પ્રસ્તાવના
ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ દેશના બીજા સર્વોચ્ચ પદ અધિકારી છે. તે રાજ્યસભાના પદ અધિકારી સભાપતિ (ex-officio Chairman) તરીકે કાર્ય કરે છે. રાષ્ટ્રપતિના મૃત્યુ, રાજીનામા અથવા મહાભિયોગની સ્થિતિમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિ કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ફરજ બજાવે છે (મહત્તમ 6 મહિના). આ પદની રચના બ્રિટિશ અને અમેરિકન પ્રણાલીઓથી મિશ્રણ ધરાવે છે, પરંતુ ભારતીય બંધારણે તેને આગવું સ્વરૂપ આપ્યું છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે ઉપરાષ્ટ્રપતિ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ (અનુચ્છેદ 63-71), લાયકાત, ચૂંટણી પ્રક્રિયા, મુદત, પદ પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અને શપથની વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.
1. ઉપરાષ્ટ્રપતિ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (Constitutional Provisions – Articles 63-71)
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 63 | ભારતનો ઉપરાષ્ટ્રપતિ | ત્યાં ભારતનો એક ઉપરાષ્ટ્રપતિ હશે. |
| 64 | ઉપરાષ્ટ્રપતિનો રાજ્યસભાના સભાપતિ તરીકેનો દરજ્જો | તે રાજ્યસભાના પદ અધિકારી સભાપતિ (ex-officio Chairman) હશે. તેને રાજ્યસભાના સદસ્ય તરીકે ચૂંટવામાં આવતો નથી. |
| 65 | રાષ્ટ્રપતિના પદમાં ખાલી જગ્યા – ઉપરાષ્ટ્રપતિની ફરજ | રાષ્ટ્રપતિનું પદ ખાલી હોય અથવા રાષ્ટ્રપતિની ગેરહાજરી / બીમારીમાં, ઉપરાષ્ટ્રપતિ કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ (Acting President) તરીકે ફરજ બજાવે છે. તેને રાષ્ટ્રપતિની બધી સત્તાઓ અને વિશેષાધિકારો મળે છે. |
| 66 | ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી | નિર્વાચક મંડળ: સંસદના બંને ગૃહોના (લોકસભા + રાજ્યસભા) સભ્યો (એક સાથે). પદ્ધતિ: એકલ સ્થાનાંતરણીય મત દ્વારા સમપ્રમાણતાના સિદ્ધાંત. નૉન-સભ્યો: રાજ્ય વિધાનસભાઓનો કોઈ ભાગ નથી. (માત્ર સંસદના સભ્યો) |
| 67 | ઉપરાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ | 5 વર્ષ. તે પોતાના રાજીનામા દ્વારા અથવા સંસદના રાજ્યસભા દ્વારા પસાર ઠરાવ દ્વારા (બહુમતી) દૂર થઈ શકે છે. (લોકસભાની જરૂર નથી, ફક્ત રાજ્યસભા). |
| 68 | ઉપરાષ્ટ્રપતિની ખાલી જગ્યા ભરવાની ચૂંટણી | નવી ચૂંટણી 6 મહિનાની અંદર યોજવી. |
| 69 | ઉપરાષ્ટ્રપતિની લાયકાત | (1) ભારતનો નાગરિક (2) 35 વર્ષ પૂર્ણ કરેલ (3) રાજ્યસભાનો સભ્ય બનવાની લાયકાત ધરાવતો હોય (પણ તે સભ્ય હોવો જરૂરી નથી). |
| 70 | અન્ય કાર્યોનો નિર્વાહ | સંસદ ઉપરાષ્ટ્રપતિને અન્ય ફરજો સોંપી શકે છે. |
| 71 | ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી અંગેના વિવાદો | સર્વોચ્ચ અદાલતના વિશેષ અધિકાર ક્ષેત્ર હેઠળ; તેના નિર્ણય અંતિમ. |
2. ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનવા માટેની લાયકાત (Qualification – Art. 69)
ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનવા માટે વ્યક્તિએ નીચેની શરતો પૂરી કરવી આવશ્યક છે:
| ક્રમ | લાયકાત | સ્પષ્ટતા |
|---|---|---|
| 1 | ભારતનો નાગરિક (Citizen of India) | મૂળ અથવા પ્રાકૃતિકરણ દ્વારા. |
| 2 | 35 વર્ષની ઉંમર પૂરી | ઉમેદવારે 35 વર્ષની ઉંમર પૂરી કરેલી હોવી જોઈએ. |
| 3 | રાજ્યસભાનો સભ્ય બનવાની લાયકાત | (a) તે ભારતના કોઈપણ રાજ્યમાં મતદાર હોવો જોઈએ. (b) તેની સામે કોઈ ફોજદારી ખટલો ન હોવો જોઈએ. (c) તેની પાસે રાજ્યસભાના સભ્ય માટે જરૂરી લાયકાત હોવી જોઈએ. |
| 4 | નફાકારક પદ ન ધરાવતો હોય | જો તે સરકાર, સ્થાનિક સત્તા મંડળ, સાર્વજનિક ઉપક્રમમાં નફાકારક પદ ધરાવતો હોય તો તે અયોગ્ય છે. (રાષ્ટ્રપ્રમુખ, રાજ્યપાલ જેવા પદોને નફાકારક ગણવામાં આવતા નથી). |
મહત્વ: ઉપરાષ્ટ્રપતિને રાજ્યસભાનો સભ્ય હોવો આવશ્યક નથી, પરંતુ તેણે રાજ્યસભાના સભ્ય બનવાની લાયકાત ધરાવવી જોઈએ. તે રાજ્યસભાના સભાપતિ (Chairman) છે, પણ સભ્ય નથી.
3. ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રક્રિયા (Election Procedure – Art. 66)
(A) નિર્વાચક મંડળ (Electoral College)
ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી નીચેના સભ્યો દ્વારા થાય છે (ફક્ત સંસદના સભ્યો, રાજ્ય વિધાનસભાઓ નહીં):
- લોકસભાના તમામ સભ્યો (ચૂંટાયેલા અને નિયુક્ત – 104મા સુધારા (2020) પહેલા એંગ્લો-ઇન્ડિયન નિયુક્ત હતા, હવે નથી.)
- રાજ્યસભાના તમામ સભ્યો (ચૂંટાયેલા + ચૂંટાયેલા – 12 નિયુક્ત (કલા, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, સમાજસેવા) નો સમાવેશ થાય છે)
કુલ સંખ્યા: લોકસભા (મહત્તમ 550) + રાજ્યસભા (250) = 800.
(B) ચૂંટણીની પદ્ધતિ
- એકલ સ્થાનાંતરણીય મત (Single Transferable Vote) – ઉમેદવારોના નામ સાથે પ્રથમ, દ્વિતીય પસંદગી ચિહ્નિત કરવામાં આવે છે.
- સમપ્રમાણતાનો સિદ્ધાંત (Proportional Representation) – રાષ્ટ્રપતિની જેમ વજન નહીં; દરેક મતનું મૂલ્ય સમાન = 1 (અહીં કોઈ રાજ્ય મુજબ વજન નથી, માત્ર સંસદના સભ્યો છે).
- બહુમતી: પ્રથમ પસંદગીના 50% કરતાં વધુ.
મતદાનનો અધિકાર નથી:
- રાજ્ય વિધાનસભાઓ (MLA) ના સભ્યો (તેનો સમાવેશ નથી).
- રાજ્ય વિધાનપરિષદો (MLC) ના સભ્યો.
ચૂંટણી અધિકારી: ભારતના ચૂંટણી પંચ દ્વારા પ્રક્રિયા હાથ ધરાય છે, પરંતુ રીટર્નિંગ ઓફિસર રાજ્યસભાના સચિવ હોય છે.
(C) ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનવા માટે ઉમેદવારીની શરતો (અન્ય વિશેષતાઓ)
- તે સંસદના કોઈ એક ગૃહનો સભ્ય ન હોઈ શકે – જો તે લોકસભા કે રાજ્યસભાનો સભ્ય છે, તો ચૂંટાયા પછી તેણે પોતાનું સભ્યપદ છોડવું જ પડે.
- તે કોઈપણ રાજકીય પક્ષ સાથે જોડાયેલો હોય તેમાં કોઈ પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ ચૂંટાયા બાદ તેની ભૂમિકા તટસ્થ (નિષ્પક્ષ) રહેવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.
4. ઉપરાષ્ટ્રપતિના હોદ્દાની મુદત (Term of Office – Art. 67)
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (રાષ્ટ્રપતિની જેમ). |
| શરૂઆત | જે દિવસે તે પદ સંભાળે (શપથ લે) ત્યારથી. |
| રાજીનામું | ઉપરાષ્ટ્રપતિ પોતાનું રાજીનામું રાષ્ટ્રપતિને સંબોધિત કરી આપી શકે છે. |
| પુનઃચૂંટણી | કોઈ મર્યાદા નથી (અત્યાર સુધી કોઈ ઉપરાષ્ટ્રપતિએ 2 થી વધુ વખત ચૂંટણી લડી નથી; સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન, ઝાકિર હુસૈન, વી.વી. ગિરી, બી.ડી. જત્તી – બધાએ એક-એક મુદત). |
| મૃત્યુ | કાર્યકાળમાં મૃત્યુ થાય તો રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા તાત્કાલિક ચૂંટણી યોજવામાં આવે. |
| ખાલી જગ્યા | નવી ચૂંટણી 6 મહિનાની અંદર યોજવી. |
5. ઉપરાષ્ટ્રપતિને હોદ્દા પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા (Removal – Art. 67(b))
રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગ (Impeachment) કરતાં ઉપરાષ્ટ્રપતિને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા સરળ છે:
| પગલું | પ્રક્રિયા |
|---|---|
| 1. | ફક્ત રાજ્યસભા (લોકસભા નહીં) માં ઠરાવ લાવવામાં આવે છે. |
| 2. | ઠરાવ 14 દિવસ અગાઉથી સૂચના આપવી. |
| 3. | ઠરાવ રાજ્યસભાના હાજર અને મતદાન કરનારા સભ્યોની બહુમતીથી પસાર થવો જોઈએ. (રાષ્ટ્રપતિની 2/3 જરૂરિયાત નથી). |
| 4. | એક વાર રાજ્યસભા ઠરાવ પસાર કરે, તે અસરકારક બને છે; લોકસભાના સંમતિની જરૂર નથી. |
| 5. | ઉપરાષ્ટ્રપતિને પદ પરથી દૂર કરવાના કારણોની સૂચિ બંધારણમાં નથી (મનસ્વી નથી – સામાન્ય રીતે બંધારણના ઉલ્લંઘન, ગેરવર્તણૂક). |
નોંધ: અત્યાર સુધી (2026 સુધી) કોઈપણ ઉપરાષ્ટ્રપતિને આ રીતે દૂર કરવામાં આવ્યા નથી. 1998માં કૃષ્ણ કાંત સામે પ્રસ્તાવ આવ્યો પણ પસાર થયો નહીં.
6. ઉપરાષ્ટ્રપતિના શપથ (Oath – Art. 69)
- કોની સમક્ષ? ઉપરાષ્ટ્રપતિ રાષ્ટ્રપતિ (અથવા રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત વ્યક્તિ) સમક્ષ શપથ લે છે.
- શપથનો લેખ: (અનુ. 69 અનુસાર) – “હું, (નામ), બંધારણ પ્રત્યે સત્યનિષ્ઠા રાખીશ, ભારતની સાર્વભૌમતા અને અખંડિતતાનું રક્ષણ કરીશ, અને મારા કર્તવ્યો નિષ્ઠાપૂર્વક બજાવીશ.”
- શપથ લીધા વિના: તે પદના લાભો (પગાર, વિશેષાધિકાર) મેળવી શકતા નથી, અને રાજ્યસભાના સભાપતિ તરીકે કાર્ય કરી શકતા નથી.
7. ઉપરાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ અને ફરજો
ઉપરાષ્ટ્રપતિને બે મુખ્ય સત્તાઓ હોય છે:
(A) રાજ્યસભાના સભાપતિ તરીકેની સત્તાઓ
| સત્તા | વિગત |
|---|---|
| સભાપતિ તરીકેની નિયમિત કાર્યવાહી | રાજ્યસભાના સત્રનું સંચાલન, ચર્ચાની મંજૂરી, સભ્યોને બોલવાની તક આપવી, વિક્ષેપો દૂર કરવા. |
| સદસ્યતા અંગે નિર્ણય | તેઓ રાજ્યસભાના સભ્યોની અયોગ્યતા અંગે નિર્ણય આપી શકે છે (દળબદલી વિરોધી કાયદા હેઠળ તેના નિર્ણયને અદાલતમાં પડકારી શકાય છે – કિહોટો હોળોહાન કેસ 1993). |
| બિલને ફાસ્ટ-ટ્રૅક કરવું | ગૃહના નિયમો મુજબ. |
| મતદાન | રાજ્યસભામાં સભાપતિ માત્ર સમાન મત (Tie-breaker) ની સ્થિતિમાં મત આપી શકે છે (સિવાય કે નિયમો અનુસાર). |
| સભ્યોના વિશેષાધિકારો | સભ્યોના વિશેષાધિકારોની રક્ષા. |
(B) કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ (Acting President) તરીકે – Art. 65
| ઘટના | કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ ક્યારે બને છે? |
|---|---|
| રાષ્ટ્રપતિનું મૃત્યુ, રાજીનામું અથવા મહાભિયોગ | ઉપરાષ્ટ્રપતિ કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે કાર્યભાર સંભાળે છે (મહત્તમ 6 મહિના સુધી). |
| નવી રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી | જ્યાં સુધી નવા રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી ન થાય (6 મહિનાની અંદર) ત્યાં સુધી ઉપરાષ્ટ્રપતિ કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે રહે છે. |
| રાષ્ટ્રપતિની માંદગી અથવા ગેરહાજરી | જો રાષ્ટ્રપતિ વિદેશમાં હોય (મુલાકાત) અથવા ગંભીર માંદગીને કારણે ફરજ બજાવવામાં અસમર્થ હોય, તો ઉપરાષ્ટ્રપતિ કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ બને છે. |
નોંધ: કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિને રાષ્ટ્રપતિની બધી જ સત્તાઓ, વીટો, ક્ષમાદાન, વટહુકમ, કટોકટી ઘોષણા (જો સમય હોય) પર અધિકાર છે.
8. ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને રાષ્ટ્રપતિ વચ્ચેનો તફાવત
| માપદંડ | રાષ્ટ્રપતિ | ઉપરાષ્ટ્રપતિ |
|---|---|---|
| બંધારણમાં સ્થાન | અનુ. 52-62 | અનુ. 63-71 |
| નિર્વાચક મંડળ | સંસદના ચૂંટાયેલા સભ્યો + રાજ્ય વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો | ફક્ત સંસદના સભ્યો (લોકસભા + રાજ્યસભા) |
| મુદત | 5 વર્ષ | 5 વર્ષ (પણ સરળતાથી દૂર કરી શકાય) |
| દૂર કરવાની પ્રક્રિયા | મહાભિયોગ (2/3 બંને ગૃહો) | ફક્ત રાજ્યસભા દ્વારા બહુમતીથી |
| પદ અધિકારી દરજ્જો | સંસદના કોઈ ગૃહનો સભાપતિ નથી | રાજ્યસભાના પદ અધિકારી સભાપતિ (ex-officio) |
| પગાર (2026) | ₹5,00,000 પ્રતિમાસ | ₹4,00,000 પ્રતિમાસ (અનુ. 70 અનુસાર નિર્ધારિત) |
| નિવાસ | રાષ્ટ્રપતિ ભવન (દિલ્હી) | ઉપરાષ્ટ્રપતિ નિવાસ (નવી દિલ્હી – 16, જનપથ) |
9. ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ વિશેની અગત્યની માહિતી (2026 સુધી)
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ | ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન (1952-1962) – પછીથી રાષ્ટ્રપતિ (1962-1967) |
| એકમાત્ર ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેને 2 વખત ચૂંટાયા | ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન (પ્રથમ મુદત 1952-57, બીજી 1957-62) – બાકીના એક-એક મુદત. |
| સૌથી લાંબો સમય (એક મુદતમાં) | M. हिदायतुल्ला (1979-1984) – 5 વર્ષ (એક સંપૂર્ણ મુદત) |
| સૌથી ટૂંકો સમય | કૃષ્ણ કાંત (1997-2002) – 5 વર્ષ (મૃત્યુ પામ્યા); બાકીના 5 વર્ષ. |
| પ્રથમ મહિલા ઉપરાષ્ટ્રપતિ | કોઈ નથી (2026 સુધી). |
| વર્તમાન (2026) ઉપરાષ્ટ્રપતિ | જગદીપ ધનખડ (11 ઓગસ્ટ 2022 થી) – 14મા ઉપરાષ્ટ્રપતિ. |
| મૂળ રાજ્ય | જગદીપ ધનખડ – રાજસ્થાનના ઝુંઝુનૂ જિલ્લા. |
| પહેલા ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે પદ પર મૃત્યુ પામ્યા | કૃષ્ણ કાંત (2002) – 27 જુલાઈ 2002. |
| ઉપરાષ્ટ્રપતિનો પગાર (2026) | ₹4,00,000 પ્રતિમાસ (રાષ્ટ્રપતિના 5 લાખની સરખામણીએ) + ભથ્થાં. |
મોક ટેસ્ટ – ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ
1. ભારતીય બંધારણમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિ અંગેની જોગવાઈઓ કયા અનુચ્છેદોમાં છે?
A) 52-62
B) 63-71
C) 72-78
D) 79-85
જવાબ: B
2. ઉપરાષ્ટ્રપતિ કયા ગૃહના પદ અધિકારી સભાપતિ (ex-officio Chairman) હોય છે?
A) લોકસભા
B) રાજ્યસભા
C) વિધાનસભા
D) રાષ્ટ્રપતિ
જવાબ: B
3. ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનવા માટે લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે?
A) 25 વર્ષ
B) 30 વર્ષ
C) 35 વર્ષ
D) 40 વર્ષ
જવાબ: C
4. ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ થાય છે?
A) રાજ્યસભા + લોકસભા સભ્યો
B) રાજ્યસભા + વિધાનસભાઓના સભ્યો
C) લોકસભા + વિધાનસભાઓના સભ્યો
D) રાજ્યસભા + લોકસભા સભ્યો + ચૂંટાયેલા MLA
જવાબ: A (ફક્ત સંસદના સભ્યો, રાજ્યના MLA/MLC નહીં)
5. ઉપરાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ કેટલો છે?
A) 4 વર્ષ
B) 5 વર્ષ
C) 6 વર્ષ
D) 2 વર્ષ
જવાબ: B
6. ઉપરાષ્ટ્રપતિને પદ પરથી કયા ગૃહ દ્વારા દૂર કરી શકાય છે?
A) લોકસભા
B) રાજ્યસભા
C) સંસદના બંને ગૃહો
D) રાષ્ટ્રપતિ
જવાબ: B
7. ઉપરાષ્ટ્રપતિને પદ પરથી દૂર કરવા માટે રાજ્યસભામાં કેટલી બહુમતી જોઈએ?
A) 2/3 બહુમતી
B) 3/4 બહુમતી
C) હાજર અને મતદાન કરનારા સભ્યોની સાદી બહુમતી
D) સર્વસંમતિ
જવાબ: C
8. રાષ્ટ્રપતિની ગેરહાજરીમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિને શું કહેવાય છે?
A) Acting President
B) Interim President
C) Deputy President
D) Caretaker President
જવાબ: A
9. ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી કોણ કરાવે છે?
A) સર્વોચ્ચ અદાલત
B) ચૂંટણી પંચ
C) રાષ્ટ્રપતિ
D) વડાપ્રધાન
જવાબ: B
10. ઉપરાષ્ટ્રપતિ પોતાનું રાજીનામું કોને સંબોધિત કરે છે?
A) સર્વોચ્ચ અદાલત
B) રાષ્ટ્રપતિ
C) વડાપ્રધાન
D) લોકસભાના સ્પીકર
જવાબ: B
11. ભારતના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ કોણ હતા?
A) ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન
B) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
C) વી.વી. ગિરી
D) ઝાકીર હુસૈન
જવાબ: A
12. ઉપરાષ્ટ્રપતિને રાજ્યસભાના સભાપતિ તરીકે મતદાનનો અધિકાર ક્યારે હોય છે?
A) હંમેશા
B) ક્યારેય નહીં
C) સમાન મત (Tie-breaker) ની સ્થિતિમાં
D) માત્ર કટોકટી સમયે
જવાબ: C
13. ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીની પદ્ધતિ શું છે?
A) સીધી ચૂંટણી
B) પરોક્ષ ચૂંટણી – એકલ સ્થાનાંતરણીય મત
C) નિયુક્તિ
D) લૉટરી સિસ્ટમ
જવાબ: B
14. 2026 સુધીમાં કેટલા ઉપરાષ્ટ્રપતિઓ પછીથી રાષ્ટ્રપતિ બન્યા?
A) 1
B) 3
C) 5
D) 7
જવાબ: B (રાધાકૃષ્ણન, ઝાકીર હુસૈન, વી.વી. ગિરી)
15. ઉપરાષ્ટ્રપતિના પગાર અને ભથ્થાં કોણ નક્કી કરે છે?
A) સંસદ
B) રાષ્ટ્રપતિ
C) સર્વોચ્ચ અદાલત
D) કેબિનેટ
જવાબ: A (અનુ. 70 અનુસાર સંસદ કાયદા દ્વારા નક્કી કરે છે)
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. Who elects the Vice President of India? (UPSC 2015)
A) Members of both Houses of Parliament
B) Members of Legislative Assemblies of States
C) Members of both Houses of Parliament + Members of Legislative Assemblies
D) Members of Rajya Sabha only
જવાબ: A
2. The Vice President of India can be removed from office by: (UPSC 2018)
A) The President
B) The Parliament (both Houses)
C) The Rajya Sabha only
D) The Lok Sabha only
જવાબ: C (only Rajya Sabha by simple majority)
3. Which of the following is correct about the Vice President of India? (UPSC 2019)
A) He cannot be a member of either House of Parliament
B) He can be a member of Lok Sabha
C) He can be a member of Rajya Sabha
D) He can be a member of State Legislature
જવાબ: A (once elected, he cannot be member of any House)
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી કોના દ્વારા કરવામાં આવે છે? (GPSC 2019)
A) લોકસભાના સભ્યો
B) રાજ્યસભાના સભ્યો
C) સંસદના બંને ગૃહોના સભ્યો
D) રાજ્ય વિધાનસભાઓના સભ્યો
જવાબ: C
2. ઉપરાષ્ટ્રપતિની મુદત કેટલા વર્ષની હોય છે? (GPSC 2018)
A) 4
B) 5
C) 6
D) 7
જવાબ: B
3. ઉપરાષ્ટ્રપતિને તેમના પદ પરથી ક્યારે દૂર કરી શકાય છે? (GPSC 2020)
A) રાષ્ટ્રપતિના આદેશથી
B) સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાથી
C) રાજ્યસભાના બહુમતી ઠરાવથી
D) લોકસભાના અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવથી
જવાબ: C
4. હાલમાં (2026) ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ કોણ છે?
A) M. Venkaiah Naidu
B) Jagdeep Dhankhar
C) Hamid Ansari
D) Bhairon Singh Shekhawat
જવાબ: B (11 August 2022થી)
5. ઉપરાષ્ટ્રપતિ રાજીનામું કોને આપે છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) વડાપ્રધાન
C) લોકસભાના સ્પીકર
D) સર્વોચ્ચ અદાલત
જવાબ: A
ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ ખાસ કરીને રાજ્યસભાના સંચાલન અને રાષ્ટ્રપતિની ગેરહાજરીમાં કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ બનવાના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ છે. તેની ચૂંટણીમાં ફક્ત સંસદના સભ્યો જ ભાગ લઈ શકે છે (રાજ્યોના MLA/MLC નહીં). તેને લોકસભાના સંડોવણી વિના ફક્ત રાજ્યસભા દ્વારા સરળ બહુમતીથી દૂર કરી શકાય છે (રાષ્ટ્રપતિને મહાભિયોગની કઠોર પ્રક્રિયાની તુલનામાં). UPSC અને GPSC માટે અનુ. 63-71, ચૂંટણીની રીત (STV), અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ ક્યારે કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ બને છે – આ મુદ્દાઓ ખાસ અભ્યાસનીય છે.