18 વિષયો) |
| યોજના સંકલન | જિલ્લા આયોજન સમિતિ + મેટ્રોપોલિટન આયોજન સમિતિ |
| કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો | નગરપાલિકાઓ વૈકલ્પિક (રાષ્ટ્રપતિ લાગુ કરી શકે) |
મોક ટેસ્ટ – નગરપાલિકાઓ
1. નગરપાલિકાઓને બંધારણીય દરજ્જો આપનારો સુધારો કયો છે?
A) 42મો સુધારો
B) 73મો સુધારો
C) 74મો સુધારો
D) 86મો સુધારો
જવાબ: C
2. 74મો સુધારો ક્યારે અમલમાં આવ્યો?
A) 24 એપ્રિલ 1993
B) 1 જૂન 1993
C) 26 જાન્યુઆરી 1994
D) 15 ઓગસ્ટ 1993
જવાબ: B
3. નગરપાલિકાઓ માટેના વિષયો કઈ અનુસૂચિમાં આપેલા છે?
A) 10મી
B) 11મી
C) 12મી
D) 9મી
જવાબ: C
4. 12મી અનુસૂચિમાં કેટલા વિષયો છે?
A) 18
B) 20
C) 29
D) 30
જવાબ: A
5. નગરપાલિકાઓનો કાર્યકાળ કેટલો છે?
A) 3 વર્ષ
B) 4 વર્ષ
C) 5 વર્ષ
D) 6 વર્ષ
જવાબ: C
6. નગરપાલિકાઓમાં મહિલાઓ માટે ઓછામાં ઓછી કેટલી ટકા બેઠકો અનામત છે?
A) 25%
B) 33%
C) 40%
D) 50%
જવાબ: B
7. 3 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં કઈ સમિતિની રચના ફરજિયાત છે?
A) વોર્ડ સમિતિ
B) નાણાં સમિતિ
C) મેટ્રોપોલિટન આયોજન સમિતિ
D) સુક્ષ્મ સમિતિ
જવાબ: A
8. મેટ્રોપોલિટન આયોજન સમિતિ (Metropolitan Planning Committee) કોના દ્વારા બનાવવામાં આવે છે?
A) રાજ્યપાલ
B) રાજ્ય સરકાર (કાયદા દ્વારા)
C) કેન્દ્ર સરકાર
D) નગરપાલિકા
જવાબ: B
9. નગર નિગમ (Municipal Corporation) ના સૌથી મોટા અધિકારી કોણ હોય છે?
A) મેયર (મહાપૌર)
B) કમિશનર
C) સચિવ
D) ચીફ ઓફિસર
જવાબ: B
10. નગરપાલિકાઓના ચૂંટણી કોણ કરાવે છે?
A) ભારતનું ચૂંટણી પંચ
B) રાજ્ય ચૂંટણી પંચ
C) રાજ્ય સરકાર
D) જિલ્લા કલેક્ટર
જવાબ: B
11. નગરપાલિકાઓના નાણાંકીય સ્ત્રોતની સમીક્ષા કરનારી સંસ્થા કઈ છે?
A) રાજ્ય ચૂંટણી પંચ
B) રાજ્ય નાણાં પંચ
C) યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન
D) રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ
જવાબ: B
12. નીચેનામાંથી કયો નગરપાલિકાઓનો વિષય 12મી અનુસૂચિ માં નથી?
A) સ્વચ્છતા અને ઘન કચરાનો નિકાલ
B) શહેરી આયોજન
C) જાહેર સ્વચ્છતા અને રોગ નિવારણ
D) રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો
જવાબ: D
13. નગરપાલિકા (Municipality) સામાન્ય રીતે કેટલી વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં સ્થાપિત થાય છે?
A) 5,000 – 50,000
B) 50,000 – 1 લાખ
C) 1 લાખ – 10 લાખ
D) 10 લાખથી વધુ
જવાબ: C
14. નગર પંચાયત (Nagar Panchayat) નો ઉદ્દેશ શું છે?
A) મોટા શહેરોનું સંચાલન
B) ગ્રામીણ-શહેરી વચ્ચેના સંક્રમણકાલીન વિસ્તારોનું સંચાલન
C) ફક્ત રાજધાની શહેરોનું સંચાલન
D) સૈન્ય વિસ્તારોનું સંચાલન
જવાબ: B
15. ગુજરાતમાં નીચેનામાંથી કયું શહેર નગર નિગમ ધરાવે છે?
A) ગાંધીનગર
B) ભાવનગર
C) જૂનાગઢ
D) સુરત
જવાબ: D (અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, રાજકોટ)
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. The 74th Constitutional Amendment Act, 1992 is related to: (UPSC 2018)
A) Panchayati Raj
B) Municipalities
C) Scheduled Castes & Tribes
D) Fundamental Duties
જવાબ: B
2. Which of the following schedules of the Indian Constitution contains the 18 subjects for the Municipalities? (UPSC 2020)
A) 10th Schedule
B) 11th Schedule
C) 12th Schedule
D) 13th Schedule
જવાબ: C
3. Which of the following is not a type of Municipality as per the 74th Amendment? (UPSC 2019)
A) Nagar Panchayat
B) Municipality
C) Metropolitan Planning Committee
D) Municipal Corporation
જવાબ: C (MPC is a planning committee, not a type of Municipality)
4. The role of the State Finance Commission under the 74th Amendment is to: (UPSC 2017)
A) Conduct elections for Municipalities
B) Distribute funds between State and Municipalities
C) Supervise the working of Municipalities
D) Appoint the Commissioner of Municipal Corporation
જવાબ: B
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. નગરપાલિકાઓને બંધારણીય દરજ્જો આપનારો સુધારો કયો છે? (GPSC 2019)
A) 42મો સુધારો
B) 73મો સુધારો
C) 74મો સુધારો
D) 69મો સુધારો
જવાબ: C
2. 74મા સુધારા હેઠળ, ગુજરાતમાં નગરપાલિકા (મ્યુનિસિપાલિટી) ના સભ્યોની ચૂંટણી કોણ કરાવે છે? (GPSC 2020)
A) ભારતનું ચૂંટણી પંચ
B) રાજ્ય ચૂંટણી પંચ
C) જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારી
D) નગરપાલિકા પોતે
જવાબ: B
3. 12મી અનુસૂચિમાં કુલ કેટલા વિષયો છે? (GPSC 2018)
A) 18
B) 22
C) 29
D) 30
જવાબ: A
4. ગુજરાતના કયા શહેરની વસ્તી 10 લાખથી વધુ છે (મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર)?
A) અમદાવાદ
B) ગાંધીનગર
C) જૂનાગઢ
D) ભાવનગર
જવાબ: A (અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, રાજકોટ – 10 લાખથી વધુ)
ભારતમાં નગરપાલિકાઓને 74મા બંધારણીય સુધારા (1992) દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો મળ્યો. આ સુધારા દ્વારા ભાગ IXA (અનુ. 243P-243ZG) અને 12મી અનુસૂચિ (18 વિષયો) ઉમેરવામાં આવી. 74મા સુધારા હેઠળ ત્રણ પ્રકારની નગરપાલિકાઓ – નગર પંચાયત (સંક્રમણકાલીન), નગરપાલિકા (નાના શહેરો), નગર નિગમ (મોટા શહેરો) – ની રચના કરવામાં આવી. SC/ST અને મહિલાઓ (33%) માટે અનામત ફરજિયાત છે. રાજ્ય ચૂંટણી પંચ ચૂંટણીઓ કરાવે છે. રાજ્ય નાણાં પંચ નાણાંકીય ભલામણો કરે છે. 12મી અનુસૂચિમાં 18 વિષયો છે, જેમાં શહેરી આયોજન, પાણી, સ્વચ્છતા, રસ્તા, આરોગ્ય, શિક્ષણ, અગ્નિશમન, જન્મ-મૃત્યુ નોંધણી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. GPSC, UPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે 74મો સુધારો, 12મી અનુસૂચિ, અને નગરપાલિકાઓના પ્રકારો વિશેના પ્રશ્નો નિયમિતપણે પૂછાય છે.