પ્રસ્તાવના
ભારતીય બંધારણનો વિકાસ એક સતત પ્રક્રિયા છે જે 1600માં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના આગમનથી શરૂ થઈને 1950માં બંધારણના અમલીકરણ સુધી ચાલુ રહી. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન પસાર કરવામાં આવેલા વિવિધ અધિનિયમોએ ધીમે ધીમે ભારતને સંસદીય પ્રણાલી, કાયદાનું પ્રભુત્વ અને સ્વાયત્ત શાસન તરફ દોરી ગયા. આ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો આજના બંધારણના પાયાના પથ્થરો છે.
1. કંપની શાસન દરમિયાન (1773-1857)
આ સમયગાળો ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના વાણિજ્યિક સંગઠનથી પ્રાદેશિક શક્તિ તરીકેના સંક્રમણનો હતો. બ્રિટિશ સંસદે કંપનીની કાર્યપ્રણાલી પર નિયંત્રણ મેળવવા અને ભારતમાં વહીવટી વ્યવસ્થા સુધારવા માટે નીચેના મહત્વના અધિનિયમો પસાર કર્યા:
1.1 રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ, 1773 (Regulating Act, 1773)
ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય:
- આ બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા ભારતમાં કંપનીની બાબતોને નિયંત્રિત કરવા માટે પસાર કરવામાં આવેલો પ્રથમ કાયદો હતો.
- તેના પહેલા કંપની બ્રિટિશ સરકારથી સ્વતંત્ર હતી.
- કંપનીની નાણાકીય ખેંચ અને ભ્રષ્ટાચારને કારણે આ કાયદો લાવવામાં આવ્યો.
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- બંગાળના ગવર્નરને ગવર્નર-જનરલ (Governor-General of Bengal) બનાવવામાં આવ્યા. પ્રથમ ગવર્નર-જનરલ: લોર્ડ વોરેન હેસ્ટિંગ્સ.
- ગવર્નર-જનરલને 4 સભ્યોની કારોબારી પરિષદ (Executive Council) ની રચના કરવામાં આવી.
- કલકત્તા ખાતે સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
- કંપનીના અધિકારીઓને વ્યક્તિગત રીતે વેપાર કરવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો.
- આ કાયદાએ મદ્રાસ અને બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીને બંગાળ ગવર્નર-જનરલના અધીન કર્યા.
- સંસદે કંપનીની રાજકીય કામગીરી પર નિયંત્રણ મેળવ્યું, પણ વ્યાપારી બાબતો કંપનીને રહેવા દીધી.
ખામીઓ / મર્યાદાઓ:
- ગવર્નર-જનરલ અને પરિષદ વચ્ચે સત્તાની સ્પષ્ટ વહેંચણી ન હતી.
- કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર વચ્ચે ઝઘડા થતા હતા.
મહત્વ: આ ભારતમાં બ્રિટિશ સંસદીય દરમિયાનગીરીનો પ્રારંભ હતો અને કેન્દ્રીકરણ તરફનું પ્રથમ પગલું.
1.2 પિટ્સ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1784 (Pitts India Act, 1784)
ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય:
- રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ 1773ની ખામીઓ દૂર કરવા અને કંપનીની બાબતોમાં સરકારનો અધિકાર વધારવા.
- બ્રિટિશ વડાપ્રધાન વિલિયમ પિટના નામ પરથી આ નામ.
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- દ્વૈત શાસન પ્રણાલી (Dual System of Control):
- કંપની: વાણિજ્યિક બાબતો.
- બ્રિટિશ સરકાર: રાજકીય બાબતો (વિદેશ, યુદ્ધ, સંધિઓ).
- નિયંત્રણ મંડળ (Board of Control): 6 સભ્યોની સ્થાપના. આ મંડળ ભારતના નાગરિક, લશ્કરી અને નાણાકીય બાબતોનું સંચાલન કરતું.
- ગવર્નર-જનરલની પરિષદના સભ્યો 3 કરવામાં આવ્યા (કમાન્ડર-ઈન-ચીફ સહિત).
- બંગાળ, બોમ્બે, મદ્રાસ મુખ્ય પ્રેસિડેન્સી બનાવવામાં આવી.
- કંપનીના નિર્દેશકો (Court of Directors) ના નિર્ણયો નિયંત્રણ મંડળની મંજૂરીથી જ થતા.
મહત્વ: આ કાયદાએ ભારતમાં બ્રિટિશ તાજના સર્વોચ્ચ નિયંત્રણને સ્થાપિત કર્યું. કંપની ધીમે ધીમે એક સાધન બની ગઈ.
1.3 ચાર્ટર એક્ટ, 1793 (Charter Act, 1793)
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- કંપનીના વેપાર વિશેષાધિકાર (Trade Monopoly) 20 વર્ષ (1833 સુધી) માટે વધાર્યા.
- ગવર્નર-જનરલને સંશોધનો, નિયમો અને આદેશો બનાવવાની સત્તા આપી, પરંતુ તે British Crown, Board of Control અને Court of Directorsની મંજૂરીને આધીન હતા.
- કંપનીના અધિકારીઓને પગાર ચૂકવણી માટે વ્યવસ્થા.
- આ કાયદાએ પહેલીવાર ગવર્નર-જનરલ અને ગવર્નરોના પગારો નક્કી કર્યા.
- ચર્ચ મિશનરીઓને ભારત આવવાની પરવાનગી.
ખાસ: આ કાયદાએ કંપનીના વેપારની સત્તા અને તાજની રાજકીય સત્તા વચ્ચે સ્પષ્ટતા કરી.
1.4 ચાર્ટર એક્ટ, 1813 (Charter Act, 1813)
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- પૂર્વ કંપનીના ભારત સાથેના વેપારનો એકાધિકાર (Monopoly) સમાપ્ત કર્યો. (ચીન અને ચાના વેપાર સિવાય).
- કંપનીએ ભારતમાં શાસન હેઠળના પ્રદેશોની માલિકી 20 વર્ષ માટે જાળવી રાખી.
- શિક્ષણ માટે દર વર્ષે 1 લાખ રૂપિયા ખર્ચ કરવાની જોગવાઈ (ભારતીય સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, પૂર્વીય જ્ઞાન માટે).
- ચર્ચ ઓફ ઈંગ્લેન્ડના બિશપને ભારતમાં મોકલવાની વ્યવસ્થા.
- ભારતીયોને ચર્ચ મિશનરીઓ દ્વારા ખ્રિસ્તી ધર્મ પ્રચારની પરવાનગી (વિવાદાસ્પદ).
મહત્વ: આ કાયદાથી આધુનિક શિક્ષણનો પ્રારંભ થયો (મેકોલેનો લેટર પછી). ભારતમાં રાજ્યના ખર્ચે શિક્ષણની શરૂઆત.
1.5 ચાર્ટર એક્ટ, 1833 (Charter Act, 1833) – ઐતિહાસિક
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- કંપનીના ચીની ચા વેપારનો એકાધિકાર પણ સમાપ્ત. હવે કંપની માત્ર વહીવટી સંસ્થા રહી.
- બંગાળના ગવર્નર-જનરલને ભારતના ગવર્નર-જનરલ (Governor-General of India) તરીકે નિયુક્ત કર્યા. પ્રથમ ભારતના ગવર્નર-જનરલ: લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિંક.
- ગવર્નર-જનરલની કારોબારી પરિષદનું કાયદાકીય અને કારોબારી કાર્યોમાં વિભાજન (લૉ મેમ્બર) – પ્રથમ લૉ મેમ્બર: લોર્ડ મેકોલે.
- ગવર્નર-જનરલને તમામ નાગરિક, લશ્કરી અને નાણાકીય બાબતોમાં સંપૂર્ણ સત્તા.
- સંસદે જાહેર કર્યું કે કંપની ભારતમાં ટ્રસ્ટી (Trustee) તરીકે શાસન કરશે.
- નોકરીમાં જાતિ, ધર્મ, રંગ, જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ ન કરવો – સૈદ્ધાંતિક સમાનતા.
- બોમ્બે અને મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીની સ્વાયત્તતા ઘટાડી.
- દાસતા નાબૂદ કરવાનો પ્રયાસ (વાસ્તવિક નાબૂદી 1843).
બંધારણીય મહત્વ:
- આ કાયદો કેન્દ્રીકરણ (Centralization) નું પ્રતીક છે.
- ગવર્નર-જનરલની પરિષદે વિધાન મંડળ (Legislature) તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.
- ભારતીય સિવિલ સર્વિસિસ (ICS) માટે શરૂઆત.
1.6 ચાર્ટર એક્ટ, 1853 (Charter Act, 1853)
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- ગવર્નર-જનરલની પરિષદના કાયદાકીય સભ્યોની સંખ્યા વધારીને 12 કરી (6 ઉચ્ચ અધિકારી, 6 અન્ય).
- લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલ અને એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલને અલગ કરવામાં આવી (સત્તાના વિભાજનની શરૂઆત).
- સિવિલ સર્વિસિસની ભરતી માટે ખુલ્લી સ્પર્ધા (Open Competition) – ભારતીયોને પણ આમંત્રણ (પ્રથમવાર).
- કંપનીના વેપાર સંબંધી વિશેષાધિકારો સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત. કંપની ફક્ત ટ્રસ્ટી તરીકે રહી.
- કંપનીના શેરધારકોને લાભાંશ માટે સરકાર દ્વારા પ્રથમવાર ગેરંટી.
- બંગાળ, બોમ્બે, મદ્રાસ, આગ્રા, પંજાબ માટે અલગ લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરોની વ્યવસ્થા.
મહત્વ:
- આ છેલ્લો ચાર્ટર એક્ટ હતો.
- લેજિસ્લેટિવ અને એક્ઝિક્યુટિવનો વિભાજન એ આધુનિક વિધાનસભાનું પ્રથમ સ્વરૂપ હતું.
- 1857નો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ આ કાયદાના સમયગાળામાં આવ્યો.
2. બ્રિટિશ તાજનું સીધું શાસન (1857-1947)
1857ના વિદ્રોહ પછી, બ્રિટિશ સંસદે ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1858 પસાર કરીને ભારતનો કારભાર સીધો બ્રિટિશ તાજને સોંપ્યો.
2.1 ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1858 (Government of India Act, 1858)
ઉદ્દેશ: ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું શાસન સમાપ્ત કરીને બ્રિટિશ સમ્રાટનું પ્રત્યક્ષ શાસન સ્થાપવું.
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- કંપનીનો અંત: ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું શાસન સમાપ્ત. કંપનીની સંપત્તિ બ્રિટિશ તાજને સ્થાનાંતરિત.
- સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ: ભારત માટે બ્રિટિશ સરકારમાં ભારત સચિવ (Secretary of State for India) નું પદ સર્જાયું. તે 15 સભ્યોની ઇન્ડિયા કાઉન્સિલ (મોટાભાગે નિવૃત્ત ભારતીય અધિકારીઓ) દ્વારા સહાયિત.
- વાઈસરોય: ગવર્નર-જનરલને વાઈસરોય (Viceroy) પણ કહેવા લાગ્યા. પ્રથમ વાઈસરોય: લોર્ડ કેનિંગ (છેલ્લા ગવર્નર-જનરલ પણ તે જ).
- તાજની સર્વોચ્ચતા: બ્રિટિશ સમ્રાટ/રાણી ભારતનો સર્વોચ્ચ શાસક.
- દ્વૈત શાસન સમાપ્ત: Board of Control અને Court of Directors બંને રદ્દ.
ખાસ: આ કાયદાએ પ્રથમવાર જાહેર કર્યું કે ભારત પ્રજા માટે શાસન છે, પણ ભારતીયોનો સહભાગ નહોતો.
2.2 ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ, 1861 (Indian Council Act, 1861)
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- વિધાન પરિષદોની સ્થાપના: ગવર્નર-જનરલની કારોબારી પરિષદમાં 6-12 વધારાના સભ્યો (ન્યૂનતમ અડધા બિન-સરકારી) ઉમેરવામાં આવ્યા.
- ભારતીયોનો સમાવેશ: પહેલીવાર ભારતીયોને વિધાન પરિષદમાં સ્થાન અપાયું. લોર્ડ કેનિંગે રાજા દેવ નારાયણ સિંહ અને સર દિનશા માનકજીને નિયુક્ત કર્યા.
- પોર્ટફોલિયો સિસ્ટમ: કારોબારી પરિષદના સભ્યોને પોર્ટફોલિયો આપવાનો આરંભ (આંતરિક, વિદેશ, નાણાં, લશ્કર – આ સિદ્ધાંતથી કેબિનેટ સિસ્ટમનો પાયો).
- મુંબઈ, મદ્રાસ, બંગાળ માટે અલગ વિધાન પરિષદો.
- સંપૂર્ણ બજેટ સબમિટ કરવાનો અધિકાર પરિષદને હતો, પરંતુ તેના પર ચર્ચા અને ફેરફારના અધિકારોસાથે મર્યાદિત.
મર્યાદાઓ:
- સભ્યો નિયુક્ત હતા, ચૂંટાયેલા નહીં.
- કોઈપણ કાયદો બનાવવા માટે ગવર્નર-જનરલની અનિવાર્ય સંમતિ.
- બજેટ પર ચર્ચા થઈ શકે, પણ મતદાન નહીં.
મહત્વ: આ કાયદો ભારતીયોને કાયદા નિર્માણમાં ભાગીદારીનો પ્રારંભ હતો.
2.3 ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ, 1892 (Indian Council Act, 1892)
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- સભ્યોની સંખ્યામાં વધારો: કેન્દ્રમાં સભ્યો 16 (10 વધારાના, 6 તાજના અધિકારી) અને પ્રાંતોમાં સભ્યો 20 સુધી.
- પ્રતિનિધિત્વની શરૂઆત: પહેલીવાર ‘ચૂંટણી’નો ખ્યાલ આવ્યો. પરંતુ પ્રતિનિધિઓ ચૂંટવાની જગ્યાએ, ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ, યુનિવર્સિટીઓ, મ્યુનિસિપાલિટી, જિલ્લા બોર્ડો જેવી સંસ્થાઓ ભલામણ કરતી હતી.
- બજેટ પર ચર્ચાનો અધિકાર: સભ્યોને બજેટ પર સવાલ પૂછવા અને તેના પર ચર્ચા કરવાનો અધિકાર (પણ વિભાજન અને મતદાન નહીં).
- વિધેયકો રજૂ કરવાનો અધિકાર: કેટલાક વિષયો પર સભ્યો ખાનગી વિધેયકો રજૂ કરી શકતા હતા.
- પ્રાંતોની વિધાન પરિષદોમાં બિન-સરકારી બહુમતી (Non-Official Majority) ની જોગવાઈ.
મર્યાદાઓ:
- હજુ પણ ‘નિયુક્તિ’ સિસ્ટમ પ્રબળ.
- અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ કે મતદાનની સુવિધા નહીં.
મહત્વ: 1892ના એક્ટથી ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (INC) ની માંગણીઓ (જે 1885માં સ્થપાઈ) ને અંશતઃ માન્યતા મળી.
2.4 ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ, 1909 (મોર્લી-મિન્ટો સુધારા)
ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય:
- 1905ના બંગાળ ભાગલા અને સ્વદેશી ચળવળના વિરોધને પગલે.
- બ્રિટિશ ગૃહ સચિવ જ્હોન મોર્લી અને ભારતના વાઈસરોય લોર્ડ મિન્ટોના નામ પરથી.
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- અલગ નિર્વાચક મંડળ (Separate Electorate): મુસ્લિમો માટે અલગ નિર્વાચક મંડળ – પ્રથમવાર. આ ‘સાંપ્રદાયિકતા’નું બીજ રોપાયું.
- ચૂંટણી પ્રણાલીની શરૂઆત: સીધી ચૂંટણી (પરોક્ષ ચૂંટણી પહેલેથી હતી). સભ્યોની ચૂંટણી થવા લાગી.
- સભ્યોની સંખ્યા વધારી:
- કેન્દ્રીય વિધાન પરિષદ: 16 થી 60 સભ્યો.
- પ્રાંતીય વિધાન પરિષદો: 50 થી 200 સભ્યો.
- પ્રથમ ભારતીય સભ્ય: સત્યેન્દ્ર પી. સિંહા (ગવર્નર-જનરલની કારોબારી પરિષદમાં).
- કાયદા નિર્માણની સત્તા: સભ્યોને પૂરક પ્રશ્નો (Supplementary questions) પૂછવાનો અધિકાર. ‘ખાનગી વિધેયકો’ પર ચર્ચા થઈ શકે.
- બજેટને બે ભાગમાં વહેંચ્યું: ચર્ચાયોગ્ય અને અચર્ચાયોગ્ય.
ખામીઓ:
- બ્રિટિશ અધિકારીઓની પરિષદોમાં સંપૂર્ણ સર્વોચ્ચતા.
- પ્રાંતોમાં સ્વાયત્તતા નહીં.
- અલગ નિર્વાચક મંડળને કારણે હિંદુ-મુસ્લિમ વિભાજન વધ્યું.
મહત્વ: આ કાયદો ભારતીયોને ચૂંટણી પ્રણાલી અને પ્રતિનિધિત્વ તરફ મોટું પગલું હતું, પણ સાંપ્રદાયિકતાની શરૂઆતનો પણ દોષિત.
2.5 ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1919 (મોન્ટેગ્યુ-ચેલ્મ્સફોર્ડ સુધારા)
પૃષ્ઠભૂમિ:
- પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ (1914-18) પછી ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળે વધુ માંગણીઓ કરી.
- ભારતના સચિવ એડવિન મોન્ટેગ્યુ અને વાઈસરોય લોર્ડ ચેલ્મ્સફોર્ડ દ્વારા.
- મોન્ટેગ્યુ ઘોષણા (1917): “બ્રિટિશ સરકારની નીતિ એ છે કે ભારતમાં સંસદીય સંસ્થાઓના વિકાસ દ્વારા ક્રમિક રીતે સ્વરાજ અપાવું.”
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- દ્વૈત શાસન (Dyarchy) ની શરૂઆત: પ્રાંતોમાં બે વર્ગના વિષયો –
- આરક્ષિત (Reserved): કાયદો, પોલીસ, જેલ, નાણાં, જમીનની આવક (ગવર્નર અને તેની પરિષદના હાથમાં).
- હસ્તાંતરિત (Transferred): શિક્ષણ, કૃષિ, સ્વાસ્થ્ય, સ્થાનિક સ્વરાજ (ભારતીય મંત્રીઓના હાથમાં, જે વિધાન પરિષદ પ્રત્યે જવાબદાર).
- કેન્દ્રમાં બે ગૃહો (Bicameralism):
- રાજ્યસભા (Council of States): ઉપલું ગૃહ, 60 સભ્યો, 5 વર્ષનો કાર્યકાળ.
- વિધાન સભા (Legislative Assembly): નીચલું ગૃહ, 144 સભ્યો (જેમાંથી 104 ચૂંટાયેલા, 40 નિયુક્ત), 3 વર્ષનો કાર્યકાળ.
- પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા: પ્રાંતોને અલગ કાયદાકીય સૂચિ મળી.
- સીધી ચૂંટણી વિસ્તરણ: મર્યાદિત મતાધિકાર (મિલકત, કર, શિક્ષણના આધારે).
- ભારતીય સિવિલ સર્વિસિસમાં 33% ભારતીયોની ભરતી થઈ શકે તેવી જોગવાઈ.
- કેન્દ્ર અને પ્રાંતો વચ્ચે સત્તાઓનું વિભાજન: ત્રણ સૂચિઓ (Central, Provincial, Concurrent) – ભારતમાં પ્રથમવાર ફેડરલિઝમનો ખ્યાલ.
- સાયમન કમિશન (1927) ની રચના માટે આ એક્ટમાં જોગવાઈ (આગામી સુધારા માટે).
મર્યાદાઓ:
- ‘Dyarchy’ ખૂબ જ જટિલ અને અવ્યવહારુ સાબિત થયું.
- મંત્રીઓ પાસે નાણાંની સત્તા નહોતી.
- ગવર્નર પાસે ‘વીટો’ (Veto) નો અધિકાર.
- મતાધિકાર અત્યંત મર્યાદિત (ફક્ત 10% પુખ્ત પુરુષો).
મહત્વ: આ કાયદાથી ભારતમાં ફેડરલ સિસ્ટમ અને ઉત્તરદાયિત્વ શાસનની શરૂઆત થઈ. ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1935 માટેનો પાયો રચ્યો.
2.6 ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1935 (Government of India Act, 1935)
પૃષ્ઠભૂમિ:
- સાયમન કમિશન (1927)ની ભલામણો, ગોળમેજી પરિષદો (1930-32), અને વ્હાઇટ પેપર (1933) પછી.
- આ ભારતીય બંધારણના ઈતિહાસનો સૌથી લાંબો કાયદો (451 કલમો, 15 પરિશિષ્ટ).
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- અખિલ ભારતીય સંઘ (All-India Federation):
- બ્રિટિશ પ્રાંતો + દેશી રાજ્યો (Princely States) નો સમાવેશ થતો.
- (નોંધ: દેશી રાજ્યો જોડાવવા તૈયાર ન હોવાથી આ સંઘ ક્યારેય અમલમાં ન આવ્યો.)
- પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા (Provincial Autonomy):
- દ્વૈત શાસન (Dyarchy) નાબૂદ.
- પ્રાંતોને સ્વતંત્ર કાયદાકીય, કારોબારી અને નાણાકીય સત્તાઓ.
- ગવર્નર રાજ્યનો વડા, પણ મંત્રીઓની પરિષદ (વિધાનસભા પ્રત્યે જવાબદાર) દ્વારા શાસન.
- કેન્દ્રમાં દ્વૈત શાસન (Dyarchy at Centre):
- આરક્ષિત: સંરક્ષણ, વિદેશ, કોમી બાબતો, જાતિ (ગવર્નર-જનરલ પ્રત્યે જવાબદાર).
- હસ્તાંતરિત: બાકીના વિષયો (કેન્દ્રીય વિધાનસભા પ્રત્યે જવાબદાર મંત્રીઓ).
- સત્તાઓનું વિભાજન: ત્રણ સૂચિઓ – સંઘીય (Federal), પ્રાંતીય (Provincial), સમવર્તી (Concurrent).
- દ્વિગૃહી કેન્દ્ર: રાજ્યસભા (260 સભ્યો) અને વિધાનસભા (375 સભ્યો).
- અલગ નિર્વાચક મંડળનો વિસ્તાર: મુસ્લિમો, શીખો, ખ્રિસ્તીઓ, એંગ્લો-ઇન્ડિયન, યુરોપિયનો અને દલિતો (Scheduled Castes) માટે.
- રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ની સ્થાપના (1935) આ એક્ટ હેઠળ.
- સંઘીય અદાલત (Federal Court) ની સ્થાપના (1937) – ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતનો પુરોગામી.
- પ્રાંતોમાં દ્વિગૃહતા: બંગાળ, બોમ્બે, મદ્રાસ, બિહાર, અસમમાં ઉપલા ગૃહો (Legislative Councils).
- પાકિસ્તાનનો ખ્યાલ: આ એક્ટમાં ‘મુસ્લિમ બહુમતી પ્રાંતો’ (પંજાબ, સિંધ, NWFP, બંગાળ) ની જોગવાઈએ પાકિસ્તાનની વિચારધારાને બળ આપ્યું.
મહત્વ:
- 1935નો કાયદો ભારતીય બંધારણનો સૌથી મોટો સ્રોત છે. આજના બંધારણની ઘણી સુવિધાઓ (ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર, સત્તાઓનું વિભાજન, કટોકટીની જોગવાઈઓ, ન્યાયતંત્ર) આમાંથી લેવામાં આવી છે.
- 1937ની ચૂંટણીઓ આ એક્ટ હેઠળ થઈ, જેમાં કોંગ્રેસે 8માંથી 7 પ્રાંતોમાં સરકાર બનાવી.
ખામીઓ:
- ગવર્નર-જનરલ અને ગવર્નરો પાસે ‘સ્પેશિયલ પાવર’ (વીટો, બજેટ ફેરફાર, વિધાનસભા વિસર્જન) હતા.
- દેશી રાજ્યોના જોડાણનો ભાગ અમલમાં ન આવ્યો.
2.7 ઈન્ડિયન ઈન્ડિપેન્ડન્સ એક્ટ, 1947 (Indian Independence Act, 1947)
પૃષ્ઠભૂમિ:
- બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી, કેબિનેટ મિશન (1946) , માઉન્ટબેટન યોજના (3 જૂન 1947) અને ભારતના ભાગલાના નિર્ણય પછી.
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- 15 ઓગસ્ટ 1947: ભારત અને પાકિસ્તાન બે સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રો અસ્તિત્વમાં આવ્યા.
- બ્રિટિશ સાર્વભૌમત્વનો અંત: બ્રિટિશ સંસદ ભારતીય બાબતો માટે કોઈ કાયદો નહીં બનાવી શકે.
- ગવર્નર-જનરલનું પદ: તાત્કાલિક રહેશે, પણ બ્રિટિશ સરકારનો એજન્ટ નહીં, બદલે ભારતીય રાજાના પ્રતિનિધિ તરીકે.
- વિધાન સત્તા: ભારતની બંધારણ સભાને સંપૂર્ણ વિધાન સત્તા મળી.
- દેશી રાજ્યોની આઝાદી: દેશી રાજ્યો ભારત કે પાકિસ્તાનમાં જોડાવા સ્વતંત્ર હતા.
- 1935નો એક્ટ કાયમી સુધીના માર્ગદર્શક તરીકે: જ્યાં સુધી નવું બંધારણ ન બને, ત્યાં સુધી 1935નો કાયદો (જરૂરી ફેરફારો સાથે) અમલમાં રહેશે.
- બંધારણ સભા બંધારણ બનાવવા અને સામાન્ય કાયદા બનાવવા બંને માટે સત્તા ધરાવતી.
મહત્વ: આ કાયદો ભારત માટે સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા લાવ્યો.
3. બંધારણ સભા (Constituent Assembly of India) – 1946 થી 1950
3.1 રચના અને પૃષ્ઠભૂમિ
- કેબિનેટ મિશન યોજના (1946) હેઠળ બંધારણ સભાની રચના કરવાનો પ્રસ્તાવ.
- 9 ડિસેમ્બર 1946: પ્રથમ સત્ર, નવી દિલ્હીના કોન્સ્ટિટ્યુએન્ટ એસેમ્બલી હોલ (હાલનું સંસદ ભવન)માં.
- કુલ સભ્યો: 389 (292 બ્રિટિશ પ્રાંતોમાંથી, 93 દેશી રાજ્યોમાંથી, 4 મુખ્ય કમિશનર પ્રાંતોથી).
- ભારતના ભાગલા (જૂન 1947) પછી, બંધારણ સભાના સભ્યો ઘટીને 299 થયા (229 પ્રાંતો + 70 દેશી રાજ્યો).
- પ્રથમ અધ્યક્ષ: ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહ (ત્યારબાદ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ).
- મુખ્ય મસૌદો નીવેડશે (Drafting Committee) ના અધ્યક્ષ: ડૉ. બી.આર. આંબેડકર (‘બંધારણના શિલ્પી’).
- કુલ બેઠકો: 165 બેઠકો, 2 વર્ષ 11 મહિના 18 દિવસમાં બંધારણ તૈયાર કર્યું.
3.2 બંધારણ સભાના મહત્વપૂર્ણ સમિતિઓ
- ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિ (7 સભ્યો): ડૉ. બી.આર. આંબેડકર (અધ્યક્ષ)
- યુનિયન પાવર સમિતિ: જવાહરલાલ નેહરુ
- યુનિયન કોન્સ્ટિટ્યુએન્ટ એસેમ્બલી સમિતિ: વલ્લભભાઈ પટેલ
- મૂળભૂત અધિકારો અને લઘુમતી સમિતિ: સરદાર પટેલ (પછીથી ડૉ. આંબેડકર)
- પ્રાંતીય બંધારણ સમિતિ: સરદાર પટેલ
- નિયમ પ્રણાલી સમિતિ (Rules of Procedure): રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
3.3 મુખ્ય ઐતિહાસિક તારીખો
| તારીખ | ઘટના |
|---|---|
| 6 ડિસેમ્બર 1946 | બંધારણ સભાની રચના |
| 9 ડિસેમ્બર 1946 | પ્રથમ બેઠક (મુસ્લિમ લીગના વિરોધ સાથે) |
| 11 ડિસેમ્બર 1946 | ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (અધ્યક્ષ) અને એચ.સી. મુખર્જી (ઉપાધ્યક્ષ)ની ચૂંટણી |
| 13 ડિસેમ્બર 1946 | જવાહરલાલ નેહરુએ “લક્ષ્યાંક ઠરાવ” (Objective Resolution) રજૂ કર્યો (26 નવેમ્બર 1949ના રોજ પ્રસ્તાવનામું બન્યું) |
| 22 જુલાઈ 1947 | રાષ્ટ્રીય ધ્વજ (તિરંગો) અપનાવ્યો |
| 15 ઓગસ્ટ 1947 | સ્વતંત્રતા; બંધારણ સભા સંસદ તરીકે પણ કાર્ય કરવા લાગી |
| 29 ઓગસ્ટ 1947 | ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિની રચના |
| 26 ફેબ્રુઆરી 1948 | પ્રથમ મુસદ્દો (Draft Constitution) રજૂ |
| 4 નવેમ્બર 1948 | બીજો મુસદ્દો રજૂ |
| 14 નવેમ્બર 1949 | ત્રીજા વાંચન માટે ચર્ચા |
| 26 નવેમ્બર 1949 | ભારતીય બંધારણ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર અને પસાર |
| 24 જાન્યુઆરી 1950 | છેલ્લા સત્રમાં 284 સભ્યોએ હસ્તાક્ષર કર્યા; “જના ગણ મન” રાષ્ટ્રગીત તરીકે અપનાવાયું |
| 26 જાન્યુઆરી 1950 | બંધારણ અમલમાં (પ્રજાસત્તાક દિવસ) |
3.4 બંધારણ સભાના સ્ત્રોત
ભારતીય બંધારણે વિશ્વના વિવિધ બંધારણોની સારી સુવિધાઓ આત્મસાત કરી:
| દેશ | અપનાવેલ સુવિધા |
|---|---|
| યુકે | સંસદીય સરકાર, કાયદાનું પ્રભુત્વ, એકલ નાગરિકત્વ, વિધિ સમિતિ પ્રણાલી, કેબિનેટ સિસ્ટમ |
| અમેરિકા | મૂળભૂત અધિકારો, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, જ્યુડિશિયલ રિવ્યુ, રાષ્ટ્રપતિની મહાભિયોગ પ્રક્રિયા, ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ |
| આયર્લેન્ડ | રાજ્યનીતિ નિદેશક તત્વો, રાજ્યસભાની ચૂંટણી પદ્ધતિ, રાષ્ટ્રપતિની નિમણૂક |
| કેનેડા | સમવાયતંત્ર (ફેડરલ) પ્રણાલી, અવશિષ્ટ સત્તાઓ કેન્દ્ર સાથે, સંયુક્ત સૂચિ |
| ઑસ્ટ્રેલિયા | સંયુક્ત સૂચિ, વેપાર-વાણિજ્ય સ્વાતંત્ર્ય, સંસદના બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક |
| જર્મની | કટોકટી દરમિયાન મૂળભૂત અધિકારો પર પ્રતિબંધ |
| ફ્રાન્સ | પ્રજાસત્તાક, સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુત્વનો સિદ્ધાંત |
| યુએસએસઆર | મૂળભૂત ફરજો, ન્યાયનો કારભાર (મૂળ પ્રસ્તાવના) |
| દક્ષિણ આફ્રિકા | બંધારણ સુધારાની પ્રક્રિયા, રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી |
| જાપાન | કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા (Procedure established by law) |
નોંધ: ‘સમાનતાનો અધિકાર’, ‘વાણી સ્વાતંત્ર્ય’ અમેરિકાથી, ‘વિચાર, અભિવ્યક્તિ, શ્રદ્ધા, ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા’ ફ્રાંસથી, ‘સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય’ રશિયન ક્રાંતિથી.
4. બંધારણ સભા દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા મહત્વપૂર્ણ કાયદા (1946-50)
આ સમયગાળામાં બંધારણ સભાએ સામાન્ય સંસદ તરીકે નીચેના કાયદા બનાવ્યા:
- ભારતીય સ્વતંત્રતા (દેશી રાજ્યો) અધિનિયમ, 1947: દેશી રાજ્યોને ભારતમાં જોડાવા માટે.
- રાજ્યોનું સમૂહરૂપ (States Merger) ની યોજનાઓ (સરદાર પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ).
- નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) અને સર્વોચ્ચ અદાલત માટેના કાયદા.
- સાંપ્રદાયિક નિર્વાચક મંડળ નાબૂદ (Lady Lakshmibai અને ડૉ. આંબેડકરની હિમાયતથી).
બંધારણીય વિકાસનો સારાંશ (1773-1950)
| વર્ષ | અધિનિયમ | મુખ્ય યોગદાન |
|---|---|---|
| 1773 | રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ | બ્રિટિશ સંસદનો પ્રથમ હસ્તક્ષેપ; કલકત્તા સર્વોચ્ચ અદાલત; ગવર્નર-જનરલ |
| 1784 | પિટ્સ ઈન્ડિયા એક્ટ | દ્વૈત નિયંત્રણ; Board of Control |
| 1793 | ચાર્ટર એક્ટ | વેપાર એકાધિકાર વધારો; કંપનીના પગારો નક્કી |
| 1813 | ચાર્ટર એક્ટ | વેપાર એકાધિકાર સમાપ્ત (ચીન સિવાય); શિક્ષણ માટે 1 લાખ રૂપિયા |
| 1833 | ચાર્ટર એક્ટ | કેન્દ્રીકરણ; ભારતના ગવર્નર-જનરલ; અધિકારીઓમાં સમાનતા |
| 1853 | ચાર્ટર એક્ટ | કારોબારી-વિધાન પૃથક્કરણ; સિવિલ સર્વિસિસમાં ખુલ્લી સ્પર્ધા |
| 1858 | ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ | કંપનીનો અંત; તાજનું સીધું શાસન; સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ; વાઈસરોય |
| 1861 | ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ | વિધાનમાં ભારતીયો; પોર્ટફોલિયો સિસ્ટમ |
| 1892 | ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ | ચૂંટણી (ભલામણથી); બજેટ ચર્ચા; સવાલ પૂછવાનો અધિકાર |
| 1909 | મોર્લી-મિન્ટો સુધારા | અલગ નિર્વાચક મંડળ; સાંપ્રદાયિકતાનો પ્રારંભ |
| 1919 | મોન્ટેગ્યુ-ચેલ્મ્સફોર્ડ | પ્રાંતોમાં દ્વૈત શાસન; કેન્દ્રમાં દ્વિગૃહી; પ્રથમ ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર |
| 1935 | ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ | પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા; કેન્દ્રમાં ડાયાર્કી; સંઘીય અદાલત; RBI; ભારતીય બંધારણનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત |
| 1947 | ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ | ભારત અને પાકિસ્તાનની સ્વતંત્રતા; બંધારણ સભાની સંપૂર્ણ સત્તા |
| 26.11.1949 | ભારતીય બંધારણ પસાર | 395 કલમો, 8 પરિશિષ્ટ (હાલ 448+ કલમો, 12 પરિશિષ્ટ) |
| 26.01.1950 | પ્રજાસત્તાક દિવસ | બંધારણ સંપૂર્ણ અમલમાં |
મોક ટેસ્ટ (100 MCQ) – ભારતના બંધારણનો ઈતિહાસ
નીચેના પ્રશ્નો સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી છે:
- ભારતમાં પ્રથમ વખત બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા કંપનીના શાસનને નિયંત્રિત કરનારો કાયદો કયો હતો?
A) પિટ્સ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1784
B) રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ, 1773
C) ચાર્ટર એક્ટ, 1793
D) ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1858
જવાબ: B - ‘લક્ષ્યાંક ઠરાવ’ (Objective Resolution) કોણે રજૂ કર્યો હતો, જે પાછળથી પ્રસ્તાવનામું બન્યું?
A) મહાત્મા ગાંધી
B) સરદાર પટેલ
C) જવાહરલાલ નેહરુ
D) ડૉ. આંબેડકર
જવાબ: C - 1909ના મોર્લી-મિન્ટો સુધારામાં કયા સમુદાય માટે ‘અલગ નિર્વાચક મંડળ’ (Separate Electorate) ની શરૂઆત થઈ?
A) શીખ
B) મુસ્લિમ
C) હિન્દુ
D) ખ્રિસ્તી
જવાબ: B - નીચેનામાંથી કોણ પ્રથમ ભારતીય વાઈસરોય હતા?
A) સી. રાજગોપાલાચારી
B) લોર્ડ માઉન્ટબેટન
C) લોર્ડ કેનિંગ
D) લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિંક
જવાબ: C (લોર્ડ કેનિંગ છેલ્લા ગવર્નર-જનરલ અને પ્રથમ વાઈસરોય બંને હતા) - ‘દ્વૈત શાસન’ (Dyarchy) ની જોગવાઈ કયા અધિનિયમ દ્વારા થઈ?
A) 1909
B) 1919
C) 1935
D) 1947
જવાબ: B (પ્રાંતોમાં) - ભારતીય બંધારણ સભાના ડ્રાફ્ટિંગ કમિટીના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
A) સરદાર પટેલ
B) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
C) જવાહરલાલ નેહરુ
D) ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
જવાબ: D - કયા અધિનિયમ દ્વારા ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનું શાસન સમાપ્ત થયું અને બ્રિટિશ તાજે સીધું નિયંત્રણ મેળવ્યું?
A) 1833નો ચાર્ટર એક્ટ
B) 1858નો ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ
C) 1861નો ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ
D) 1947નો સ્વતંત્રતા અધિનિયમ
જવાબ: B - 1935ના ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટમાં કેટલા પ્રકારની સૂચિઓ (Lists) હતી?
A) બે
B) ત્રણ
C) ચાર
D) એક
જવાબ: B (Federal, Provincial, Concurrent) - ભારતનું બંધારણ ક્યારે સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવ્યું?
A) 15 ઓગસ્ટ 1947
B) 26 નવેમ્બર 1949
C) 26 જાન્યુઆરી 1950
D) 24 જાન્યુઆરી 1950
જવાબ: C - ‘ભારતીય સિવિલ સર્વિસિસ (ICS)માં ખુલ્લી સ્પર્ધા’ની શરૂઆત કયા અધિનિયમથી થઈ?
A) 1813નો ચાર્ટર એક્ટ
B) 1833નો ચાર્ટર એક્ટ
C) 1853નો ચાર્ટર એક્ટ
D) 1861નો ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ
જવાબ: C
(નોંધ: 100 MCQ સુધી પૂર્ણ કરવા માટે આવા 90 વધુ પ્રશ્નો દરેક સબટોપિક પર બનાવી શકાય છે)
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
- Consider the following statements: (2019)
- The Montagu-Chelmsford Reforms of 1919 recommended the introduction of Dyarchy at the provincial level.
- The Government of India Act of 1935 proposed a federal form of government for India.
Which of the statements given above is/are correct?
A) 1 only B) 2 only C) Both 1 and 2 D) Neither 1 nor 2
જવાબ: C
- The Government of India Act of 1919 gave the right to vote to: (2005)
A) All adults
B) Only women
C) Limited number of people based on property, tax, or education
D) Only landlords
જવાબ: C - Which of the following Acts introduced the principle of election for the first time in India? (2020)
A) Government of India Act, 1858
B) Indian Councils Act, 1861
C) Indian Councils Act, 1892
D) Government of India Act, 1935
જવાબ: C (1892માં ભલામણથી ચૂંટણીનો ખ્યાલ; 1909માં સીધી ચૂંટણી) - The federal court of India was established by which act? (2015)
A) Government of India Act, 1919
B) Government of India Act, 1935
C) Indian Independence Act, 1947
D) Charter Act, 1853
જવાબ: B
GPSC (Gujarat Administrative Service)
- ‘પિટ્સ ઈન્ડિયા એક્ટ, 1784’ નું મુખ્ય લક્ષણ શું હતું? (GPSC 2017)
A) કંપનીનો વેપાર એકાધિકાર સમાપ્ત
B) ભારતમાં બ્રિટિશ તાજનું સર્વોચ્ચ નિયંત્રણ
C) ભારતીયોને વિધાન પરિષદમાં સ્થાન
D) કેન્દ્રમાં દ્વૈત શાસન
જવાબ: B - ભારતના બંધારણનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત કયો અધિનિયમ છે? (GPSC 2019)
A) 1909નો એક્ટ
B) 1919નો એક્ટ
C) 1935નો એક્ટ
D) 1947નો એક્ટ
જવાબ: C - ‘અલગ નિર્વાચક મંડળ’ (Separate Electorate) ની શરૂઆત ભારતમાં કયા સુધારાથી થઈ? (GPSC 2015)
A) મોન્ટેગ્યુ-ચેલ્મ્સફોર્ડ સુધારા
B) મોર્લી-મિન્ટો સુધારા
C) સાયમન કમિશન
D) કેબિનેટ મિશન
જવાબ: B - બંધારણ સભાની રચના કઈ યોજના હેઠળ થઈ?
A) માઉન્ટબેટન યોજના
B) કેબિનેટ મિશન યોજના
C) વેવેલ યોજના
D) ક્રિપ્સ મિશન
જવાબ: B
ભારતના બંધારણનો ઈતિહાસ 1773થી 1950ની સતત વિકસતી પ્રક્રિયા છે. દરેક અધિનિયમ ભારતીયોને થોડી વધુ સ્વતંત્રતા અને પ્રતિનિધિત્વ તરફ લઈ જતો હતો. 1935નો અધિનિયમ સૌથી સશક્ત હતો, જેના પર આજનું બંધારણ ઘણું લાગે છે. 1946ની બંધારણ સભા, ડૉ. આંબેડકરની અધ્યક્ષતાવાળી ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિએ 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ બંધારણ તૈયાર કર્યું, જે 26 જાન્યુઆરી 1950થી અમલમાં છે.