પ્રસ્તાવના

ભારતીય બંધારણ વિશ્વનું સૌથી લાંબું લેખિત બંધારણ છે. તેને વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવવા માટે તેને ભાગો (Parts), અનુચ્છેદો (Articles) અને અનુસૂચિઓ (Schedules) માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું છે. મૂળ બંધારણમાં 22 ભાગો, 395 અનુચ્છેદો અને 8 અનુસૂચિઓ હતી. સમય જતાં વિવિધ સુધારાઓ દ્વારા તેમાં વધારો થતો ગયો. હાલમાં (2026 સુધીમાં) બંધારણમાં 25 ભાગો, 448+ અનુચ્છેદો અને 12 અનુસૂચિઓ છે.

1. ભારતના બંધારણના ભાગો (Parts of the Indian Constitution)

ભારતીય બંધારણને વિષયવાર સમૂહોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે, જેને ‘ભાગો’ કહેવામાં આવે છે. નીચે તમામ ભાગોની વિગતવાર માહિતી આપેલ છે:

1.1 મૂળ 22 ભાગો (1950)

ભાગ	અનુચ્છેદ	વિષયવસ્તુ
ભાગ I	1-4	સંઘ અને તેનો પ્રદેશ – ભારતનું નામ, રાજ્યોનું વર્ણન, નવા રાજ્યોની રચના, સીમાઓમાં ફેરફાર
ભાગ II	5-11	નાગરિકતા – બંધારણની શરૂઆત વખતે નાગરિકતા, સ્થળાંતર, નોંધણી
ભાગ III	12-35	મૂળભૂત અધિકારો – સમાનતા, સ્વતંત્રતા, શોષણ સામે, ધર્મ, સંસ્કૃતિ, બંધારણીય ઉપચાર
ભાગ IV	36-51	રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો (DPSP) – સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય માર્ગદર્શન
ભાગ IVA	51A	મૂળભૂત ફરજો – 1976માં 42મા સુધારા દ્વારા ઉમેરાયો
ભાગ V	52-151	સંઘ – કેન્દ્ર સરકારની રચના: રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, મંત્રીમંડળ, સંસદ, સર્વોચ્ચ અદાલત, CAG
ભાગ VI	152-237	રાજ્યો – રાજ્ય સરકારો: રાજ્યપાલ, મંત્રીમંડળ, વિધાનસભા, વિધાનપરિષદ, હાઈકોર્ટ
ભાગ VII	238 (નાબૂદ)	ભાગ B રાજ્યો – 1956ના 7મા સુધારા દ્વારા નાબૂદ (હવે અસ્તિત્વમાં નથી)
ભાગ VIII	239-242	કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો – દિલ્હી, પોંડિચેરી, લક્ષદ્વીપ વગેરે
ભાગ IX	243-243O	પંચાયતો – 73મા સુધારા (1992) દ્વારા ઉમેરાયો
ભાગ IXA	243P-243ZG	નગરપાલિકાઓ – 74મા સુધારા (1992) દ્વારા ઉમેરાયો
ભાગ IXB	243ZH-243ZT	સહકારી સંસ્થાઓ – 97મા સુધારા (2011) દ્વારા ઉમેરાયો
ભાગ X	244-244A	અનુસૂચિત અને આદિવાસી વિસ્તારો – 5મું અને 6ઠ્ઠું પરિશિષ્ટ
ભાગ XI	245-263	સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધો – વિધાન, કારોબારી, નાણાકીય સંબંધો
ભાગ XII	264-300A	નાણાં, મિલકત, કરાર, દાવા – વિત્તીય જોગવાઈઓ, સંપત્તિનો અધિકાર (300A)
ભાગ XIII	301-307	વેપાર, વાણિજ્ય અને સમાગમની સ્વતંત્રતા
ભાગ XIV	308-323	સંઘ અને રાજ્યો હેઠળની સેવાઓ – UPSC, SPSC, સેવાની શરતો
ભાગ XIVA	323A-323B	ટ્રિબ્યુનલ્સ – 42મા સુધારા (1976) દ્વારા ઉમેરાયો
ભાગ XV	324-329A	ચૂંટણીઓ – ચૂંટણી પંચ, ચૂંટણી સંબંધિત બાબતો
ભાગ XVI	330-342	અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ માટે વિશેષ જોગવાઈઓ – બેઠકો અનામત, નોકરીમાં અનામત
ભાગ XVII	343-351	રાજભાષા – હિન્દી અને અંગ્રેજી, ભાષાકીય લઘુમતીઓ
ભાગ XVIII	352-360	કટોકટી જોગવાઈઓ – રાષ્ટ્રીય, બંધારણીય, નાણાકીય કટોકટી
ભાગ XIX	361-367	વિવિધ – રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલની ઉત્તરદાયિત્વમાંથી મુક્તિ, અર્થઘટન
ભાગ XX	368	બંધારણ સુધારો – સુધારણાની પ્રક્રિયા
ભાગ XXI	369-392	કામચલાઉ, સંક્રમણકાલીન અને વિશેષ જોગવાઈઓ – જમ્મુ અને કાશ્મીર માટેની જૂની અનુ. 370 (2019માં નાબૂદ)
ભાગ XXII	393-395	સંક્ષિપ્ત નામ, પ્રારંભ, સત્તાવાર લખાણ – બંધારણનો અમલ, અધિકૃત લખાણ

નોંધ: ભાગ VII અને કેટલાક અન્ય ભાગો હવે અસ્તિત્વમાં નથી (7મા સુધારા 1956 દ્વારા નાબૂદ)

1.2 બંધારણના ભાગોમાં થયેલા ફેરફારો (મહત્વપૂર્ણ)

ભાગ	સુધારો	ફેરફાર
ભાગ IVA	42મો સુધારો (1976)	મૂળભૂત ફરજો ઉમેરી
ભાગ IX	73મો સુધારો (1992)	પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો
ભાગ IXA	74મો સુધારો (1992)	નગરપાલિકાઓને બંધારણીય દરજ્જો
ભાગ IXB	97મો સુધારો (2011)	સહકારી સંસ્થાઓમાં લોકશાહી સુનિશ્ચિત
ભાગ XIVA	42મો સુધારો (1976)	વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ્સ (CAT, SAT)
ભાગ XXI	2019 (અનુ. 370)	જમ્મુ અને કાશ્મીરનો વિશેષ દરજ્જો નાબૂદ

1.3 ભાગોનું મહત્વ (સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના સંદર્ભમાં)

ભાગ	મહત્વપૂર્ણ અનુચ્છેદો
III	14, 15, 16, 17, 19, 21, 21A, 32 (સર્વોચ્ચ અદાલતમાં રિટ)
IV	36-51 (DPSP) – 39A (મફત કાનૂની સહાય), 40 (ગ્રામ પંચાયત), 44 (UCC), 48 (ગાવોની હત્યા પ્રતિબંધ), 50 (ન્યાયતંત્ર અને કારોબારી અલગ)
IVA	51A (11 ફરજો)
V	52 (રાષ્ટ્રપતિ), 74 (મંત્રીપરિષદ), 75 (મંત્રીની નિમણૂક, સામૂહિક જવાબદારી), 110 (નાણાં વિધેયક), 124 (સર્વોચ્ચ અદાલત)
VI	155 (રાજ્યપાલની નિમણૂક), 163 (મંત્રીપરિષદ), 214 (હાઈકોર્ટ)
IX	243(1) – પંચાયતી રાજની વ્યાખ્યા, 243D (મહિલા અનામત)
XI	256 (રાજ્યો કેન્દ્રના નિર્દેશોનું પાલન કરે), 262 (નદી વિવાદો), 263 (અંતર-રાજ્ય પરિષદ)
XII	300A (સંપત્તિનો અધિકાર)
XIV	315 (UPSC, SPSC), 320 (સેવાઓમાં ભરતી)
XV	324 (ચૂંટણી પંચ), 326 (સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર)
XVI	330 (લોકસભામાં SC/ST માટે બેઠકો), 341 (SCની જાહેરાત), 342 (STની જાહેરાત)
XVII	343 (સત્તાવાર ભાષા), 344 (ભાષાકીય અલ્પસંખ્યાકો)
XVIII	352 (રાષ્ટ્રીય કટોકટી), 356 (રાષ્ટ્રપતિ શાસન), 360 (નાણાં કટોકટી)
XX	368 (સુધારાની પ્રક્રિયા)

1.4 સમયાંતરે ભાગોમાં થયેલા ફેરફારોની યાદી (મુખ્ય)

વર્ષ	સુધારો	ફેરફાર
1951	1મો સુધારો	અનુ. 15(4), 19(6), 31A, 31B + 9મું પરિશિષ્ટ ઉમેર્યું
1956	7મો સુધારો	ભાગ VII નાબૂદ; રાજ્યોની પુનર્રચના
1976	42મો સુધારો	પ્રસ્તાવનામાં સમાજવાદી, સેક્યુલર, બંધુત્વ શબ્દો ઉમેર્યા; ભાગ IVA (51A); ભાગ XIVA (ટ્રિબ્યુનલ્સ)
1978	44મો સુધારો	સંપત્તિનો અધિકાર FRમાંથી દૂર કર્યો (300A); કટોકટીની જોગવાઈઓમાં ફેરફાર
1992	73મો, 74મો	પંચાયતી રાજ (ભાગ IX) અને નગરપાલિકાઓ (ભાગ IXA)
2002	86મો સુધારો	અનુ. 21A (શિક્ષણનો અધિકાર) – 6-14 વર્ષ; 51A(k) 11મી ફરજ
2011	97મો સુધારો	ભાગ IXB (સહકારી સંસ્થાઓ)
2019	101મો સુધારો	GST લાગુ (નહીં, ભાગ નોંધપાત્ર ફેરફાર – 7મું પરિશિષ્ટ બદલાયું)
2019	103મો સુધારો	EWS (આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો) માટે 10% અનામત – અનુ. 15(6) અને 16(6)
2020	105મો સુધારો	SC/STને અનામતમાં ઉન્નતિ માટેનો અધિકાર (કેન્દ્રમાં)

2. ભારતના બંધારણની અનુસૂચિઓ (Schedules / પરિશિષ્ટો)

અનુસૂચિઓ એ બંધારણના તે ભાગો છે જેમાં વિગતવાર સૂચિઓ, યાદીઓ, નકશાઓ, કોષ્ટકો, વિભાજનો, વગેરે આપેલાં છે. તે બંધારણના મુખ્ય ભાગના પૂરક છે.

મૂળ બંધારણમાં 8 અનુસૂચિઓ હતી. હાલમાં (2026 સુધી) કુલ 12 અનુસૂચિઓ છે.

2.1 પ્રથમ અનુસૂચિ (First Schedule) – રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની યાદી

વિષય	વિગત
સમાવિષ્ટ	28 રાજ્યો અને 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના નામ અને તેમની રાજધાનીઓ
બદલાવની પ્રક્રિયા	સંસદ સામાન્ય કાયદા દ્વારા (અનુ. 3 મુજબ) રાજ્યોની સીમા, નામ બદલી શકે છે.
મહત્વ	ભારતના નકશાને વ્યાખ્યાયિત કરે છે

હાલનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (2026):

• રાજ્યો (28): આંધ્રપ્રદેશ, અરુણાચલ પ્રદેશ, આસામ, બિહાર, છત્તીસગઢ, ગોઆ, ગુજરાત, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ, ઝારખંડ, કર્ણાટક, કેરળ, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, મણિપુર, મેઘાલય, મિઝોરમ, નાગાલેન્ડ, ઓડિશા, પંજાબ, રાજસ્થાન, સિક્કિમ, તમિલનાડુ, તેલંગાણા, ત્રિપુરા, ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ.
• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (8): અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ, ચંડીગઢ, દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ (2020માં મર્જ), દિલ્હી (NCT), જમ્મુ અને કાશ્મીર (2019માં રાજ્યનો દરજ્જો દૂર), લડાખ, લક્ષદ્વીપ, પુડુચેરી.

2.2 બીજી અનુસૂચિ (Second Schedule) – પગાર, ભથ્થાં અને વિશેષાધિકારો

વિષય	વિગત
સમાવિષ્ટ	નીચેની વ્યક્તિઓના પગાર, ભથ્થાં, વિશેષાધિકારો: 1. રાષ્ટ્રપતિ 2. રાજ્યપાલ 3. સર્વોચ્ચ અદાલત અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો 4. CAG (નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક) 5. UPSC અને SPSCના સભ્યો
મહત્વ	સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્રની રક્ષા કરે છે (પગાર સંસદમાં ચર્ચા ન થઈ શકે)
સુધારા	7મા સુધારા (1956) દ્વારા ફેરફાર

કોષ્ટક (II Schedule માં સમાવિષ્ટ):

• ભાગ A: રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલના પગાર
• ભાગ B: સંસદના સભ્યોના પગાર
• ભાગ C: સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોના પગાર
• ભાગ D: હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોના પગાર
• ભાગ E: CAGના પગાર

2.3 ત્રીજી અનુસૂચિ (Third Schedule) – શપથ અથવા પ્રતિજ્ઞાના સ્વરૂપો

હોદ્દો	વર્ણન
સમાવિષ્ટ	નીચેના હોદ્દા માટેના શપથ/પ્રતિજ્ઞાના ફોર્મેટ: 1. રાષ્ટ્રપતિ 2. ઉપરાષ્ટ્રપતિ 3. સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો 4. મંત્રિપરિષદના સભ્યો 5. CAG, UPSC/SPSC સભ્યો 6. ચૂંટણી પંચના સભ્યો 7. રાજ્યપાલ, વિધાનસભા અધ્યક્ષ/ઉપાધ્યક્ષ
મહત્વ	સત્ય, બંધારણ નિષ્ઠા, રાષ્ટ્રીય એકતા, ગુપ્તતા અને કાર્યક્ષમતાની ખાતરી

2.4 ચોથી અનુસૂચિ (Fourth Schedule) – રાજ્યસભામાં બેઠકોની ફાળવણી

વિષય	વિગત
સમાવિષ્ટ	દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશને રાજ્યસભા (Council of States) માં ફાળવેલ બેઠકોની સંખ્યા
આધાર	વસ્તીના પ્રમાણમાં (અનુ. 80(2))
બદલાવ	વસ્તી ગણતરી પછી સંસદ દ્વારા ફેરફાર
મહત્વ	રાજ્યોના હિતોનું પ્રતિનિધિત્વ

ઉદાહરણ (2026): ઉત્તર પ્રદેશ – 31, મહારાષ્ટ્ર – 19, તમિલનાડુ – 18, ગુજરાત – 11, બિહાર – 16, વગેરે.

2.5 પાંચમી અનુસૂચિ (Fifth Schedule) – અનુસૂચિત વિસ્તારો અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST) નું સંચાલન

વિષય	વિગત
લાગુ પડતા રાજ્યો	10 રાજ્યો – આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, છત્તીસગઢ, ગુજરાત, ઝારખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ (કેટલાક ભાગો), મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, રાજસ્થાન
પ્રાથમિક ધ્યેય	આદિવાસીઓના શૈક્ષણિક, આર્થિક, સામાજિક વિકાસ
મુખ્ય જોગવાઈઓ	1. અનુસૂચિત વિસ્તારોની ઘોષણા (રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા) 2. અનુસૂચિત જનજાતિ સલાહકાર પરિષદ (દરેક રાજ્યમાં) 3. જમીનના સ્થાનાંતરણ પર પ્રતિબંધ (બિન-આદિવાસીઓને જમીન વેચાણ મર્યાદિત)
અનુ. 244(1)	5મું પરિશિષ્ટ

2.6 છઠ્ઠી અનુસૂચિ (Sixth Schedule) – આદિવાસી વિસ્તારોમાં સ્વાયત્ત પરિષદો

વિષય	વિગત
લાગુ પડતા રાજ્યો	4 રાજ્યો – આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, મિઝોરમ (+ પશ્ચિમ બંગાળના ડાર્જિલિંગ જિલ્લાના ગોરખાલેન્ડ)
મુખ્ય લક્ષણો	1. જિલ્લા પરિષદો (District Councils) અને ક્ષેત્રીય પરિષદો (Regional Councils) 2. આ પરિષદો પાસે વિધાન, કારોબારી અને ન્યાયિક સત્તાઓ 3. જમીન, જંગલ, પાણી, સંસાધનો પર નિયંત્રણ 4. 1989માં Bodo લોકો માટે Bodo Autonomous Council
અનુ. 244(2)	6ઠ્ઠું પરિશિષ્ટ
મહત્વ	આદિવાસીઓને સ્વાયત્તતા, સાંસ્કૃતિક સંરક્ષણ, વ્યવસાયિક શોષણથી બચાવ

2.7 સાતમી અનુસૂચિ (Seventh Schedule) – સત્તાઓનું વિભાજન ત્રણ સૂચિઓમાં

સૂચિ	સંખ્યા	મહત્વપૂર્ણ વિષયો
યુનિયન લિસ્ટ (Union List)	99 (મૂળ 97)	સંરક્ષણ, વિદેશ, રેલ્વે, બેંકિંગ, વીમો, દરિયાઇ અંતર, હવાઈ માર્ગ, મુદ્રા, વિદેશી વેપાર, પરમાણુ ઊર્જા, GST (2019), CBI, સર્વોચ્ચ અદાલત, …
રાજ્ય લિસ્ટ (State List)	61 (મૂળ 66)	પોલીસ, જેલ, કૃષિ, જળ, લોકઆરોગ્ય, સ્થાનિક સ્વરાજ, જમીન, કલા, દારૂ, બજાર, કર (જમીન, પ્રોપર્ટી)
સંયુક્ત સૂચિ (Concurrent List)	52 (મૂળ 47)	શિક્ષણ, જંગલ, પ્રાણી સંરક્ષણ, લગ્ન, તલાક, અનુ. 254 – સંઘ કાયદાનું પ્રાધાન્ય

મહત્વ:

• યુનિયન લિસ્ટ – કેન્દ્ર સરકાર એકલા કાયદા બનાવી શકે.
• રાજ્ય લિસ્ટ – રાજ્યો એકલા કાયદા બનાવી શકે, પણ અનુ. 249 (રાષ્ટ્રીય હિતમાં) કેન્દ્ર પણ બનાવી શકે.
• સંયુક્ત સૂચિ – કેન્દ્ર અને રાજ્યો બંને (વિરોધી હોય તો કેન્દ્ર પ્રાધાન્ય)

GST 2019 પછીનો ફેરફાર: રાજ્ય લિસ્ટમાંથી કર વસૂલાત ઘણા વિષયો GSTમાં સમાઈ ગયા (અનુ. 246A).

2.8 આઠમી અનુસૂચિ (Eighth Schedule) – સત્તાવાર ભાષાઓ

વિષય	વિગત
સમાવિષ્ટ ભાષાઓ	22 ભાષાઓ (મૂળ 14, 21મા સુધારા 1967 દ્વારા 2 ઉમેરાઈ, 71મા સુધારા 1992 દ્વારા 3 ઉમેરાઈ, 92મા સુધારા 2003 દ્વારા 3 ઉમેરાઈ)
હાલની 22 ભાષાઓ	1. અસમિયા, 2. બંગાળી, 3. ગુજરાતી, 4. હિન્દી, 5. કન્નડ, 6. કાશ્મીરી, 7. કોંકણી, 8. મૈથિલી, 9. મલયાલમ, 10. મણિપુરી, 11. મરાઠી, 12. નેપાળી, 13. ઓડિયા, 14. પંજાબી, 15. સંસ્કૃત, 16. સંથાલી, 17. સિંધી, 18. તમિલ, 19. તેલુગુ, 20. ઉર્દૂ, 21. બોડો, 22. ડોગરી
સત્તાવાર ભાષાઓ	હિન્દી (અનુ. 343) + અંગ્રેજી (સહાયક સત્તાવાર, 1965 પછી)
મહત્વ	રાજ્યની સત્તાવાર ભાષાઓ, UPSC પરીક્ષાઓમાં વૈકલ્પિક ભાષા, સંસદમાં ભાષણની ભાષા

સુધારા:

• 21મો (1967): સિંધી
• 71મો (1992): કોંકણી, મણિપુરી, નેપાળી
• 92મો (2003): બોડો, ડોગરી, મૈથિલી, સંથાલી

2.9 નવમી અનુસૂચિ (Ninth Schedule) – ભૂમિ સુધારા અને અન્ય કાયદાઓનું રક્ષણ

વિષય	વિગત
ઉમેરો	1મા સુધારા (1951) દ્વારા ઉમેરાઈ
સમાવિષ્ટ	સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓ દ્વારા બનાવેલ ભૂમિ સુધારાના કાયદાઓ
મહત્વ	આ સૂચિમાં સમાવિષ્ટ કાયદાઓ ન્યાયાલય દ્વારા પડકારી શકાતા નથી (તેઓ મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરી શકે છે)
વિવાદ	કેશવાનંદ ભારતી (1973) – 9મી અનુસૂચિના કાયદા પણ ‘મૂળભૂત માળખા’નું ઉલ્લંઘન કરે તો ન્યાયાલય તપાસ કરી શકે.
વર્તમાન	2026 સુધી લગભગ 280+ કાયદાઓ 9મી અનુસૂચિમાં છે.

2.10 દસમી અનુસૂચિ (Tenth Schedule) – દળબદલી વિરોધી કાયદો (Anti-Defection Law)

વિષય	વિગત
ઉમેરો	52મા સુધારા (1985) દ્વારા
મુખ્ય જોગવાઈઓ	1. સંસદ અથવા વિધાનસભાના સભ્ય ચોક્કસ શરતો વિના પોતાના પક્ષની વ્હીપ (whip) વિરુદ્ધ મતદાન કરે અથવા તેમણે સ્વૈચ્છિક રીતે તેમના પક્ષની સભ્યતા છોડી દે તો તેઓ અયોગ્ય ઠરશે.
નિર્ણયકર્તા	સ્પીકર / ચેરમેન (નિર્ણય આપશે) – સ્પીકરના નિર્ણય સામે અદાલતમાં અપીલ શક્ય (કિહોટો હોળોહાન કેસ 1993માં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પીકરના નિર્ણયની સમીક્ષા કરી શકાય તેવું કહ્યું)
અપવાદો	2/3 સભ્યો પક્ષમાં જોડાય તો તે ભંગ થતો નથી (મર્જરનો સિદ્ધાંત) – 91મા સુધારા (2003) દ્વારા કડક બનાવાયો (1/3 થી 2/3 કરાયું)
મહત્વ	1985 પહેલા ઘણા નેતાઓ (ગયા લાલ, ચરણ સિંહ) દળબદલીથી સરકારો પડાવતા.

2.11 અગિયારમી અનુસૂચિ (Eleventh Schedule) – પંચાયતોની સત્તાઓ/વિષયો

વિષય	વિગત
ઉમેરો	73મા સુધારા (1992) દ્વારા
સમાવિષ્ટ	29 વિષયો – પંચાયતો સ્થાનિક સ્તરે સંચાલન કરી શકે (અનુ. 243G)
મુખ્ય વિષયો	કૃષિ, જળ, પશુપાલન, મત્સ્ય ઉદ્યોગ, ગ્રામોદ્યોગ, સ્વાસ્થ્ય, શિક્ષણ, સામાજિક વનીકરણ, ગ્રામ રસ્તા, વીજળી, વગેરે.

2.12 બારમી અનુસૂચિ (Twelfth Schedule) – નગરપાલિકાઓની સત્તાઓ/વિષયો

વિષય	વિગત
ઉમેરો	74મા સુધારા (1992) દ્વારા
સમાવિષ્ટ	18 વિષયો – નગરપાલિકાઓને સ્થાનિક સ્તરે સંચાલન માટે (અનુ. 243W)
મુખ્ય વિષયો	શહેરી આયોજન, જમીન ઉપયોગ, આવાસ, પાણી, બગીચા, રસ્તા, કચરો વ્યવસ્થાપન, વીજળી, સ્વાસ્થ્ય, જન્મ/મૃત્યુ નોંધણી, વગેરે.

અનુસૂચિઓનો સારાંશ (ટેબલ)

અનુસૂચિ	વિષય	ઉમેરણ	સંબંધિત અનુચ્છેદ
1લી	રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો	મૂળ	1, 4
2જી	પગાર, ભથ્થાં, વિશેષાધિકારો	મૂળ	59, 65, 75, 97, 125, 148, 158, 164, 186, 221
3જી	શપથ/પ્રતિજ્ઞાનાં સ્વરૂપો	મૂળ	75, 84, 99, 124, 146, 173, 188, 219
4થી	રાજ્યસભામાં બેઠકોની ફાળવણી	મૂળ	4(1), 80(2)
5મી	અનુસૂચિત વિસ્તારો અને STનું સંચાલન	મૂળ	244(1)
6ઠ્ઠી	આદિવાસી વિસ્તારોનું સંચાલન	મૂળ	244(2), 275(1)
7મી	ત્રણ સૂચિઓ (યુનિયન, રાજ્ય, સંયુક્ત)	મૂળ	246
8મી	22 સત્તાવાર ભાષાઓ	મૂળ (14) + 21મો, 71મો, 92મો	344, 351
9મી	ભૂમિ સુધારા અને અન્ય રક્ષિત કાયદાઓ	1મો સુધારો (1951)	31B
10મી	દળબદલી વિરોધી કાયદો	52મો સુધારો (1985)	102, 191
11મી	પંચાયતોના વિષયો (29)	73મો સુધારો (1992)	243G
12મી	નગરપાલિકાઓના વિષયો (18)	74મો સુધારો (1992)	243W

---

3. બંધારણના ભાગો અને અનુસૂચિઓમાં થયેલા મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો

સુધારો	વર્ષ	ભાગ/અનુસૂચિમાં ફેરફાર
1મો	1951	9મી અનુસૂચિ ઉમેરી
7મો	1956	ભાગ VII નાબૂદ; 1લી અનુસૂચિમાં રાજ્યોની પુનર્રચના
21મો	1967	સિંધી ભાષાને 8મી અનુસૂચિમાં ઉમેરી
36મો	1975	સિક્કિમને 1લી અનુસૂચિમાં રાજ્ય તરીકે ઉમેર્યું
42મો	1976	ભાગ IVA (51A) અને ભાગ XIVA (ટ્રિબ્યુનલ્સ) ઉમેર્યા; પ્રસ્તાવના બદલી; 8મી અનુસૂચિમાં બદલાવ
44મો	1978	ભાગ XII (300A) – સંપત્તિનો અધિકાર FRમાંથી દૂર કર્યો
52મો	1985	10મી અનુસૂચિ (દળબદલી વિરોધી) ઉમેરી
71મો	1992	કોંકણી, મણિપુરી, નેપાળી 8મી અનુસૂચિમાં ઉમેર્યા
73મો	1992	ભાગ IX (243-243O) અને 11મી અનુસૂચિ ઉમેરી
74મો	1992	ભાગ IXA (243P-243ZG) અને 12મી અનુસૂચિ ઉમેરી
86મો	2002	ભાગ III (21A) – શિક્ષણનો અધિકાર; ભાગ IVA (51A(k)) – 11મી ફરજ
92મો	2003	બોડો, ડોગરી, મૈથિલી, સંથાલી 8મી અનુસૂચિમાં ઉમેર્યા
97મો	2011	ભાગ IXB (243ZH-243ZT) – સહકારી સંસ્થાઓ
101મો	2016	7મી અનુસૂચિ (GST માટે ફેરફાર)
103મો	2019	ભાગ III (15(6), 16(6) – EWS 10% અનામત)
105મો	2020	SC/ST અનામતમાં ઉન્નતી (કેન્દ્ર) – અનુ. 16(4A)
106મો	2024	મહિલાઓ માટે લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં 1/3 અનામત (હજુ રાજ્યોનો સમાવેશ થયો નથી, વિધેયક પસાર)

મોક ટેસ્ટ (100 MCQ) – ભારતીય બંધારણના ભાગો અને અનુસૂચિઓ

નીચેના પ્રશ્નો UPSC, GPSC, TGPSC, અન્ય રાજ્ય સેવાઓ માટે ઉપયોગી છે.

1. ભારતીય બંધારણના કયા ભાગમાં ‘સંઘ અને તેનો પ્રદેશ’ આપેલ છે?
A) ભાગ I
B) ભાગ II
C) ભાગ III
D) ભાગ V
જવાબ: A

2. ‘મૂળભૂત અધિકારો’ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ II
B) ભાગ III
C) ભાગ IV
D) ભાગ V
જવાબ: B

3. DPSP (Directive Principles of State Policy) બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) III
B) IV
C) IVA
D) IX
જવાબ: B

4. મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties) કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી?
A) 24મો
B) 42મો
C) 44મો
D) 61મો
જવાબ: B

5. બંધારણનો કયો ભાગ ‘પંચાયતો’ સાથે સંબંધિત છે?
A) VIII
B) IX
C) IXA
D) IXB
જવાબ: B

6. ‘સહકારી સંસ્થાઓ’ કયા ભાગમાં ઉમેરવામાં આવી? (97મો સુધારો 2011)
A) IXA
B) IXB
C) X
D) XI
જવાબ: B

7. ‘કટોકટી જોગવાઈઓ’ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) XVI
B) XVII
C) XVIII
D) XIX
જવાબ: C

8. બંધારણના કયા ભાગમાં ‘રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો’ આપેલા છે?
A) ભાગ III
B) ભાગ IV
C) ભાગ V
D) ભાગ VI
જવાબ: B

9. બંધારણના કયા ભાગમાં ‘નાગરિકતા’ની જોગવાઈ છે?
A) I
B) II
C) III
D) IV
જવાબ: B

10. ‘બંધારણીય સુધારો’ (અનુ. 368) ની પ્રક્રિયા બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) XIX
B) XX
C) XXI
D) XXII
જવાબ: B

11. પ્રથમ અનુસૂચિ (First Schedule) નીચેનામાંથી શું સમાવે છે?
A) રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનાં નામ
B) મંત્રીઓના પગાર
C) શપથનાં સ્વરૂપો
D) 22 ભાષાઓ
જવાબ: A

12. બીજી અનુસૂચિ (Second Schedule) નીચેનામાંથી શું સમાવે છે?
A) રાજ્યસભાની બેઠકો
B) રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલ, ન્યાયાધીશોના પગાર
C) ભૂમિ સુધારાના કાયદાઓ
D) દળબદલી વિરોધી જોગવાઈ
જવાબ: B

13. ત્રીજી અનુસૂચિ (Third Schedule) માં નીચેનામાંથી શું છે?
A) રાજ્યોના નકશા
B) રાષ્ટ્રપતિ, ન્યાયાધીશ, મંત્રીઓના શપથ
C) સંસદીય સમિતિઓ
D) ચૂંટણી પંચના નિયમો
જવાબ: B

14. ચોથી અનુસૂચિ (Fourth Schedule) માં શું આપેલું છે?
A) રાજ્યોમાં વિધાનસભાની બેઠકો
B) રાજ્યસભામાં રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને બેઠકોની ફાળવણી
C) લોકસભાની બેઠકો
D) વિધાનપરિષદોની બેઠકો
જવાબ: B

15. 5મી અનુસૂચિ (Fifth Schedule) નીચેના કયા રાજ્યો માટે લાગુ પડે છે?
A) આસામ, મેઘાલય
B) ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, ઝારખંડ, રાજસ્થાન, ઓડિશા, મહારાષ્ટ્ર
C) તમામ 28 રાજ્યો
D) માત્ર ઉત્તર પૂર્વ રાજ્યો
જવાબ: B

16. 6ઠ્ઠી અનુસૂચિ (Sixth Schedule) મુખ્યે ક્યાં લાગુ પડે છે?
A) ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ
B) આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, મિઝોરમ
C) ગુજરાત, રાજસ્થાન
D) કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ
જવાબ: B

17. સાતમી અનુસૂચિ (Seventh Schedule) માં કેટલી સૂચિઓ છે?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
જવાબ: C (Union, State, Concurrent)

18. સંયુક્ત સૂચિ (Concurrent List) માં નીચેનામાંથી કયો વિષય નથી?
A) શિક્ષણ
B) જંગલ
C) સંરક્ષણ
D) લગ્ન અને તલાક
જવાબ: C (સંરક્ષણ Union Listમાં)

19. આઠમી અનુસૂચિ (Eighth Schedule) માં કેટલી સત્તાવાર ભાષાઓ છે (2026)?
A) 14
B) 18
C) 22
D) 26
જવાબ: C

20. બોડો, ડોગરી, મૈથિલી અને સંથાલી ભાષાઓને આઠમી અનુસૂચિમાં નીચેનામાંથી કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી?
A) 71મો (1992)
B) 92મો (2003)
C) 21મો (1967)
D) 100મો (2015)
જવાબ: B

21. નવમી અનુસૂચિ (Ninth Schedule) કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી?
A) 1મો
B) 42મો
C) 44મો
D) 52મો
જવાબ: A

22. દળબદલી વિરોધી કાયદો (Anti-Defection Law) નીચેનામાંથી કઈ અનુસૂચિમાં છે?
A) 8મી
B) 9મી
C) 10મી
D) 11મી
જવાબ: C

23. 11મી અનુસૂચિમાં કેટલા પંચાયતી રાજના વિષયો છે?
A) 18
B) 22
C) 29
D) 30
જવાબ: C

24. 12મી અનુસૂચિ (નગરપાલિકાઓ) માં કેટલા વિષયો છે?
A) 18
B) 22
C) 29
D) 30
જવાબ: A

25. ‘સંપત્તિનો અધિકાર’ હવે કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 31
B) 300A
C) 44
D) 21
જવાબ: B (44મા સુધારા, 1978)

પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)

UPSC Prelims

1. Which of the following Schedules of the Indian Constitution deals with the administration of the tribal areas in the states of Assam, Meghalaya, Tripura and Mizoram? (UPSC 2017)
A) 4th
B) 5th
C) 6th
D) 7th
જવાબ: C

2. Which of the following parts of the Indian Constitution contains the Fundamental Duties? (UPSC 2019)
A) IV
B) IVA
C) V
D) IX
જવાબ: B

3. Ninth Schedule of the Indian Constitution was added by: (UPSC 2016)
A) 1st Amendment
B) 7th Amendment
C) 42nd Amendment
D) 44th Amendment
જવાબ: A

4. Under which Schedule of the Indian Constitution, the provisions of Anti-Defection Law are given? (UPSC 2020)
A) 8th
B) 9th
C) 10th
D) 11th
જવાબ: C

5. The ‘Concurrent List’ is contained in which Schedule of the Indian Constitution? (UPSC 2015)
A) 5th
B) 6th
C) 7th
D) 8th
જવાબ: C

GPSC (Gujarat Administrative Service)

1. બંધારણની કઈ અનુસૂચિમાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની યાદી આપેલી છે? (GPSC 2018)
A) 1લી
B) 2જી
C) 3જી
D) 4થી
જવાબ: A

2. ‘રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલના પગાર’ કઈ અનુસૂચિમાં દર્શાવેલા છે? (GPSC 2020)
A) 1લી
B) 2જી
C) 3જી
D) 6ઠ્ઠી
જવાબ: B

3. ભારતમાં GST (Goods and Services Tax) નો સમાવેશ બંધારણના નીચેનામાંથી કયા સુધારા દ્વારા કરાયો? (GPSC 2021)
A) 100મો
B) 101મો
C) 102મો
D) 103મો
જવાબ: B

4. 11મી અનુસૂચિ કયા સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થા સાથે જોડાયેલી છે?
A) નગરપાલિકાઓ
B) પંચાયતી રાજ
C) અનુસૂચિત ક્ષેત્રો
D) આદિવાસી પ્રદેશો
જવાબ: B

5. ભાગ IXB (243ZH-243ZT) સંબંધિત છે: (GPSC 2019)
A) પંચાયત
B) નગરપાલિકા
C) સહકારી સંસ્થાઓ
D) ટ્રિબ્યુનલ્સ
જવાબ: C

ભારતીય બંધારણના ભાગો અને અનુસૂચિઓ તેની વ્યવસ્થિત રચનાને સ્પષ્ટ કરે છે. 22 (હાલ 25) ભાગોમાં વિષયવાર અનુચ્છેદો ગોઠવાયેલા છે, અને 12 અનુસૂચિઓ અનુક્રમે રાજ્યોની યાદીથી માંડીને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સુધીના વિગતવાર વિષયો સમાવે છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે:

• ભાગો – કયા અનુચ્છેદ કયા ભાગમાં છે (દા.ત. 21A, 32, 74, 356, 368)
• અનુસૂચિઓ – 1લીથી 12મી સુધીની સૂચિઓ, તેમના સુધારા, તેમાં સમાવિષ્ટ વિષયો.

આ વિભાગોનો ઊંડો અભ્યાસ UPSC, GPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં ઉચ્ચ સ્કોર સુનિશ્ચિત કરે છે.