કેન્દ્રમાં સંસદીય શાસન પ્રણાલીની જેમ, રાજ્ય સ્તરે પણ સંસદીય સરકારનું મોડલ અપનાવવામાં આવ્યું છે. રાજ્ય સરકારની રચના અને કાર્યપ્રણાલી માટે બંધારણના ભાગ VI (રાજ્યો) માં અનુચ્છેદ 152 થી 237 સુધી જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. કેન્દ્રની જેમ, રાજ્યમાં પણ રાજ્યપાલ નોમિનલ વડા છે, જ્યારે મુખ્યમંત્રી અને તેની મંત્રીપરિષદ વાસ્તવિક કારોબારી વડા છે અને વિધાનસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે રાજ્ય સરકારના ત્રણેય અંગો – કારોબારી (રાજ્યપાલ, મુખ્યમંત્રી, મંત્રીપરિષદ), વિધાનસભા (Legislature – વિધાનસભા અને વિધાનપરિષદ) અને ન્યાયતંત્ર (હાઈકોર્ટ, અધીન અદાલતો) – વિશેની બંધારણીય જોગવાઈઓનો અભ્યાસ કરીશું.
1. રાજ્ય સરકાર અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (Articles 152-237)
રાજ્ય સરકાર માટેની જોગવાઈઓ બંધારણના ભાગ VI માં સમાવિષ્ટ છે. મુખ્ય અનુચ્છેદો અને તેમનો વિષય નીચે મુજબ છે:
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 152 | વ્યાખ્યા | ‘રાજ્ય’ શબ્દની વ્યાખ્યા – જમ્મુ અને કાશ્મીર સિવાયનાં રાજ્યો. (2019માં અનુ. 370 નાબૂદ બાદ કાશ્મીરની વ્યાખ્યા બદલાઈ) |
| 153 | રાજ્યોના રાજ્યપાલ | દરેક રાજ્ય માટે એક રાજ્યપાલ હશે. |
| 154 | રાજ્યની કારોબારી સત્તા | રાજ્યની કારોબારી સત્તા રાજ્યપાલમાં નિહિત છે. (વાસ્તવિક સત્તા મંત્રીપરિષદ પાસે) |
| 155 | રાજ્યપાલની નિમણૂક | રાષ્ટ્રપતિ રાજ્યપાલની નિમણૂક કરે છે. |
| 156 | રાજ્યપાલનો કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (રાષ્ટ્રપતિની ઇચ્છા પ્રમાણે). |
| 157 | રાજ્યપાલ બનવાની લાયકાત | (i) ભારતનો નાગરિક, (ii) 35 વર્ષની ઉંમર પૂરી. |
| 158 | રાજ્યપાલની શરતો | સંસદ કે વિધાનસભાનો સભ્ય ન હોઈ શકે. |
| 159 | શપથ | મુખ્ય ન્યાયાધીશ (હાઈકોર્ટ) અથવા રાજ્યપાલ દ્વારા નિયુક્ત વ્યક્તિ સમક્ષ. |
| 160 | અસાધારણ સંજોગોમાં રાજ્યપાલની ફરજો | રાષ્ટ્રપતિ રાજ્યપાલની ફરજો માટે આવશ્યક જોગવાઈ કરી શકે છે. |
| 161 | રાજ્યપાલની ક્ષમાદાન સત્તા | રાજ્યના કાયદા હેઠળની સજાઓ માટે ક્ષમા, મુલતવી, રદ્દ, ઘટાડો કરી શકે છે. (મૃત્યુદંડ સિવાય – તે રાષ્ટ્રપતિ પાસે છે) |
| 162 | રાજ્યની કારોબારી સત્તાનો વિસ્તાર | રાજ્ય સૂચિના વિષયો પર રાજ્યની કારોબારી સત્તા છે. |
| 163 | રાજ્યપાલને સહાય અને સલાહ આપવા માટે મંત્રીપરિષદ | (1) મુખ્યમંત્રીની આગેવાની હેઠળ મંત્રીપરિષદ રાજ્યપાલને સલાહ આપશે. (2) રાજ્યપાલ પોતાના વિવેકાધીન અધિકાર (discretionary powers) નો ઉપયોગ કરી શકે છે. |
| 164 | મંત્રીઓ અંગેની અન્ય જોગવાઈઓ | (1) મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક રાજ્યપાલ દ્વારા; અન્ય મંત્રીઓ મુખ્યમંત્રીની સલાહથી. (3) મંત્રીપરિષદ વિધાનસભા પ્રત્યે સામૂહિક જવાબદાર છે. (4) મંત્રીએ 6 મહિનાની અંદર વિધાનસભા (અથવા પરિષદ) નો સભ્ય બનવું જોઈએ. |
| 165 | રાજ્યના મહાન્યાયવાદી (Advocate General) | રાજ્યપાલ દ્વારા નિમણૂક; રાજ્યના સર્વોચ્ચ કાયદા સલાહકાર. |
| 166 | રાજ્ય સરકારના કાર્યોનું સુવ્યવસ્થિત સંચાલન | રાજ્યપાલ વિભાગોમાં કાર્યોની ફાળવણી કરી શકે છે. |
| 167 | મુખ્યમંત્રીની રાજ્યપાલને માહિતી આપવાની ફરજ | કેન્દ્રમાં વડાપ્રધાન (અનુ. 78) ની જેમ. |
| 168 | રાજ્યોમાં વિધાનમંડળની રચના | (1) દરેક રાજ્યમાં વિધાનસભા હશે. (2) કેટલાક રાજ્યોમાં (આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક) વિધાનપરિષદ પણ હોઈ શકે છે. |
| 169 | વિધાનપરિષદની રચના અને નાબૂદી | સંસદ રાજ્યની વિધાનસભાના ઠરાવ બાદ વિધાનપરિષદ બનાવી/નાબૂદ કરી શકે છે. |
| 170 | વિધાનસભાઓની રચના | સીધી ચૂંટણી; મહત્તમ 500, ન્યૂનતમ 60 સભ્યો. (ગોઆ, સિક્કિમ, મિઝોરમ જેવા નાના રાજ્યોમાં 60થી ઓછા હોઈ શકે છે) |
| 171 | વિધાનપરિષદોની રચના | કુલ સભ્યો વિધાનસભાના 1/3 થી વધુ નહીં અને 40થી ઓછા નહીં. 1/3 સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા, 1/3 વિધાનસભા દ્વારા, 1/12 સ્નાતકો મત વિસ્તાર દ્વારા, 1/12 શિક્ષકો મત વિસ્તાર દ્વારા, 1/6 રાજ્યપાલ દ્વારા નિયુક્ત. |
| 172 | રાજ્ય વિધાનમંડળનો કાર્યકાળ | વિધાનસભા – 5 વર્ષ (વહેલી વિસર્જન શક્ય); વિધાનપરિષદ – કાયમી, દર 2 વર્ષે 1/3 સભ્યો નિવૃત્ત. |
| 173 | વિધાનસભા સભ્ય બનવાની લાયકાત | (1) ભારતનો નાગરિક, (2) 25 વર્ષ (વિધાનસભા માટે), 30 વર્ષ (વિધાનપરિષદ માટે), (3) અન્ય લાયકાતો. |
| 174 | સત્ર, સ્થગન અને વિસર્જન | રાજ્યપાલ સત્ર બોલાવે છે; સત્રો વચ્ચે 6 મહિનાથી વધુનો અંતરાલ ન હોઈ શકે. |
| 175 | રાજ્યપાલનું વિધાનસભાને સંબોધન | દર વર્ષે પહેલા સત્રમાં. |
| 176 | વિધાનસભા અને પરિષદના સભ્યોના વિશેષાધિકારો | કેન્દ્રના અનુ. 105 જેવા. |
| 177 | રાજ્યમાં મંત્રીઓ અને મહાન્યાયવાદીને સંબોધનનો અધિકાર | મંત્રીઓ અને મહાન્યાયવાદીને વિધાનસભા/પરિષદમાં બોલવાનો અધિકાર, પરંતુ મતદાન નો નહીં (જો તેઓ સભ્ય ન હોય તો). |
| 178 | વિધાનસભાના અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ | સ્પીકર અને ડેપ્યુટી સ્પીકરની ચૂંટણી વિધાનસભાના સભ્યો દ્વારા. |
| 179 | અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષનો કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (સ્પીકર વિધાનસભા વિસર્જન પછી પણ પદ પર રહે છે). |
| 182 | વિધાનપરિષદના અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ | ચેરમેન અને ડેપ્યુટી ચેરમેન. |
| 183 | કાર્યકાળ | ચેરમેનનો કાર્યકાળ 5 વર્ષ. |
| 185 | નાણાં વિધેયક (Money Bill) | ફક્ત વિધાનસભામાં રજૂ થઈ શકે છે. |
| 191 | વિધાનસભા/પરિષદના સભ્યની ગેરલાયકાતો | અનુ. 102 સમાન. |
| 192 | ગેરલાયકાત પર નિર્ણય | રાજ્યપાલ (ચૂંટણી પંચની સલાહથી). |
| 194 | વિધાનસભા/પરિષદના વિશેષાધિકારો | સંસદીય વિશેષાધિકારો જેવા (અનુ. 105). |
| 195 | સભ્યોના પગાર | રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા નક્કી. |
| 196-212 | બંને ગૃહોની કાર્યવાહી, વિધેયકો પસાર થવાની પ્રક્રિયા, વગેરે | કેન્દ્રની સંસદની જેમ. |
| 213 | રાજ્યપાલની અધિસૂચના (Ordinance) બહાર પાડવાની સત્તા | સંસદની જેમ (અનુ. 123), પણ વિધાનસભાના સત્રમાં વિરામ દરમિયાન. |
| 214 | રાજ્યો માટે હાઈકોર્ટ | દરેક રાજ્યમાં એક હાઈકોર્ટ (અથવા સંયુક્ત). |
| 215-228 | હાઈકોર્ટની સત્તાઓ | અનુ. 226-228 (રિટ, દેખરેખ, બંધારણીય પ્રશ્નો). |
| 233-237 | અધીન અદાલતો (જિલ્લા ન્યાયાધીશ, દંડાધિકારીઓ) | જિલ્લા ન્યાયાધીશની નિમણૂક રાજ્યપાલ (હાઈકોર્ટની ભલામણથી) કરે છે. |
2. રાજ્ય સરકારના અંગો (Organs of State Government)
કેન્દ્રની જેમ, રાજ્ય સરકાર પણ ત્રણ અંગો ધરાવે છે:
| અંગ | સંસ્થાઓ | મુખ્ય કાર્ય |
|---|---|---|
| કારોબારી | રાજ્યપાલ + મુખ્યમંત્રી + મંત્રીપરિષદ | કાયદાઓનો અમલ, વહીવટ. |
| વિધાનસભા | વિધાનસભા (ફરજિયાત) + વિધાનપરિષદ (વૈકલ્પિક) | કાયદાઓ બનાવવા. |
| ન્યાયતંત્ર | હાઈકોર્ટ + અધીન અદાલતો | ન્યાયનું વિતરણ, વિવાદોનું સમાધાન. |
નીચે દરેક અંગની વિગતવાર સમજૂતી આપેલ છે.
3. રાજ્ય કારોબારી (State Executive)
3.1 રાજ્યપાલ (Governor – Article 153-162, 167)
રાજ્યપાલ રાજ્યનો નોમિનલ વડો છે (કેન્દ્રમાં રાષ્ટ્રપતિની જેમ). રાજ્યપાલની કેટલીક સત્તાઓ વિવેકાધીન (discretionary) હોય છે, જેમાં તે મંત્રીપરિષદની સલાહ વિના પણ નિર્ણય લઈ શકે છે (દા.ત., રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ).
| વિષય | વિગત | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| નિમણૂક | રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા. | 155 |
| લાયકાત | (i) ભારતનો નાગરિક, (ii) 35 વર્ષ પૂર્ણ. | 157 |
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (રાષ્ટ્રપતિની ઇચ્છા પ્રમાણે – ‘pleasure’). | 156 |
| રાજીનામું | રાષ્ટ્રપતિને સંબોધિત કરી. | – |
| પગાર | ₹3,50,000 પ્રતિમાસ (2026 સુધી). | – |
| શપથ | હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સમક્ષ. | 159 |
રાજ્યપાલની સત્તાઓ (Powers of Governor)
| સત્તાનો પ્રકાર | વિગત | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| કારોબારી | મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીઓની નિમણૂક; રાજ્યમાં કારોબારીનો વડા. | 164 |
| વિધાન | વિધાનસભાનું સત્ર બોલાવવું, વિધાનસભાનું વિસર્જન (મુખ્યમંત્રીની સલાહથી); નાણાં વિધેયક પર સંમતિ; વિધેયક પર વીટો (સસ્પેન્સિવ). (નોંધ: રાજ્યપાલ આબ્સોલ્યુટ વીટો વાપરી શકે છે, પણ તે દુર્લભ છે) | 174, 175, 200, 201 |
| નાણાકીય | બજેટ વિધાનસભામાં રજૂ થવાની ભલામણ; રાજ્યની સંચિત નિધિમાંથી ખર્ચ માટે ભલામણ. | 202, 203, 205 |
| ન્યાયિક | ક્ષમાદાન (Pardon) – રાજ્યના કાયદા હેઠળની સજાઓ માટે (મૃત્યુદંડ સિવાય – તે રાષ્ટ્રપતિ પાસે છે). | 161 |
| કટોકટી | રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ (અનુ. 356) – રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિને અહેવાલ મોકલે છે. | 356 |
| વિવેકાધીન સત્તાઓ | (i) મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક જ્યારે કોઈ દળને સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય; (ii) રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ; (iii) વિધાનસભાનું વિસર્જન (મુખ્યમંત્રીની સલાહ વગર). | 163(2) |
મહત્વ: રાજ્યપાલ કેન્દ્રની “આંખ અને કાન” તરીકે કાર્ય કરે છે, પરંતુ તેણે રાજ્યની લોકશાહી પ્રક્રિયાઓનો આદર કરવો જોઈએ.
3.2 મુખ્યમંત્રી (Chief Minister)
મુખ્યમંત્રી રાજ્યનો વાસ્તવિક કારોબારી વડો છે. તે રાજ્યપાલ દ્વારા નિમાય છે અને તેની મંત્રીપરિષદ વિધાનસભા પ્રત્યે જવાબદાર છે.
| વિષય | વિગત | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| નિમણૂક | રાજ્યપાલ દ્વારા (બહુમતી ધરાવતા દળના નેતાને). | 164(1) |
| શપથ | રાજ્યપાલ સમક્ષ. | – |
| સત્તાઓ | (1) મંત્રીમંડળની બેઠકોનો અધ્યક્ષ, (2) મંત્રીઓની પસંદગી અને ખાતાની ફાળવણી, (3) રાજ્યપાલ અને મંત્રીઓ વચ્ચે કડી, (4) રાજ્યપાલને માહિતી આપવી (અનુ. 167). | 163, 164, 167 |
| જવાબદારી | મંત્રીપરિષદ સાથે સામૂહિક રીતે વિધાનસભા પ્રત્યે જવાબદાર. | 164(2) |
| 6 મહિનાનો નિયમ | જો તે વિધાનસભાનો સભ્ય ન હોય, તો 6 મહિનાની અંદર સભ્ય બનવું જ જોઈએ. | 164(4) |
મુખ્યમંત્રીની સામૂહિક જવાબદારી – જો વિધાનસભા અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પસાર કરે, તો આખી મંત્રીપરિષદે રાજીનામું આપવું પડે છે.
3.3 મંત્રીપરિષદ (Council of Ministers)
રાજ્યમાં મંત્રીપરિષદની રચના કેન્દ્રની જેમ જ છે:
| પ્રકાર | વિગત |
|---|---|
| કેબિનેટ મંત્રીઓ | મહત્વપૂર્ણ ખાતાઓ (ગૃહ, નાણાં, કૃષિ, આરોગ્ય, શિક્ષણ, વગેરે) |
| રાજ્યમંત્રીઓ (MoS) | કેબિનેટ મંત્રીની સહાયક / સ્વતંત્ર ખાતા |
| ઉપમંત્રીઓ | સહાયક કાર્યો |
| સામૂહિક જવાબદારી | સમગ્ર મંત્રીપરિષદ વિધાનસભા પ્રત્યે જવાબદાર (અનુ. 164(2)). |
| મહત્તમ સંખ્યા | વિધાનસભાના કુલ સભ્યોની 15% (91મા સુધારા 2003 મુજબ). |
| કોઈપણ ગૃહમાં બોલવાનો અધિકાર | પણ મતદાન નહીં (જો તેઓ સભ્ય ન હોય તો) – અનુ. 177. |
3.4 રાજ્યના મહાન્યાયવાદી (Advocate General – Article 165)
- રાજ્યના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી. રાજ્યપાલ દ્વારા નિમણૂક.
- લાયકાત: હાઈકોર્ટનો ન્યાયાધીશ બનવા લાયક.
- તેને વિધાનસભા અને વિધાનપરિષદમાં બોલવાનો અધિકાર છે, પરંતુ મતદાન નહીં (અનુ. 177).
- તે સરકારી કર્મચારી નથી, ખાનગી પ્રેક્ટિસ કરી શકે છે, પરંતુ રાજ્ય સરકાર સામે કેસ લડી શકતા નથી.
4. રાજ્ય વિધાનમંડળ (State Legislature)
રાજ્યોમાં એકગૃહી (વિધાનસભા) અથવા દ્વિગૃહી (વિધાનસભા + વિધાનપરિષદ) વ્યવસ્થા હોઈ શકે છે.
4.1 વિધાનસભા (Legislative Assembly – Vidhan Sabha)
| વિષય | વિગત | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| સભ્યોની સંખ્યા | મહત્તમ 500, લઘુત્તમ 60 (નાના રાજ્યોમાં 60થી ઓછા હોઈ શકે, દા.ત., ગોઆ, સિક્કિમ, મિઝોરમ). | 170 |
| ચૂંટણી | સીધી ચૂંટણી (સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર). | 170 |
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (વહેલી વિસર્જન શક્ય – રાજ્યપાલ દ્વારા). | 172 |
| લાયકાત | (i) ભારતનો નાગરિક, (ii) 25 વર્ષ, (iii) રાજ્યમાં મતદાર. | 173 |
| સ્પીકર અને ડેપ્યુટી સ્પીકર | વિધાનસભાના સભ્યો દ્વારા ચૂંટાય છે. સ્પીકરની ગેરહાજરીમાં ડેપ્યુટી સ્પીકર કાર્ય કરે છે. | 178 |
| નાણાં વિધેયક | ફક્ત વિધાનસભામાં જ રજૂ થઈ શકે છે. | 185 |
4.2 વિધાનપરિષદ (Legislative Council – Vidhan Parishad)
| વિષય | વિગત | અનુચ્છેદ |
|---|---|---|
| હાલમાં કયા રાજ્યોમાં છે? | 6 રાજ્યો: આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક. (તેલંગાણાની સ્થાપના 2014માં થઈ, તેને પરિષદ મળી.) | 168, 169 |
| રચના | કુલ સભ્યો વિધાનસભાના ≤ 1/3 (પણ 40થી ઓછા નહીં). | 171 |
| ચૂંટણી પદ્ધતિ | (a) 1/3 સ્થાનિક સંસ્થાઓ (મ્યુનિસિપાલિટી, પંચાયત) દ્વારા, (b) 1/3 વિધાનસભાના સભ્યો દ્વારા, (c) 1/12 સ્નાતકોના મત વિસ્તાર દ્વારા, (d) 1/12 શિક્ષકોના મત વિસ્તાર દ્વારા, (e) 1/6 રાજ્યપાલ દ્વારા મનોનીત. | 171 |
| કાર્યકાળ | કાયમી (અવિસર્જનીય). દર બે વર્ષે 1/3 સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે. | 172 |
| ચેરમેન | સભ્યોમાંથી ચૂંટાય છે. | 182 |
| સત્તાઓ | નાણાં વિધેયક પર કોઈ સત્તા નથી; તે ફક્ત વિધાનસભાના પસાર કરેલા નિયમિત વિધેયકમાં વિલંબ (delay) કરી શકે છે (મહત્તમ 4 મહિના). | 196 |
નોંધ: વિધાનપરિષદની રચના અને નાબૂદી માટે સંસદ કાયદો પસાર કરી શકે છે, પરંતુ તેના માટે સંબંધિત રાજ્યની વિધાનસભાએ ઠરાવ પસાર કરવો પડે છે. 2026 સુધીમાં નવા રાજ્યોએ (દા.ત., તેલંગાણા, આંધ્રપ્રદેશ) પરિષદ રાખી છે; અન્ય રાજ્યોએ (દા.ત., પશ્ચિમ બંગાળ, રાજસ્થાન) નથી રાખી.
5. રાજ્ય ન્યાયતંત્ર (State Judiciary)
રાજ્ય સ્તરે ઉચ્ચ ન્યાયાલય (High Court) અને તેની તાબાની અદાલતો (જિલ્લા અદાલત, સત્ર ન્યાયાધીશ, દંડાધિકારીઓ) આવે છે.
5.1 ઉચ્ચ ન્યાયાલય (High Court – Articles 214-232)
- રાજ્યનું સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય. તેના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ તમામ નીચલી અદાલતો આવે છે.
- હાલમાં 25 હાઈકોર્ટ છે (2026 સુધી).
- ન્યાયાધીશોની લાયકાત: 10 વર્ષ હાઈકોર્ટમાં એડવોકેટ અથવા 10 વર્ષ ન્યાયિક સેવા.
- નિવૃત્તિ વય: 62 વર્ષ.
- અનુ. 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ રિટ જારી કરી શકે છે – મૂળભૂત અધિકારો અને અન્ય કાયદાકીય અધિકારો માટે.
5.2 અધીન અદાલતો (Subordinate Courts – Articles 233-237)
| અદાલત | અધિકારક્ષેત્ર | નિમણૂક |
|---|---|---|
| જિલ્લા અને સત્ર ન્યાયાધીશ | દીવાની (મોટી રકમ) + ફોજદારી (મૃત્યુદંડ સહિત) | રાજ્યપાલ (હાઈકોર્ટની ભલામણથી) – અનુ. 233 |
| દંડાધિકારીઓ (Magistrates) | 1-3 વર્ષની સજા, દંડ | રાજ્ય પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (PSC) દ્વારા. |
| ગ્રામ ન્યાયાલય | ₹5 લાખ સુધીના દીવાની, 1 વર્ષ સુધીની ફોજદારી | રાજ્ય સરકાર. |
6. રાજ્ય સરકારના અન્ય મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાકીય તત્વો
| સંસ્થા | સંબંધિત અનુચ્છેદ | વિગત |
|---|---|---|
| રાજ્ય સેવા આયોગ (SPSC) | 315-323 | UPSCની જેમ રાજ્ય સ્તરે કર્મચારીઓની ભરતી. |
| રાજ્ય ચૂંટણી પંચ | 243K, 243ZA | પંચાયત અને નગરપાલિકાની ચૂંટણી માટે. (મુખ્ય ચૂંટણી પંચ લોકસભા/વિધાનસભાની ચૂંટણી કરાવે છે.) |
| રાજ્ય નાણાં પંચ (SFC) | 243I, 243Y | પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓને સંસાધનોની ફાળવણી. |
મોક ટેસ્ટ – રાજ્ય સરકાર
1. રાજ્ય સરકાર અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ V
B) ભાગ VI
C) ભાગ VII
D) ભાગ VIII
જવાબ: B
2. રાજ્યપાલની નિમણૂક કોણ કરે છે?
A) મુખ્યમંત્રી
B) રાષ્ટ્રપતિ
C) વડાપ્રધાન
D) હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ
જવાબ: B
3. રાજ્યપાલ બનવા માટે લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે?
A) 25 વર્ષ
B) 30 વર્ષ
C) 35 વર્ષ
D) 40 વર્ષ
જવાબ: C
4. રાજ્યપાલનો કાર્યકાળ કેટલો હોય છે?
A) 4 વર્ષ
B) 5 વર્ષ
C) 6 વર્ષ
D) 2 વર્ષ
જવાબ: B
5. રાજ્યપાલની ક્ષમાદાન સત્તા (અનુ. 161) નીચેનામાંથી કઈ સજા માટે લાગુ પડતી નથી?
A) 7 વર્ષની કેદ
B) આજીવન કેદ
C) મૃત્યુદંડ
D) દંડ
જવાબ: C (મૃત્યુદંડ રાષ્ટ્રપતિની સત્તા – અનુ. 72)
6. રાજ્યપાલની વિવેકાધીન સત્તાઓ ના ઉદાહરણ નીચેનામાંથી કયું છે?
A) બજેટ રજૂ કરવું
B) નાણાં વિધેયક પર સંમતિ
C) રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ
D) વિધાનસભાનું સત્ર બોલાવવું
જવાબ: C
7. મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કોણ કરે છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) રાજ્યપાલ
C) વિધાનસભા
D) હાઈકોર્ટ
જવાબ: B
8. મંત્રીપરિષદની સામૂહિક જવાબદારી કોને છે?
A) રાજ્યપાલ
B) વિધાનસભા
C) વિધાનપરિષદ
D) હાઈકોર્ટ
જવાબ: B
9. રાજ્યના મહાન્યાયવાદીની નિમણૂક કોણ કરે છે?
A) મુખ્યમંત્રી
B) રાજ્યપાલ
C) હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ
D) રાષ્ટ્રપતિ
જવાબ: B
10. નીચેનામાંથી કયા રાજ્યમાં વિધાનપરિષદ છે?
A) ગુજરાત
B) રાજસ્થાન
C) ઉત્તરપ્રદેશ
D) પશ્ચિમ બંગાળ
જવાબ: C
11. વિધાનસભાનો કાર્યકાળ કેટલો હોય છે?
A) 4 વર્ષ
B) 5 વર્ષ
C) 6 વર્ષ
D) 3 વર્ષ
જવાબ: B
12. વિધાનપરિષદનો કાર્યકાળ કેટલો છે?
A) 5 વર્ષ
B) 6 વર્ષ
C) કાયમી (દર બે વર્ષે 1/3 નિવૃત્ત)
D) 3 વર્ષ
જવાબ: C
13. રાજ્યપાલ કયા અનુચ્છેદ હેઠળ અધિસૂચના (Ordinance) બહાર પાડી શકે છે?
A) 123
B) 143
C) 213
D) 356
જવાબ: C
14. હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશની નિવૃત્તિ વય કેટલી છે?
A) 60 વર્ષ
B) 62 વર્ષ
C) 65 વર્ષ
D) 68 વર્ષ
જવાબ: B
15. નીચેનામાંથી કયું દ્વિગૃહી (વિધાનસભા + વિધાનપરિષદ) રાજ્ય નથી?
A) મહારાષ્ટ્ર
B) બિહાર
C) ગુજરાત
D) કર્ણાટક
જવાબ: C
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. The Governor of a State is appointed by the: (UPSC 2018)
A) Prime Minister
B) President
C) Chief Minister
D) Chief Justice of the High Court
જવાબ: B
2. The minimum age required to become the Governor of a State is: (UPSC 2019)
A) 30 years
B) 35 years
C) 40 years
D) 25 years
જવાબ: B
3. Which of the following states does not have a Legislative Council? (UPSC 2017)
A) Andhra Pradesh
B) Telangana
C) Karnataka
D) Gujarat
જવાબ: D
4. The total number of members in a Legislative Assembly of a state cannot exceed: (UPSC 2016)
A) 400
B) 500
C) 550
D) 600
જવાબ: B
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ગુજરાત રાજ્યમાં વિધાનસભાની કુલ બેઠકો કેટલી છે? (GPSC 2019)
A) 180
B) 182
C) 192
D) 200
જવાબ: B (2022 પછી 182, 2007 પહેલા 181, વર્તમાન 182)
2. રાજ્યપાલની ક્ષમાદાન સત્તા કયા અનુચ્છેદમાં છે? (GPSC 2020)
A) 161
B) 162
C) 163
D) 164
જવાબ: A
3. વિધાનસભાના સભ્ય બનવા માટે લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે? (GPSC 2018)
A) 21 વર્ષ
B) 25 વર્ષ
C) 30 વર્ષ
D) 35 વર્ષ
જવાબ: B
4. રાજ્યમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેવો કોઈ હોદ્દો છે?
A) હા – ઉપમુખ્યમંત્રી
B) ના – માત્ર રાજ્યપાલ અને મુખ્યમંત્રી
C) હા – રાજ્યપાલના સલાહકાર
D) હા – ડેપ્યુટી ગવર્નર
જવાબ: B (રાજ્ય સ્તરે કોઈ ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેવો હોદ્દો નથી)
5. ગુજરાત હાઈકોર્ટ ક્યાં સ્થિત છે?
A) અમદાવાદ
B) ગાંધીનગર
C) વડોદરા
D) સુરત
જવાબ: A (ગુજરાત હાઈકોર્ટ, સોલા, અમદાવાદ)
રાજ્ય સરકાર કેન્દ્રની સંસદીય પ્રણાલીનું મિરર છે. રાજ્યપાલ (નોમિનલ), મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ (વાસ્તવિક) મળીને કારોબારી બનાવે છે. દરેક રાજ્યમાં વિધાનસભા (ફરજિયાત) હોય છે, જ્યારે વિધાનપરિષદ માત્ર 6 રાજ્યોમાં છે. ન્યાયતંત્રનું સર્વોચ્ચ પ્રતિનિધિત્વ હાઈકોર્ટ (62 વર્ષ નિવૃત્તિ) દ્વારા થાય છે, અને તેની તાબાની અદાલતો (જિલ્લા અદાલત, દંડાધિકારીઓ) વહીવટ કરે છે. UPSC, GPSC માટે રાજ્યપાલની સત્તાઓ (ખાસ કરીને વિવેકાધીન), મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક, વિધાનસભા/પરિષદની રચના, અને હાઈકોર્ટની અનુ. 226 સત્તા – આ વિષયો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.