નરસિંહ મહેતા ગુજરાતી સાહિત્યના આદિકવિ, ભક્તિયુગના પ્રવર્તક અને ભગવાન કૃષ્ણના અનન્ય ભક્ત હતા. તેમનો જન્મ ગુજરાતના ગાંધીનગર જિલ્લાના તળાજા ગામ (હાલના ઉનાળા ગામ)માં થયો હતો. તેઓ નાગર બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મ્યા હતા. તેમના પિતા શ્રીકૃષ્ણદાસ મહેતા અને માતા દેવકીબાઈ હતા.
નરસિંહ મહેતાના બાળપણનું નામ નરસૈયો હતું. બાળપણમાં તેઓ સ્વરૂપે અત્યંત સુંદર પણ વાણીમાં મૂંગા હતા. કહેવાય છે કે તેમને બોલવાની શક્તિ બાદરાયણ ઋષિના આશીર્વાદથી મળી. યુવાનીમાં તેમણે માણેકબાઈ સાથે લગ્ન કર્યું. તેમને પુત્રી (કુંવરબાઈ) અને પુત્ર (શામળદાસ) હતા.
નરસિંહ મહેતાના જીવનની મહત્ત્વની ઘટના છે – ગોપીપુરા (જૂનાગઢ)માં સંત સમાજે તેમનો તિરસ્કાર કર્યો હતો. સમાજ દ્વારા અપમાનિત થઈ તેઓ શ્રીનાથજીના દર્શને જતા હતા, ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણે તેમને દર્શન આપી ‘ભવાઈ’ની ગરબી (કલ્પનાની કવિતા) આપી હતી. ત્યારબાદ તેમણે સમગ્ર જીવન ભક્તિમાં ગાળ્યું.
ગુજરાતી સાહિત્યમાં યોગદાન
નરસિંહ મહેતા પદ, આરતી, ગરબી, ફાગુ વગેરે સ્વરૂપોમાં અપ્રતિમ કવિતા રચનારા કવિ છે. તેમની ભાષા સરળ, લોકભોગ્ય અને મધુર છે.
મુખ્ય કૃતિઓ:
- ‘હરિનું હરણ’ – ગરબીનો સંગ્રહ
- ‘સુદામા ચરિત’ – રુક્મિણી અને સુદામા પ્રસંગ
- ‘દાન-લીલા’ – દાનવીરતાનો મહિમા
- ‘ભક્તા-ચિંતામણિ’ (વિવાદાસ્પદ, કેટલાક વિદ્વાનો તેમની કૃતિ માને છે)
- ‘દમયંતી-કથા’
- ‘શિશુ-ચરિત્ર’
- ‘ઝૂલણા’ પદો
- ‘રાસપંચાધ્યાયી’ (ભાગવતના દશમ સ્કંધ પર આધારિત)
અતિ પ્રચલિત પદો:
- “વૈષ્ણવ જન તો તેને કહિએ…“ (આ પદ મહાત્મા ગાંધીનું પ્રિય પદ હતું)
- “જય જય ગરવી ગુજરાતની…“
- “તારાડી લોચને…“ (દાનલીલા)
- “દૂધે ભરાયાં રે ઘડા…“
ગુજરાત સરકારની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે ઉપયોગી મુદ્દા:
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| ઉપનામ | નરસૈયો, આદિકવિ, ભક્તિયુગના પ્રવર્તક |
| સમયગાળો | 15મી સદી (1414–1481) |
| મુખ્ય ક્ષેત્ર | ભક્તિકાવ્ય, ગરબી, પદ, આરતી, ફાગુ |
| પ્રેરણાસ્રોત | ભાગવત પુરાણ, ભગવાન કૃષ્ણની લીલાઓ |
| સાહિત્યમાં સ્થાન | ગુજરાતી ભક્તિકાવ્યના આદ્ય કવિ |
| પ્રસિદ્ધ પદ | “વૈષ્ણવ જન તો તેને કહિએ“ – મહાત્મા ગાંધીનું પ્રિય |
| ગુજરાતી સાહિત્ય પર અસર | લોકભાષામાં કાવ્યરચના, ભક્તિની સરળ અભિવ્યક્તિ |
પરીક્ષા ઉપયોગી મહત્ત્વના પ્રશ્નો (ભૂતકાળમાં પૂછાયેલા પેપરોના આધારે):
(1) ગુજરાતી સાહિત્યની પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો:
પ્રશ્ન 1: “વૈષ્ણવ જન તો તેને કહિએ” રચનાના કવિ કોણ છે?
જવાબ: નરસિંહ મહેતા
પ્રશ્ન 2: નરસિંહ મહેતાને ‘આદિકવિ’ કોણે કહ્યા?
જવાબ: ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ (આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યના કવિએ ‘આદિકવિ’ની ઉપાધિ આપી)
પ્રશ્ન 3: નરસિંહ મહેતા કયા સમયગાળામાં થયા?
જવાબ: 15મી સદી (ઈ.સ. 1414–1481)
પ્રશ્ન 4: ‘દાન-લીલા’ નરસિંહ મહેતાની કઈ શૈલીની કૃતિ છે?
જવાબ: આત્મકથાત્મક પદોનો સંગ્રહ (ભાગવતનો પ્રસંગ)
પ્રશ્ન 5: નરસિંહ મહેતાની ‘તારાડી લોચને…’ કઈ કૃતિનો ભાગ છે?
જવાબ: ‘દાન-લીલા’
પ્રશ્ન 6: નરસિંહ મહેતા કયા સંપ્રદાય સાથે જોડાયેલા હતા?
જવાબ: પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ સંપ્રદાય (વલ્લભાચાર્યના સમકાલીન)
(2) સંભવિત નવા પ્રશ્નો:
- “જય જય ગરવી ગુજરાતની…” પદના રચયિતા કોણ? – નરસિંહ મહેતા
- નરસિંહ મહેતાના કાવ્યોનો મુખ્ય વિષય શો છે? – ભગવાન કૃષ્ણની લીલા, દાનવીરતા, ભક્તિ અને સેવા
- નરસિંહ મહેતાની કઈ કૃતિ ‘ગરબી’ સ્વરૂપમાં છે? – ‘હરિનું હરણ’
- નરસિંહ મહેતાના પુત્રનું નામ શું? – શામળદાસ
- મહાત્મા ગાંધીજીને કયું નરસિંહ મહેતાનું પદ પ્રિય હતું? – “વૈષ્ણવ જન તો તેને કહિએ”
- નરસિંહ મહેતાએ ‘ભવાઈની ગરબી’ ક્યારે રચી? – જૂનાગઢમાં ગોપીપુરામાં તિરસ્કાર પછી ભગવાનના દર્શનથી
(3) રાજકીય/ઐતિહાસિક મહત્ત્વના પ્રશ્નો:
- નરસિંહ મહેતા જૂનાગઢના કયા રાજાના સમકાલીન હતા? – રાજા માંડળિક (જૂનાગઢમાં શાસક)
- નરસિંહ મહેતાની ‘ભક્તિ-શૈલી’ પર કોનો પ્રભાવ છે? – ભાગવત પુરાણ અને શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધનો
વિદ્યાર્થીઓ માટે નોંધનીય:
- “વૈષ્ણવ જન તો તેને કહિએ” – આ પદનો પ્રત્યેક શબ્દ પરીક્ષાર્થીએ યાદ રાખવો.
- નરસિંહ મહેતા મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના ભક્તિયુગના પ્રથમ અને મુખ્ય કવિ છે.
- તેમનું જીવન ચરિત્ર અને કાવ્યો ગુજરાતી ભાષાના અભ્યાસ માટે અનિવાર્ય છે.