અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ, બંગાળની ખાડીના દક્ષિણે હિંદ મહાસાગરમાં આવેલો ભારતનો એક અનોખો અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે. લગભગ ૫૭૨ ટાપુઓથી બનેલો આ દ્વીપસમૂહ તેના અદભુત કુદરતી સૌંદર્ય, સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા, ઐતિહાસિક મહત્વ અને વિવિધ સ્વદેશી આદિવાસી સમુદાયો માટે જાણીતો છે. ‘કાળાપાણી’ની સેલ્યુલર જેલ, ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી, અને વિશ્વના સૌથી અલિપ્ત આદિવાસી સમુદાયો અહીંની વિશેષ ઓળખ છે. આ લેખમાં આપણે અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ વિશે સંપૂર્ણ માહિતી મેળવીશું, જે વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરનારાઓ માટે ખૂબ ઉપયોગી થશે.
અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ (Andaman and Nicobar Islands)
સ્થાન
બંગાળની ખાડી (Bay of Bengal)ની દક્ષિણે, હિંદ મહાસાગરમાં
ટાપુઓની સંખ્યા
લગભગ ૫૭૨ (૩૮ જેટલા ટાપુઓ પર માનવ વસવાટ)
રાજધાની (Capital)
પોર્ટ બ્લૅર (Port Blair) – દક્ષિણ અંદામાનમાં
સ્થાપના વર્ષ
૧ નવેમ્બર ૧૯૫૬ (કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ તરીકે)
વિસ્તાર (Area)
૮,૨૪૯ ચોરસ કિ.મી.
વિસ્તાર રેન્ક
ભારતમાં ૨૮મો ક્રમ (સૌથી નાના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંનો એક)
વસ્તી (૨૦૧૧)
૩,૭૯,૯૪૪ (આશરે ૩.૮૦ લાખ)
ભારતનું સૌથી દક્ષિણ બિંદુ
ઇન્દિરા પોઇન્ટ (Indira Point) – ગ્રેટ નિકોબાર ટાપુ પર
સત્તાવાર ભાષા
હિન્દી અને અંગ્રેજી
મુખ્ય બોલાતી ભાષાઓ
બંગાળી (સૌથી વધુ), તમિલ, તેલુગુ, મલયાલમ, નિકોબારી
જિલ્લાઓની સંખ્યા
૩ (ઉત્તર અને મધ્ય અંદામાન, દક્ષિણ અંદામાન, નિકોબાર)
2. રાજકીય અને શાસકીય માહિતી (Political & Administrative)
લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર
દેવેન્દ્ર કુમાર જોશી (Devendra Kumar Joshi)
લોકસભા સીટ
૧ (અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ લોકસભા બેઠક)
હાઈકોર્ટ
કલકત્તા હાઈ કોર્ટની પોર્ટ બ્લેર ખાતે સર્કિટ બેંચ
પ્રશાસન
ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર દ્વારા સંચાલિત
3. ભૂગોળ (Geography)
સ્થાન (Location)
અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ ભારતના પૂર્વ કિનારાથી લગભગ ૧,૨૦૦ કિ.મી. દૂર આવેલો છે. કોલકાતા અને ચેન્નઈથી લગભગ સમાન અંતરે આવેલા છે.
પડોશી દેશોનું અંતર
મ્યાનમાર (કેપ નેગ્રેસ): ૧૯૩ કિ.મી.
ઇન્ડોનેશિયા (સુમાત્રા): ૫૪૭ કિ.મી.
ભૌગોલિક વિભાગો
અંદામાન ટાપુઓ
ઉત્તર ભાગ
ઉત્તર અંદામાન, મધ્ય અંદામાન, દક્ષિણ અંદામાન, રટલેન્ડ, બારાતાંગ, બેરેન
નિકોબાર ટાપુઓ
દક્ષિણ ભાગ
કાર નિકોબાર, ચૌરા, તેરેસા, કમોર્ટા, ગ્રેટ નિકોબાર
મુખ્ય ભૌગોલિક લક્ષણો
સેડલ પર્વત (Saddle Peak)
ઉત્તર અંદામાન
સૌથી ઊંચું શિખર – લગભગ ૭૫૦ મીટર
બેરેન આઇલેન્ડ (Barren Island)
અંદામાન
ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી (active volcano)
બારાતાંગ ટાપુ (Baratang Island)
અંદામાન
ભારતનો એકમાત્ર મડ વોલ્કેનો (mud volcano)
ઇન્દિરા પોઇન્ટ (Indira Point)
ગ્રેટ નિકોબાર
ભારતનું સૌથી દક્ષિણ બિંદુ (૨૦૦૪ની સુનામીમાં ડૂબી ગયું)
ભૂસ્તરશાસ્ત્ર (Geology)
આ ટાપુઓ મુખ્યત્વે પર્વતમાળાઓના વિસ્તરણ સ્વરૂપે છે. તે આરાકાન-યોમા પર્વતમાળાનો વિસ્તાર છે જે મ્યાનમારથી વિસ્તરીને દરિયામાં ડૂબી ગયો છે. ટાપુઓ સતત ભૂકંપની દૃષ્ટિએ સંવેદનશીલ છે.
જળવાયુ (Climate)
પ્રકાર: ઉષ્ણકટિબંધીય (Tropical) દરિયાઈ
ઉનાળો: ૨૫°C થી ૩૦°C
શિયાળો: ૨૦°C થી ૨૫°C
વરસાદ: દક્ષિણ-પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પૂર્વ ચોમાસા બંનેથી વરસાદ; સરેરાશ ૩,૦૦૦ મિ.મી.થી વધુ
ભેજ: આખું વર્ષ ઊંચો (૭૦-૯૦%)
વનસંપત્તિ
આ ટાપુઓની કુલ જમીનના લગભગ ૮૫% ભાગમાં ગીચ જંગલો આવેલાં છે. અહીં મેન્ગ્રોવ જંગલો (ખારા પાણીના જંગલો) પણ મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
4. અર્થવ્યવસ્થા (Economy)
આર્થિક સૂચકાંકો
GSDP (૨૦૨૩-૨૪)
₹૧૨,૫૦૦ કરોડ (US$ ૧.૫ બિલિયન)
પ્રવાસન ફાળો
અર્થવ્યવસ્થામાં સૌથી મોટો ફાળો
કૃષિ (Agriculture)
મુખ્ય પાક: નાળિયેર, સોપારી, કઠોળ, શાકભાજી
ખેતી પ્રકાર: જંગલો સાફ કરીને (slash and burn) ખેતી કરવામાં આવે છે
માછીમારી (Fisheries)
સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા
છેલ્લા ચાર દાયકાથી અહીં વ્યાવસાયિક હેતુથી માછીમારી કરવા પર પ્રતિબંધ છે (પર્યાવરણીય સંરક્ષણ માટે)
પ્રવાસન (Tourism)
અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધાર
સ્વચ્છ દરિયાકિનારા, સાફ વાદળી પાણી, ડાઇવિંગ, સ્નોર્કલિંગ અને ઐતિહાસિક સ્થળો પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે
હેવલોક ટાપુ (Havelock Island) – પ્રવાસીઓમાં સૌથી લોકપ્રિય; રાધાનગર બીચને એશિયાનો સૌથી સુંદર દરિયાકિનારો માનવામાં આવે છે
હસ્તકલા (Handicrafts)
શંખ, લાકડા અને નાળિયેરના છોતરામાંથી બનતી હસ્તકલા પ્રખ્યાત છે
દરિયાઈ શંખના ઘરેણાં અને સુશોભન વસ્તુઓ
ખનિજ સંસાધનો
નિકોબાર ટાપુઓમાં ક્રોમાઇટ અને નિકલના ભંડાર છે
અંદામાનમાં ચૂનાનો પત્થર અને સિમેન્ટ ઉદ્યોગ માટે કાચો માલ
5. સંસ્કૃતિ અને પરંપરા (Culture)
સ્વદેશી આદિવાસીઓ (Indigenous Tribes)
અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં કેટલાક સૌથી પ્રાચીન આદિવાસી સમુદાયો વસે છે, જેમનો બહારની દુનિયા સાથે મર્યાદિત સંપર્ક છે.
ભારતીય નાગરિકો માટે આંતરિક રેખા પરમિટ (ILP) ફરજિયાત છે; વિદેશી નાગરિકો માટે સંરક્ષિત વિસ્તાર પરમિટ (PAP) જરૂરી છે
જોડાણ
ચેન્નઈ, કોલકાતા, વિશાખાપટનમથી હવાઈ અને દરિયાઈ માર્ગે જોડાણ
અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ, તેના અદભુત કુદરતી સૌંદર્ય, સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા, ઐતિહાસિક મહત્વ અને વ્યૂહાત્મક સ્થાન સાથે ભારતનું એક અનોખું રત્ન છે. સેલ્યુલર જેલની ઐતિહાસિક યાતનાઓ, બેરેન ટાપુનો સક્રિય જ્વાળામુખી, રાધાનગર બીચનું સ્વર્ગીય સૌંદર્ય, અને સેન્ટિનેલીઝ જેવા પ્રાચીન આદિવાસી સમુદાયો આ દ્વીપસમૂહની અલગ ઓળખ બનાવે છે. ૨૦૦૪ની સુનામીએ આ ટાપુઓને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું, પરંતુ તેની પુનઃસ્થાપના અને વિકાસની પ્રક્રિયા સતત ચાલુ છે. આજે તે ભારતના પ્રવાસન, સંરક્ષણ અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. વિદ્યાર્થીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના તૈયારી કરનારાઓ માટે, અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહનો આ સંપૂર્ણ અભ્યાસ એક મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભ સામગ્રી છે.
