જાહેર હિતની અરજી (PIL) એ ભારતીય ન્યાયતંત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ નવોચ્ચાર છે, જેણે સામાન્ય નાગરિકોને ન્યાયની પહોંચ સુલભ બનાવી છે. પરંપરાગત રીતે, અદાલતમાં કેસ ફક્ત તે વ્યક્તિ જ લાવી શકે છે જેનો અધિકાર ઉલ્લંઘિત થયો હોય (locus standi). PILએ આ નિયમને ઢીલો કર્યો: હવે કોઈપણ જાણકાર નાગરિક, સામાજિક કાર્યકર્તા, એનજીઓ અથવા સંસ્થા તે વ્યક્તિ અથવા સમૂહ વતી અરજી કરી શકે છે જેઓ સામાજિક, આર્થિક અથવા શારીરિક રીતે નબળા છે.
PILનો જન્મ 1980ના દાયકામાં થયો, જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ પી.એન. ભગવતી અને જસ્ટિસ વી.આર. કૃષ્ણ અય્યરે ‘લોક અદાલત’ અને ‘સામૂહિક અરજી’ના માર્ગ મોકળા કર્યા. PIL મારફત, અદાલતોએ શોષણ, પર્યાવરણ પ્રદૂષણ, કારાગાર સુધારણા, માનવ તસ્કરી અને અન્ય સામાજીક અન્યાયને ઉકેલવા માટે સરકારને નિર્દેશો આપ્યા છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે PILની વ્યાખ્યા, તેનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ, મહત્વપૂર્ણ કેસો, તેનું મહત્વ, ટીકા અને વૈશ્વિક સરખામણીનો અભ્યાસ કરીશું.
1. PIL એટલે શું? (What is PIL?)
PIL એટલે જાહેર હિતની અરજી – એક કાનૂની દાવો જે કોઈપણ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા દ્વારા અદાલતમાં (સર્વોચ્ચ અદાલત અનુ. 32 હેઠળ, અથવા હાઈકોર્ટ અનુ. 226 હેઠળ) દાખલ કરવામાં આવે છે, જેમાં જાહેર જનતાના મોટા વર્ગની સમસ્યાનો ઉકેલ માંગવામાં આવે છે. PIL દાખલ કરનાર વ્યક્તિનું પોતાનું કોઈ વ્યક્તિગત હિત હોતું નથી; તે લોક હિત (public interest) માટે કાર્ય કરે છે.
‘લોકસ સ્ટેન્ડી’ (Locus Standi) નો નિયમ – PIL તેને ઢીલો કરે છે:
- પરંપરાગત નિયમ: ફક્ત તે વ્યક્તિ કેસ લાવી શકે છે જેનો પોતાનો અધિકાર ઉલ્લંઘિત થયો હોય.
- PILમાં એપવાદ: કોઈપણ નાગરિક, જો તે સમાજના વંચિત અને પીડિત વર્ગ (બાળ મજૂરો, કેદીઓ, ગેરકાયદેસર વસાહતીઓ, શોષિત કામદારો) ની વતી કેસ લાવે, તો અદાલત તેની સુનાવણી કરે છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
| લક્ષણ | વિગત |
|---|---|
| ઉદ્દેશ | જાહેર જનતા (સમાજના નબળા વર્ગ)ને રાહત અપાવવી. |
| કોણ કરી શકે છે? | કોઈપણ નાગરિક, સામાજિક કાર્યકર્તા, એનજીઓ, સંસ્થા, અથવા અદાલત પોતે (સુવો-મોટો). |
| અરજી ક્યાં કરી શકાય? | સર્વોચ્ચ અદાલત (અનુ. 32) અથવા હાઈકોર્ટ (અનુ. 226). |
| પ્રક્રિયા | અરજી કરનારે કચેરી ખર્ચ (court fee) ભરવાની જરૂર નથી; અદાલત તથ્યો ચકાસવા માટે સમિતિ અથવા કમિશન (એક બેરિસ્ટર) ની નિમણૂક પણ કરી શકે છે. |
| વિરૂદ્ધ પક્ષ | સામાન્ય રીતે સરકાર (કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય) અથવા સાર્વજનિક સત્તાપીઠ. |
2. PILનો ઉદ્દભવ અને વિકાસ (Origin and Development of PIL)
2.1 ભારતમાં PILનો જન્મ
| વર્ષ | ઘટના/કેસ | મહત્વ |
|---|---|---|
| 1979 | હુસૈનારા ખાતૂન કેસ (Hussainara Khatoon vs State of Bihar) | PILનો પ્રથમ મોટો કેસ – જસ્ટિસ પી.એન. ભગવતીએ સુનાવણી કરી. તેમાં બિહારની જેલોમાં લાંબા સમયથી ટ્રાયલની રાહ જોતા 1400 થી વધુ ઉત્તમો (under-trial prisoners) ને મુક્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો. |
| 1981 | એસ.પી. ગુપ્તા કેસ (S.P. Gupta vs Union of India) – ‘જજિસ ટ્રાન્સફર કેસ’ | આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું: “કોઈપણ વ્યક્તિ જેના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થયું હોય તે વ્યક્તિ સુધી પહોંચવામાં અસમર્થ હોય, તો કોઈ ત્રીજો પક્ષ તેની વતી PIL દાખલ કરી શકે છે.” આ કેસ PILનો મેગ્ના કાર્ટા ગણાય છે. |
| 1982 | સન બેટરી કેસ (Sunil Batra vs Delhi Administration) | કોર્ટે દિલ્હીની તિહાર જેલના કેદીઓની સારવાર તપાસી, તેમના પત્રને PIL તરીકે સ્વીકાર્યો. |
| 1980-1990 | PILનો સુવર્ણકાળ | જસ્ટિસ ભગવતી અને જસ્ટિસ અય્યરના નેતૃત્વમાં અનેક PIL (પર્યાવરણ, બાળ મજૂરી, ગેરકાયદેસર અટકાયત) નો ઉકેલ લાવ્યો. |
2.2 PILના વિકાસના તબક્કા
| તબક્કો | સમયગાળો | લાક્ષણિકતા |
|---|---|---|
| પ્રથમ તબક્કો (Phase I) | 1979-1988 | પ્રયોગાત્મક – પીડિતોની સુલભતા, જેલ સુધારણા, કારાગારમાં અટકાયતી કેદીઓના અધિકારો. |
| દ્વિતીય તબક્કો (Phase II) | 1988-1995 | પર્યાવરણ, જાહેર આરોગ્ય અને સફાઈ – એમ.સી. મહેતા કેસો (ગંગા પ્રદૂષણ, દિલ્હીમાં વાહનોનું CNGમાં રૂપાંતર). |
| તૃતીય તબક્કો (Phase III) | 1995-2005 | મહિલા અધિકાર, બાળ લગ્ન નિષેધ, આરોગ્ય સેવાઓ – વિશાખા (જાતીય સતામણી), શક્તિ વહાણ (મહિલા ઇજનેરો). |
| ચોથો તબક્કો (Phase IV) | 2005-હાલ (2026) | પ્રશાસનિક ભ્રષ્ટાચાર, સરકારી નીતિઓ, કોરોના મહામારી – 2020માં કોવિડ દરમિયાન સુવો-મોટો PIL (મજૂરોના સ્થળાંતર, રસીનું વિતરણ). |
3. PIL સંબંધિત મહત્ત્વના કેસો (Landmark PIL Cases)
| કેસનું નામ | વર્ષ | મુદ્દો | સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો/યોગદાન |
|---|---|---|---|
| હુસૈનારા ખાતૂન | 1979 | લાંબા સમય સુધી ટ્રાયલ વિના જેલમાં રાખેલા ઉત્તમો (under-trial) | અનુ. 21 (જીવન અને સ્વતંત્રતા) નો ઉલ્લંઘન – તમામને તાત્કાલિક છોડવાનો આદેશ. |
| એસ.પી. ગુપ્તા (જજિસ ટ્રાન્સફર) | 1981 | કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ન્યાયાધીશોના ટ્રાન્સફરની સત્તા | PILની માન્યતા – ‘રાજનીતિમાં અદાલતની દખલ’ને સમર્થન. |
| વિશાખા વિ. રાજસ્થાન (Vishakha case) | 1997 | કાર્યસ્થળે સ્ત્રીઓ સાથે જાતીય સતામણી | વિશાખા માર્ગદર્શિકા – 2013માં સરકારે ‘સેક્સ્યુઅલ હેરેસમેન્ટ અટ વર્કપ્લેસ બિલ’ પસાર કર્યું. |
| એમ.સી. મહેતા કેસ | 1986-2020 | ગંગા નદીનું પ્રદૂષણ, દિલ્હીમાં વાયુ પ્રદૂષણ | કોર્ટે સરકારને CNG બસો, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ નિયંત્રણ, ગંગા સફાઈ માટેના પગલાંના આદેશો આપ્યા. |
| શક્તિ વહાણ કેસ | 1995 | મહિલા ઇજનેરોને પ્રોજેક્ટ પરથી દૂર કરવામાં આવી | કોર્ટે સમાનતાના અધિકાર (અનુ. 14, 15) અને કાર્યસ્થળે લિંગ સમાનતાનો આદેશ આપ્યો. |
| પરમાનંદ કટારા કેસ | 1989 | બિહારની ભગલપુર જેલમાં કેદીઓ પર અત્યાચાર (‘blinding’ incident) | કોર્ટે સરકારને વળતર આપવાનો અને કેદીઓની સારવારના નિયમો બનાવવાનો આદેશ આપ્યો. |
| સ્વચ્છ ભારત અભિયાન અને કચરા વ્યવસ્થાપન PIL | 2018-2024 | નગરપાલિકાઓ દ્વારા ઘન કચરાનો અયોગ્ય નિકાલ | સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્યોને નક્કર કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો 2016 લાગુ કરવાનો આદેશ આપ્યો. |
| COVID-19 મજૂરોનું સ્થળાંતર (Suo moto PIL) | 2020 | કોરોના લોકડાઉન દરમિયાન મજૂરો પગપાળા ઘરે જતા હતા | કોર્ટે કેન્દ્ર અને રાજ્યોને મજૂરો માટે રાશન, વસતી, પરિવહનની વ્યવસ્થા કરવાના આદેશો આપ્યા. |
4. PILનું મહત્ત્વ (Significance/Importance of PIL)
| મહત્ત્વ | વિગત |
|---|---|
| ન્યાયની સુલભતા | ગરીબ, અશિક્ષિત, આર્થિક રીતે નબળા લોકો, જેઓ અદાલતમાં જઈ શકતા ન હતા, તેમના વતી PIL દાખલ થઈ શકે છે. |
| જાગૃતિ લાવી | PILએ સામાજિક સમસ્યાઓ (બાળમજૂરી, દહેજ, કન્યા ભ્રૂણ હત્યા) ને રાષ્ટ્રીય મુદ્દો બનાવ્યો. |
| કારોબારીની જવાબદારી | PILએ સરકારી અધિકારીઓને તેમના કાર્યો પ્રત્યે જવાબદાર બનાવ્યા છે. ઉદા: ગેરકાયદેસર ખાણકામ અટકાવવું, ભ્રષ્ટાચારની તપાસ. |
| નીતિ નિર્ધારણમાં સુધારો | PILએ સરકારને સમયસર નિર્ણયો લેવા (જેમ કે, CNG, પ્રદૂષણ, રસીકરણ) માટે ફરજ પાડી છે. |
| માનવાધિકારનું રક્ષણ | PIL મારફત, અદાલતોએ અસ્પૃશ્યતા, સબરીમલા (મહિલાઓના પ્રવેશ) અને LGBTQ+ અધિકારો પર સંવેદનશીલ ચુકાદાઓ આપ્યા છે. |
| પર્યાવરણીય ન્યાય | ‘જીવનનો અધિકાર’ (અનુ. 21) હેઠળ, PILએ સ્વચ્છ હવા, સ્વચ્છ પાણી, વૃક્ષો બચાવવાના અને ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અટકાવવાના આદેશો આપ્યા. |
5. PILની ટીકા (Criticism of PIL)
| ટીકા | વિગત |
|---|---|
| ન્યાયિક અતિરેક (Judicial Overreach) | PILના નામે, અદાલતે કારોબારી અને વિધાનસભાના અધિકારક્ષેત્રમાં દખલ કરવાનું શરૂ કર્યું. ઉદા: કેટલાક PILમાં કોર્ટે બજેટ ફાળવણી અંગે નિર્દેશો આપ્યા. |
| મીડિયા ટ્રાયલ | કેટલાક PIL એવા હોય છે જેમાં અરજી કરનાર અદાલતનો ઉપયોગ મીડિયામાં સુર્ખીઓ મેળવવા માટે કરે છે. |
| સંસ્થાકીય દુરુપયોગ | ઉદ્યોગપતિઓ / રાજકીય વિરોધીઓ પોતાના વ્યક્તિગત ઝઘડા ઉકેલવા PILનો દુરુપયોગ કરે છે. (દા.ત., 2022માં એક PILમાં કંપની સામે અરજી થઈ, પછી ખોટી હોવાનું સાબિત થયું) |
| અદાલત પર ભાર | PIL હાલમાં સર્વોચ્ચ અદાલતમાં 10-15% કેસ છે, જેને કારણે અન્ય અગત્યના કેસોમાં વિલંબ થાય છે. |
| ચોક્કસ માર્ગદર્શિકાનો અભાવ | PILની વ્યાખ્યા વ્યાપક છે, જે ક્યારેક ‘મુંબઈ-દિલ્હી સ્મોગ’, ‘શાળામાં રમતગમત ન હોવી’ જેવા તુચ્છ કેસોને પ્રોત્સાહન આપે છે. |
| રાજકીય દબાણ (અતિરેક) | કેટલાક વિવેચકો કહે છે કે PILનો ઉપયોગ કારોબારીને દબાણ આપવા માટે થાય છે (દા.ત., 2019-2024માં ભારત-ચીન સરહદના કેટલાક PIL). |
મોક ટેસ્ટ – જાહેર હિતની અરજી (PIL)
1. PIL નો સંપૂર્ણ અંગ્રેજી શબ્દ શું છે?
A) Public Interest Litigation
B) Private Interest Litigation
C) People’s Interest Law
D) Public Inquiry Letter
જવાબ: A
2. PIL ભારતમાં પ્રથમવાર કયા દાયકામાં સક્રિય થઈ?
A) 1960ના દાયકામાં
B) 1970ના દાયકામાં
C) 1980ના દાયકામાં
D) 1990ના દાયકામાં
જવાબ: C (1980)
3. PIL ખ્યાલ સૌપ્રથમ કયા કેસમાં સામે આવ્યો?
A) વિશાખા કેસ
B) એમ.સી. મહેતા કેસ
C) હુસૈનારા ખાતૂન કેસ
D) શક્તિ વહાણ કેસ
જવાબ: C
4. PIL (જાહેર હિત અરજી) સંબંધિત ‘લોકસ સ્ટેન્ડી’ (Locus Standi) ના પરંપરાગત નિયમને PILએ કેવી રીતે બદલ્યો?
A) વધુ કડક બનાવ્યો
B) ઢીલો કર્યો – કોઈપણ નાગરિક પીડિતના વતી અરજી કરી શકે છે
C) સમાપ્ત કર્યો
D) રાજ્ય સરકારની પરવાનગી ફરજિયાત બનાવી
જવાબ: B
5. PIL સર્વોચ્ચ અદાલતમાં કયા અનુચ્છેદ હેઠળ દાખલ કરી શકાય છે?
A) 13
B) 32
C) 14
D) 21
જવાબ: B
6. PIL હાઈકોર્ટમાં કયા અનુચ્છેદ હેઠળ દાખલ કરી શકાય છે?
A) 226
B) 227
C) 131
D) 134
જવાબ: A
7. એસ.પી. ગુપ્તા કેસ (1981) માં સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?
A) PIL ફક્ત સરકારી અધિકારી જ દાખલ કરી શકે.
B) PIL માટે અરજદારે પીડિત હોવું ફરજિયાત છે.
C) કોઈપણ જાણકાર નાગરિક, સામાજિક સંગઠન પીડિતની વતી PIL દાખલ કરી શકે છે.
D) PIL માત્ર મૂળભૂત અધિકારો માટે જ લાગુ છે.
જવાબ: C
8. વિશાખા માર્ગદર્શિકા (Vishakha Guidelines) કઈ સમસ્યા સાથે સંબંધિત છે?
A) પર્યાવરણ પ્રદૂષણ
B) કાર્યસ્થળે સ્ત્રીઓની જાતીય સતામણી
C) બાળ મજૂરી
D) જેલમાં કેદીઓના અધિકાર
જવાબ: B
9. 2020માં કોરોના કાળ દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે કયા PILનો સુવો-મોટો (Suo Moto) કેસ લીધો?
A) સ્વચ્છ ભારત અભિયાન અંગે
B) પ્રવાસી મજૂરોના સ્થળાંતર અંગે
C) કાશ્મીરમાં સરહદી ઘર્ષણ અંગે
D) જાતીય સતામણી અધિનિયમ અંગે
જવાબ: B
10. PILની એક ટીકા શું છે?
A) તે ગરીબ લોકો માટે ન્યાય સુલભ બનાવે છે.
B) ક્યારેક PILનો ઉપયોગ વ્યક્તિગત ઝઘડા ઉકેલવા માટે થાય છે (PIL દુરુપયોગ).
C) તે સરકારની કાર્યપ્રણાલીને વેગ આપે છે.
D) તે પર્યાવરણ મિત્ર છે.
જવાબ: B
11. PIL ખ્યાલના પ્રણેતા તરીકે કયા બે ન્યાયાધીશો ઓળખાય છે?
A) જસ્ટિસ ગોપાલ ગોકલે અને જસ્ટિસ મનોહર લાલ
B) જસ્ટિસ પી.એન. ભગવતી અને જસ્ટિસ વી.આર. કૃષ્ણ અય્યર
C) જસ્ટિસ એચ.જે. કાનિયા અને જસ્ટિસ મહાત્મા ગાંધી
D) જસ્ટિસ યોગેશ માલવિયા
જવાબ: B
12. PIL મારફત, સુપ્રીમ કોર્ટે કયા પર્યાવરણીય મુદ્દા માટે દિલ્હીની બસોને CNGમાં રૂપાંતરિત કરવાનો આદેશ આપ્યો?
A) એમ.સી. મહેતા કેસ
B) વિશાખા કેસ
C) સન બેટરી કેસ
D) એસ.પી. ગુપ્તા કેસ
જવાબ: A
13. નીચેનામાંથી કયો ‘PILનો દુરુપયોગ’ ગણાશે?
A) બાળ મજૂરી સામે અરજી
B) શૈક્ષણિક સંસ્થામાં ભ્રષ્ટાચાર સામે અરજી
C) પોલીસની ગેરકાયદેસર ધરપકડ સામે અરજી
D) વ્યક્તિગત વેરઝેરમાં પાડોશીની દુકાન બંધ કરાવવાની અરજી (તે PIL નથી)
જવાબ: D
14. PIL ક્યાં દાખલ કરી શકાતી નથી?
A) સુપ્રીમ કોર્ટ
B) હાઈકોર્ટ
C) જિલ્લા અદાલત
D) સર્વોચ્ચ અદાલત અને હાઈકોર્ટ
જવાબ: C (જિલ્લા અદાલતમાં PILની કોઈ જોગવાઈ નથી)
15. 2026 સુધીમાં, PIL અંગે નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
A) PIL ફક્ત સરકારી કર્મચારીઓ જ લાવી શકે છે.
B) PILના સુવો-મોટો (પોતાની જાતે જ) કેસ નોંધવાનો વિકલ્પ સુપ્રીમ કોર્ટે બંધ કરી દીધો.
C) PILમાં જાહેર હિતના વ્યાપક મુદ્દાઓ (પર્યાવરણ, માનવાધિકાર, ભ્રષ્ટાચાર) નો સમાવેશ થાય છે.
D) PIL સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવાઈ છે.
જવાબ: C
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. The concept of ‘Public Interest Litigation’ originated in India in the: (UPSC 2019)
A) 1960s
B) 1970s
C) 1980s
D) 1990s
જવાબ: C
2. Which of the following cases is considered the foundation of PIL in India? (UPSC 2017)
A) Golaknath case
B) S.P. Gupta case
C) Minerva Mills case
D) Kesavananda Bharati case
જવાબ: B
3. Public Interest Litigation (PIL) can be filed before which court? (UPSC 2018)
A) Only Supreme Court
B) Only High Court
C) Supreme Court & High Court
D) District Court
જવાબ: C
4. The Vishakha Guidelines were issued by the Supreme Court in 1997 related to: (UPSC 2016)
A) Child labour
B) Sexual harassment at workplace
C) Environmental pollution
D) Prisoners’ rights
જવાબ: B
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. PIL (Public Interest Litigation) ની શરૂઆત ભારતમાં કયા દાયકામાં થઈ? (GPSC 2019)
A) 1960
B) 1970
C) 1980
D) 1990
જવાબ: C
2. ‘PIL’ નો સબંધ કઈ અદાલતમાં કેસ દાખલ કરવા સાથે છે? (GPSC 2020)
A) જિલ્લા અદાલત
B) ઉચ્ચ અદાલત
C) સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટ
D) લોક અદાલત
જવાબ: C
3. નીચેનામાંથી કયો કેસ ભારતમાં PILના વિકાસ માટે ઐતિહાસિક છે? (GPSC 2018)
A) S.P. Gupta vs Union of India
B) Kesavananda Bharati vs State of Kerala
C) Indira Gandhi vs Raj Narain
D) Keshubhai Patel case
જવાબ: A
4. ‘વિશાખા માર્ગદર્શિકા’ (Vishakha Guidelines) કયા મુદ્દા સાથે સંબંધિત છે?
A) પર્યાવરણ સુરક્ષા
B) મહિલાઓ સામે જાતીય સતામણી
C) બાળકો માટે મફત શિક્ષણ
D) જેલ સુધારણા
જવાબ: B
5. PILની ટીકાનો એક મુદ્દો શું છે?
A) PILથી અદાલતો પર ભાર ઘટ્યો છે.
B) PILનો દુરુપયોગ રાજકીય હેતુઓ માટે થાય છે.
C) PIL માટે કોર્ટ ફી ઘણી વધારે છે.
D) PIL માત્ર સંસદસભ્યો જ લાવી શકે છે.
જવાબ: B
જાહેર હિતની અરજી (PIL) એ ભારતીય ન્યાયતંત્રની સૌથી મોટી નવીનતા છે, જેણે ન્યાયની સુલભતાને વ્યાપક બનાવી છે. એસ.પી. ગુપ્તા (1981) અને હુસૈનારા ખાતૂન (1979) કેસો દ્વારા, અદાલતોએ લોકસ સ્ટેન્ડીનો નિયમ ઢીલો કર્યો, જેના પરિણામે સામાન્ય નાગરિક વંચિત વર્ગોની વતી અરજી કરી શકે છે. PILએ વિશાખા કેસ (મહિલા સુરક્ષા), એમ.સી. મહેતા કેસ (પર્યાવરણ), અને કોવિડ મહામારી દરમિયાન મજૂરોના અધિકાર જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર ચુકાદાઓ આપ્યા છે. જોકે, PILની ટીકા એ છે કે તેનો ક્યારેક દુરુપયોગ (વ્યક્તિગત ઝઘડા ઉકેલવા), ન્યાયિક અતિરેક અને રાજકીય દબાણ માટે થાય છે. UPSC, GPSC અને અન્ય પરીક્ષાઓમાં PIL, તેના ઉદ્ભવ, મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ અને ટીકાના પ્રશ્નો નિયમિત પૂછાય છે.