ભારતના બંધારણનો ઇતિહાસ | રચના, વિકાસ અને મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ (Complete Notes)

ભારતનું બંધારણ વિશ્વનું સૌથી મોટું લખિત બંધારણ છે. તેનો વિકાસ એક દિવસમાં થયો નહોતો, પરંતુ 1773થી 1950 સુધીના અનેક કાયદા અને સુધારાઓ દ્વારા તે તૈયાર થયું છે.

આ લેખમાં આપણે બંધારણના વિકાસનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ વિગતવાર સમજશું, જે ખાસ કરીને GPSC, UPSC, SSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

બંધારણ પહેલાની બંધારણીય ઘટનાઓ (1773-1935)

ક્રમ	અધિનિયમ/ઘટના	વર્ષ	મહત્વપૂર્ણ લક્ષણો
1	રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ	1773	ગવર્નર-જનરલની સ્થાપના (લોર્ડ વોરેન હેસ્ટિંગ્સ), કલકત્તામાં સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના
2	પિટ્સ ઈન્ડિયા એક્ટ	1784	બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલની સ્થાપના, કંપની અને તાજ વચ્ચે દ્વૈત સરકાર
3	ચાર્ટર એક્ટ	1813	કંપનીના વેપાર એકાધિકારનો અંત (ચા અને ચીન સિવાય)
4	ચાર્ટર એક્ટ	1833	ગવર્નર-જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિંક), કાયદા બનાવવાની સત્તા અલગ
5	ચાર્ટર એક્ટ	1853	વિધાન પરિષદમાં 6 નવા સભ્યો, સિવિલ સર્વિસની ખુલ્લી સ્પર્ધા
6	ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ	1858	કંપનીનો અંત, બ્રિટિશ તાજનો સીધો શાસન, વાઇસરોયની સ્થાપના (લોર્ડ કેનિંગ)
7	ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ	1861	પોર્ટફોલિયો સિસ્ટમની શરૂઆત, કાયદા બનાવવા માટે ભારતીયોની નિમણૂક
8	ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ	1892	અપ્રત્યક્ષ ચૂંટણીની શરૂઆત, બજેટ ચર્ચાની મંજૂરી
9	ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ	1909	મિન્ટો-મોર્લી સુધારા, અલગ મતદાર મંડળ (મુસ્લિમો માટે)
10	ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ	1919	મોન્ટેગ્યુ-ચેમ્સફોર્ડ સુધારા, દ્વૈત શાસન (ડાયાર્કી), કેન્દ્ર અને પ્રાંતોમાં વિભાજન
11	સિમોન કમિશન	1927	ભારતીયોના વિરોધનો સામનો (લાલા લાજપત રાયનું નિધન)
12	ગોળમેજ પરિષદ	1930-32	ત્રણ પરિષદ, ગાંધી-અરવિન કરાર, પૂના પેક્ટ
13	ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ	1935	સૌથી મહત્વપૂર્ણ, સંઘીય માળખું, પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા

ભારત સરકાર અધિનિયમ 1935 (મહત્વપૂર્ણ)

આ અધિનિયમ ભારતીય બંધારણનો આધાર બન્યો. ઘણા લક્ષણો સીધા આ અધિનિયમમાંથી લેવામાં આવ્યા.

લક્ષણ	વિગત
સંઘીય માળખું	કેન્દ્ર અને પ્રાંતો વચ્ચે સત્તાનું વિભાજન
ત્રણ સૂચિઓ	સંઘ સૂચિ, પ્રાંતીય સૂચિ, સમવર્તી સૂચિ
પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા	પ્રાંતોને સીધો શાસન કરવાની સત્તા
ડાયાર્કીનો અંત	પ્રાંતોમાંથી ડાયાર્કી દૂર કરવામાં આવી
સંઘીય અદાલત	ભારતની પ્રથમ સંઘીય અદાલતની સ્થાપના
રિઝર્વ બેંક	RBI ની સ્થાપના (1935)
પ્રાંતોમાં દ્વિગૃહી	બંગાળ, બોમ્બે, મદ્રાસ, બિહાર, અસમ, યુપીમાં ધારાસભા અને પરિષદ

GPSC/PSI માટે ખાસ નોંધ: 1935નો અધિનિયમ ભારતીય બંધારણનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત છે. સંઘીય માળખું, સૂચિઓ, ગવર્નરની સત્તાઓ આમાંથી લેવામાં આવી.

કેબિનેટ મિશન યોજના (1946)

મુદ્દો	વિગત
સમય	માર્ચ 1946
સભ્યો	લોર્ડ પેથિક-લોરેન્સ (અધ્યક્ષ), સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સ, એ.વી. એલેક્ઝાન્ડર
ઉદ્દેશ	ભારતને સત્તાનું હસ્તાંતરણ કરવાની યોજના
મુખ્ય દરખાસ્તો	1. સંઘીય સરકાર (કેન્દ્રમાં રક્ષા, વિદેશ, સંચાર) 2. ત્રણ જૂથો (A-હિન્દુ બહુમતી, B-મુસ્લિમ, C-મુસ્લિમ) 3. બંધારણ સભાની રચના
અસ્વીકાર	મુસ્લિમ લીગે પાકિસ્તાનની માંગને કારણે અસ્વીકાર કર્યો
સ્વીકાર	કોંગ્રેસે 6 જૂન 1946ના રોજ સ્વીકાર કર્યો

ખાસ નોંધ: કેબિનેટ મિશનની યોજના પ્રમાણે જ બંધારણ સભાની રચના કરવામાં આવી.

4. બંધારણ સભાની રચના

4.1 રચનાનો આધાર

• કેબિનેટ મિશન યોજના (1946)ના આધારે
• પ્રાંતીય વિધાનસભાઓના સભ્યો દ્વારા પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વની પદ્ધતિથી ચૂંટણી
• એકલ સ્થાનાંતરણીય મત પદ્ધતિ (Single Transferable Vote)

4.2 બંધારણ સભાની રચના

વિગત	માહિતી
કુલ સભ્યો	389 (શરૂઆતમાં)
બ્રિટિશ ભારત	292
દેશી રાજ્યો	93
મુખ્ય આયુક્ત વિસ્તાર	4
ભાગલા બાદ સભ્યો	299 (229 બ્રિટિશ ભારત + 70 દેશી રાજ્યો)
પ્રથમ બેઠક	9 ડિસેમ્બર 1946
અંતિમ બેઠક	24 જાન્યુઆરી 1950

4.3 બંધારણ સભાના મહત્વપૂર્ણ અધ્યક્ષો

હોદ્દો	નામ	સમયગાળો
કામચલાઉ અધ્યક્ષ	ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહ	9 ડિસેમ્બર 1946 – 11 ડિસેમ્બર 1946
સ્થાયી અધ્યક્ષ	ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ	11 ડિસેમ્બર 1946 – 24 જાન્યુઆરી 1950
ઉપાધ્યક્ષ	ડૉ. એચ.સી. મુખરજી	–
બંધારણના કાનૂની સલાહકાર	બી.એન. રાવ	–
પ્રારૂપ સમિતિના અધ્યક્ષ	ડૉ. બી.આર. આંબેડકર	29 ઓગસ્ટ 1947 – 26 નવેમ્બર 1949

4.4 બંધારણ સભાના પ્રથમ અને અંતિમ સત્ર

સત્ર	તારીખ	વિશેષતા
પ્રથમ સત્ર	9 ડિસેમ્બર 1946	મુસ્લિમ લીગનો બહિષ્કાર
બીજું સત્ર	20 જાન્યુઆરી 1947	રાષ્ટ્રગીત ‘જન ગણ મન’ ગાયું
ત્રીજું સત્ર	28 એપ્રિલ 1947	દેશી રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓ જોડાયા
ચોથું સત્ર	14 જુલાઈ 1947	ભારતના ભાગલાનો નિર્ણય
પાંચમું સત્ર	14 ઓગસ્ટ 1947	સ્વતંત્રતા દિવસની ઉજવણી
અંતિમ સત્ર	24 જાન્યુઆરી 1950	બંધારણ પર હસ્તાક્ષર, રાષ્ટ્રગીત ‘વંદે માતરમ’

5. બંધારણ સભાની મહત્વપૂર્ણ સમિતિઓ

5.1 મુખ્ય સમિતિઓ અને તેમના અધ્યક્ષો

ક્રમ	સમિતિનું નામ	અધ્યક્ષ
1	પ્રારૂપ સમિતિ (Drafting Committee)	ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
2	કાર્ય પ્રણાળી સમિતિ	ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
3	સંઘ સત્તા સમિતિ	જવાહરલાલ નેહરુ
4	રાજ્ય સમિતિ	જવાહરલાલ નેહરુ
5	મૂળભૂત અધિકારો અને લઘુમતી સમિતિ	સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ
6	પ્રાંતીય બંધારણ સમિતિ	સરદાર પટેલ
7	રાષ્ટ્રધ્વજ સમિતિ	જે.બી. કૃપલાની
8	સુપ્રીમ કોર્ટ સમિતિ	એસ. વરદાચારી
9	સંચાલક સમિતિ	કે.એમ. મુંશી
10	રાજ્ય સંધિ સમિતિ	જવાહરલાલ નેહરુ

5.2 પ્રારૂપ સમિતિ (Drafting Committee) – સૌથી મહત્વપૂર્ણ

ક્રમ	સભ્યનું નામ	વિશેષતા
1	ડૉ. બી.આર. આંબેડકર	અધ્યક્ષ (બંધારણના શિલ્પી)
2	એન. ગોપાલસ્વામી આયંગર	વરિષ્ઠ વકીલ
3	અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી આયર	કાનૂન નિષ્ણાત
4	ડૉ. કે.એમ. મુંશી	શિક્ષણવિદ, લેખક
5	સૈયદ મોહમ્મદ સાદુલ્લા	અસમના નેતા
6	બી.એલ. મિત્તર (રાજીનામું)	–
7	ડી.પી. ખૈતાન	–
(6)	ટી.ટી. કૃષ્ણમાચારી	મિત્તરના રાજીનામા બાદ સામેલ

ખાસ નોંધ: પ્રારૂપ સમિતિએ 141 દિવસ (166 બેઠકો) સુધી કામ કર્યું. મુસદ્દા પર 7,635 સુધારા લાવવામાં આવ્યા, જેમાંથી 2,473 સ્વીકારવામાં આવ્યા.

6 બંધારણ નિર્માણની સમયરેખા (Timeline)

તારીખ	ઘટના
9 ડિસેમ્બર 1946	બંધારણ સભાની પ્રથમ બેઠક
11 ડિસેમ્બર 1946	ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ સ્થાયી અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાયા
13 ડિસેમ્બર 1946	જવાહરલાલ નેહરુએ ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ રજૂ કર્યો
22 જાન્યુઆરી 1947	ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ પસાર
29 ઓગસ્ટ 1947	પ્રારૂપ સમિતિની રચના
4 નવેમ્બર 1948	બંધારણનો પ્રથમ મુસદ્દો રજૂ
14 નવેમ્બર 1949	બીજો મુસદ્દો રજૂ (સુધારા સાથે)
26 નવેમ્બર 1949	બંધારણ સભા દ્વારા બંધારણ પસાર
24 જાન્યુઆરી 1950	બંધારણ પર હસ્તાક્ષર, રાષ્ટ્રગીત નક્કી
26 જાન્યુઆરી 1950	બંધારણ સંપૂર્ણપણે લાગુ (પ્રવૃત્ત)

ખાસ નોંધ: 26 જાન્યુઆરીની પસંદગીનું કારણ – 1930ના લાહોર સત્રમાં પૂર્ણ સ્વરાજના ઠરાવની યાદમાં.

7 બંધારણના સ્ત્રોતો (વિદેશી પ્રભાવો)

7.1 દેશ પ્રમાણે લેવામાં આવેલા લક્ષણો

દેશ	લેવામાં આવેલા લક્ષણો
બ્રિટન	• સંસદીય સરકાર • કાયદાનું રાજ (Rule of Law) • એકલ નાગરિકતા • અટૉર્ની જનરલ • રિટો (Certiorari, Prohibition સિવાય) • નીચલા ગૃહનું વર્ચસ્વ • સ્પીકરની પદ્ધતિ
અમેરિકા	• મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights) • ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review) • સુપ્રીમ કોર્ટ • રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ (Impeachment) • ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ • સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર
આયર્લેન્ડ	• રાજ્યની નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંત (DPSP) • રાજ્યસભા માટે નોમિનેશન • રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીની પદ્ધતિ
કેનેડા	• સંઘીય માળખું (Federal Structure) • અવશેષ સત્તાઓ કેન્દ્ર પાસે • સર્વોચ્ચ અદાલતની સલાહકાર અધિકારક્ષેત્ર
ઑસ્ટ્રેલિયા	• સમવર્તી સૂચિ (Concurrent List) • વેપાર-વાણિજ્ય સ્વાતંત્ર્ય • સંસદના બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક
વાઈમર (જર્મની)	• કટોકટી દરમ્યાન મૂળભૂત અધિકારોનું સ્થગન
દક્ષિણ આફ્રિકા	• બંધારણ સુધારાની પ્રક્રિયા • રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણીની પદ્ધતિ
ફ્રાન્સ	• સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુત્વ (પ્રસ્તાવનામાં) • ગણતંત્ર (Republic)
સોવિયેત રશિયા	• મૂળભૂત કર્તવ્યો (Fundamental Duties) • પંચવર્ષીય યોજના (નિર્દેશક સિદ્ધાંતમાં)
જાપાન	• કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા (Procedure established by law)

GPSC/PSI માટે ખાસ: સૌથી વધુ પ્રભાવ – બ્રિટન અને અમેરિકાનો. સંસદીય પ્રણાલી બ્રિટનથી અને મૂળભૂત અધિકારો અમેરિકાથી.

8. મૂળ બંધારણ vs વર્તમાન બંધારણ (2026 સુધી)

માપદંડ	મૂળ બંધારણ (1950)	વર્તમાન બંધારણ (2026)
ભાગો	22	25
લેખો	395	448
અનુસૂચિઓ	8	12
સુધારાઓની સંખ્યા	0	106 (હમણાં સુધી)
શબ્દોની સંખ્યા	આશરે 1.45 લાખ	આશરે 1.85 લાખ
હસ્તાક્ષર કરનારા	284	–
સમયગાળો	2 વર્ષ 11 મહિના 18 દિવસ	–

8.1 ઉમેરાયેલી અનુસૂચિઓ

અનુસૂચિ	વિષય	ઉમેરાયેલ
9મી અનુસૂચિ	જમીન સુધારા કાયદા	1લા સુધારા (1951) દ્વારા
10મી અનુસૂચિ	દળબદલ વિરોધી કાયદો	52મા સુધારા (1985) દ્વારા
11મી અનુસૂચિ	પંચાયતી રાજ (29 વિષયો)	73મા સુધારા (1992) દ્વારા
12મી અનુસૂચિ	નગરપાલિકાઓ (18 વિષયો)	74મા સુધારા (1992) દ્વારા

9 મહત્વપૂર્ણ તથ્યો (One-Liners for Revision)

તથ્ય	વિગત
બંધારણ સભાના પ્રથમ કામચલાઉ અધ્યક્ષ	ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહ
બંધારણ સભાના સ્થાયી અધ્યક્ષ	ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
બંધારણ સભાના ઉપાધ્યક્ષ	ડૉ. એચ.સી. મુખરજી
બંધારણના શિલ્પી (ક્રાંતિકારી)	ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
બંધારણના કાનૂની સલાહકાર	બી.એન. રાવ
બંધારણ સભાના સૌથી વૃદ્ધ સભ્ય	ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહ (70 વર્ષ)
બંધારણ સભાના સૌથી યુવા સભ્ય	બી.આર. આંબેડકર (56 વર્ષ) – કેટલાક સ્ત્રોત પ્રમાણે ગોપાલ સ્વામી આયંગર
બંધારણ સભાની એકમાત્ર મહિલા સભ્ય	13 મહિલાઓ (પ્રમુખ: સરોજિની નાયડુ, રેનુકા રે, વિજયલક્ષ્મી પંડિત વગેરે)
બંધારણ પર હસ્તાક્ષર કરનારા કુલ	284 (24 જાન્યુઆરી 1950)
બંધારણ લખનાર (કલાકાર)	પ્રેમ બિહારી નારાયણ રાયઝડા
બંધારણનું સુશોભન	નંદલાલ બોઝ અને તેમની ટીમ
બંધારણનો મૂળ ખર્ચ	₹64 લાખ
બંધારણની કુલ બેઠકો	166 બેઠકો (11 સત્રો)
બંધારણની ચર્ચાના કુલ દિવસો	165 દિવસ
બંધારણની પ્રત (મૂળ)	હસ્તલિખિત, દેવનાગરી અને અંગ્રેજીમાં
રાષ્ટ્રગીત (જન ગણ મન) અપનાવવાની તારીખ	24 જાન્યુઆરી 1950
રાષ્ટ્રગીત ક્યારે ગાયું (પ્રથમ)	27 ડિસેમ્બર 1911, કલકત્તા કોંગ્રેસ અધિવેશન
વંદે માતરમની રચના	બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય (આનંદમઠ, 1882)
રાષ્ટ્રગીતનો સમય	આશરે 52 સેકન્ડ
રાષ્ટ્રગાનનો સમય	આશરે 20 સેકન્ડ

10. 50+ MCQs – સ્વ-મૂલ્યાંકન માટે

1. ભારતમાં કંપનીના વેપાર એકાધિકારનો અંત કયા અધિનિયમ દ્વારા આવ્યો?
(A) ચાર્ટર એક્ટ 1813
(B) ચાર્ટર એક્ટ 1833
(C) ચાર્ટર એક્ટ 1853
(D) ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ 1858

2. ‘ડાયાર્કી’ (દ્વૈત શાસન) કયા અધિનિયમ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી?
(A) ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ 1892
(B) ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ એક્ટ 1909
(C) ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ 1919
(D) ગવર્નમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ 1935

3. મુસ્લિમો માટે અલગ મતદાર મંડળની જોગવાઈ કયા અધિનિયમમાં કરવામાં આવી?
(A) 1892
(B) 1909 (મિન્ટો-મોર્લી)
(C) 1919
(D) 1935

4. ‘ભારતીય બંધારણનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત’ કયો અધિનિયમ છે?
(A) 1919નો અધિનિયમ
(B) 1935નો અધિનિયમ
(C) 1858નો અધિનિયમ
(D) 1909નો અધિનિયમ

5. ભારતમાં સૌપ્રથમ સંઘીય અદાલતની સ્થાપના કયા અધિનિયમ હેઠળ કરવામાં આવી?
(A) 1858
(B) 1861
(C) 1919
(D) 1935

6. બંધારણ સભાની પ્રથમ બેઠક ક્યારે મળી?
(A) 15 ઓગસ્ટ 1946
(B) 9 ડિસેમ્બર 1946
(C) 26 જાન્યુઆરી 1947
(D) 15 ઓગસ્ટ 1947

7. બંધારણ સભાના કામચલાઉ અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
(B) સરદાર પટેલ
(C) ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહ
(D) જવાહરલાલ નેહરુ

8. બંધારણ સભામાં ‘ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ’ કોણે રજૂ કર્યો?
(A) મહાત્મા ગાંધી
(B) સરદાર પટેલ
(C) ડૉ. આંબેડકર
(D) જવાહરલાલ નેહરુ

9. ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ ક્યારે પસાર થયો?
(A) 13 ડિસેમ્બર 1946
(B) 22 જાન્યુઆરી 1947
(C) 26 નવેમ્બર 1949
(D) 24 જાન્યુઆરી 1950

10. બંધારણ સભાના સ્થાયી અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) સરદાર પટેલ
(B) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
(C) ડૉ. આંબેડકર
(D) જે.બી. કૃપલાની

11. પ્રારૂપ સમિતિની રચના ક્યારે થઈ?
(A) 9 ડિસેમ્બર 1946
(B) 15 ઓગસ્ટ 1947
(C) 29 ઓગસ્ટ 1947
(D) 26 નવેમ્બર 1949

12. પ્રારૂપ સમિતિના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
(B) જવાહરલાલ નેહરુ
(C) ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
(D) સરદાર પટેલ

13. પ્રારૂપ સમિતિમાં કુલ કેટલા સભ્યો હતા?
(A) 5
(B) 6
(C) 7
(D) 8

14. નીચેમાંથી કોણ પ્રારૂપ સમિતિના સભ્ય ન હતા?
(A) એન. ગોપાલસ્વામી આયંગર
(B) અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી આયર
(C) સરદાર પટેલ
(D) ડૉ. કે.એમ. મુંશી

15. બી.એલ. મિત્તરના રાજીનામા બાદ પ્રારૂપ સમિતિમાં કોણ જોડાયા?
(A) જવાહરલાલ નેહરુ
(B) ટી.ટી. કૃષ્ણમાચારી
(C) મૌલાના આઝાદ
(D) સી. રાજગોપાલાચારી

16. બંધારણ સભા દ્વારા બંધારણ ક્યારે પસાર કરવામાં આવ્યું?
(A) 15 ઓગસ્ટ 1947
(B) 26 જાન્યુઆરી 1950
(C) 26 નવેમ્બર 1949
(D) 24 જાન્યુઆરી 1950

17. ભારતીય બંધારણ ક્યારથી સંપૂર્ણપણે લાગુ થયું?
(A) 15 ઓગસ્ટ 1947
(B) 26 જાન્યુઆરી 1950
(C) 26 નવેમ્બર 1949
(D) 9 ડિસેમ્બર 1946

18. બંધારણ પર હસ્તાક્ષર ક્યારે થયા?
(A) 26 જાન્યુઆરી 1950
(B) 26 નવેમ્બર 1949
(C) 24 જાન્યુઆરી 1950
(D) 15 ઓગસ્ટ 1947

19. બંધારણ બનાવવામાં કુલ કેટલો સમય લાગ્યો?
(A) 2 વર્ષ 10 મહિના 15 દિવસ
(B) 2 વર્ષ 11 મહિના 18 દિવસ
(C) 3 વર્ષ 1 મહિના 5 દિવસ
(D) 2 વર્ષ 6 મહિના 10 દિવસ

20. બંધારણની મૂળ નકલ ક્યાં સુરક્ષિત છે?
(A) રાષ્ટ્રપતિ ભવન
(B) સંસદ ભવન
(C) સુપ્રીમ કોર્ટ
(D) નેશનલ આર્કાઇવ્સ (નવી દિલ્હી)

21. ‘રાજ્યની નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંત’ કયા દેશના બંધારણ પરથી લેવામાં આવ્યા?
(A) અમેરિકા
(B) બ્રિટન
(C) આયર્લેન્ડ
(D) કેનેડા

22. ‘મૂળભૂત અધિકારો’ ની વિભાવના કયા દેશ પરથી લેવામાં આવી?
(A) ફ્રાન્સ
(B) અમેરિકા
(C) બ્રિટન
(D) રશિયા

23. ‘સંસદીય સરકાર’ની પ્રણાલી કયા દેશ પરથી લેવામાં આવી?
(A) અમેરિકા
(B) કેનેડા
(C) ઑસ્ટ્રેલિયા
(D) બ્રિટન

24. ‘કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા’ (Procedure established by law) કયા દેશ પરથી લેવામાં આવી?
(A) અમેરિકા
(B) જાપાન
(C) ફ્રાન્સ
(D) જર્મની

25. ‘સમવર્તી સૂચિ’ (Concurrent List) ની વિભાવના કયા દેશ પરથી લેવામાં આવી?
(A) કેનેડા
(B) અમેરિકા
(C) ઑસ્ટ્રેલિયા
(D) આયર્લેન્ડ

26. બંધારણ સભાના કાનૂની સલાહકાર કોણ હતા?
(A) ડૉ. આંબેડકર
(B) બી.એન. રાવ
(C) એન. ગોપાલસ્વામી આયંગર
(D) અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી આયર

27. બંધારણની મૂળ નકલ કોણે લખી?
(A) નંદલાલ બોઝ
(B) પ્રેમ બિહારી નારાયણ રાયઝડા
(C) અબનિંદ્રનાથ ટાગોર
(D) મુકુલ દત્તા

28. બંધારણનું સુશોભન કોણે કર્યું?
(A) પ્રેમ બિહારી નારાયણ રાયઝડા
(B) નંદલાલ બોઝ
(C) મકબૂલ ફિદા હુસેન
(D) રાજા રવિ વર્મા

29. બંધારણ સભાના એકમાત્ર મહિલા સભ્ય કોણ હતા?
(A) સરોજિની નાયડુ
(B) ઈંદિરા ગાંધી
(C) વિજયલક્ષ્મી પંડિત
(D) ઉપરોક્તમાંથી કોઈ નહિ (13 મહિલાઓ હતી)

30. બંધારણ સભાની કુલ બેઠકો કેટલી થઈ?
(A) 150
(B) 165
(C) 166
(D) 170

31. ‘રાષ્ટ્રધ્વજ સમિતિ’ના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) સરદાર પટેલ
(B) જે.બી. કૃપલાની
(C) ડૉ. આંબેડકર
(D) નેહરુ

32. ‘સંઘ સત્તા સમિતિ’ના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
(B) સરદાર પટેલ
(C) જવાહરલાલ નેહરુ
(D) ડૉ. આંબેડકર

33. ‘મૂળભૂત અધિકારો અને લઘુમતી સમિતિ’ના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) નેહરુ
(B) સરદાર પટેલ
(C) ડૉ. આંબેડકર
(D) મૌલાના આઝાદ

34. ‘કાર્ય પ્રણાળી સમિતિ’ના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) જે.બી. કૃપલાની
(B) ડૉ. આંબેડકર
(C) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
(D) નેહરુ

35. ‘સુપ્રીમ કોર્ટ સમિતિ’ના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) ડૉ. આંબેડકર
(B) એસ. વરદાચારી
(C) એન. ગોપાલસ્વામી આયંગર
(D) અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી આયર

36. કેબિનેટ મિશન ક્યારે ભારત આવ્યું?
(A) 1942
(B) 1945
(C) 1946
(D) 1947

37. કેબિનેટ મિશનના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) લોર્ડ વેવેલ
(B) લોર્ડ માઉન્ટબેટન
(C) લોર્ડ પેથિક-લોરેન્સ
(D) વિન્સ્ટન ચર્ચિલ

38. કેબિનેટ મિશન યોજના પ્રમાણે બંધારણ સભામાં કુલ કેટલા સભ્યો રાખવાની જોગવાઈ હતી?
(A) 300
(B) 350
(C) 389
(D) 400

39. કેબિનેટ મિશન યોજનાને કયા પક્ષે અસ્વીકાર કર્યો?
(A) કોંગ્રેસ
(B) મુસ્લિમ લીગ
(C) હિન્દુ મહાસભા
(D) અકાલી દળ

40. કેબિનેટ મિશનના કેટલા સભ્યો હતા?
(A) 2
(B) 3
(C) 4
(D) 5

41. બંધારણ સભામાં કુલ કેટલા દિવસ ચર્ચા થઈ?
(A) 114
(B) 165
(C) 200
(D) 250

42. બંધારણના મૂળ ખર્ચ કેટલા હતા?
(A) ₹50 લાખ
(B) ₹64 લાખ
(C) ₹75 લાખ
(D) ₹1 કરોડ

43. ‘બંધારણના શિલ્પી’ તરીકે કોને ઓળખવામાં આવે છે?
(A) મહાત્મા ગાંધી
(B) જવાહરલાલ નેહરુ
(C) ડૉ. બી.આર. આંબેડકર
(D) સરદાર પટેલ

44. નીચેનામાંથી કોણ બંધારણ સભાના સભ્ય ન હતા?
(A) મહાત્મા ગાંધી
(B) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
(C) સરદાર પટેલ
(D) જવાહરલાલ નેહરુ

45. ‘વંદે માતરમ’ ગીતની રચના કોણે કરી?
(A) રવિન્દ્રનાથ ટાગોર
(B) બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય
(C) મુહમ્મદ ઇકબાલ
(D) સરોજિની નાયડુ

46. રાષ્ટ્રગીત ‘જન ગણ મન’ સૌપ્રથમ ક્યારે ગાયું હતું?
(A) 1911, કલકત્તા કોંગ્રેસ અધિવેશન
(B) 1919, અમૃતસર
(C) 1930, લાહોર
(D) 1947, સ્વતંત્રતા દિવસ

47. બંધારણ સભાના અંતિમ સત્રમાં કેટલા સભ્યોએ હસ્તાક્ષર કર્યા?
(A) 250
(B) 284
(C) 299
(D) 389

48. મૂળ બંધારણમાં કેટલા ભાગ અને લેખ હતા?
(A) 22 ભાગ, 395 લેખ
(B) 24 ભાગ, 400 લેખ
(C) 20 ભાગ, 350 લેખ
(D) 25 ભાગ, 448 લેખ

49. 2026 સુધીમાં બંધારણમાં કેટલા સુધારા થયા છે?
(A) 100
(B) 104
(C) 106
(D) 110

50. બંધારણનો કયો ભાગ ‘મૂળભૂત અધિકારો’ સાથે સંબંધિત છે?
(A) ભાગ II
(B) ભાગ III
(C) ભાગ IV
(D) ભાગ IV-A

51. કથન (A): ભારતીય બંધારણનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત 1935નો અધિનિયમ છે.
કથન (B): 1935ના અધિનિયમમાં ડાયાર્કીની વ્યવસ્થા હતી.
(A) A અને B બંને સાચા
(B) A સાચું, B ખોટું
(C) A ખોટું, B સાચું
(D) A અને B બંને ખોટા

52. કથન (A): બંધારણ સભાના પ્રથમ અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ હતા.
કથન (B): બંધારણ સભાની પ્રથમ બેઠક 9 ડિસેમ્બર 1946ના રોજ મળી.
(A) A અને B બંને સાચા
(B) A સાચું, B ખોટું
(C) A ખોટું, B સાચું
(D) A અને B બંને ખોટા

53. કથન (A): ભારતીય બંધારણમાં ‘કાયદાનું રાજ’ બ્રિટન પરથી લેવામાં આવ્યું.
કથન (B): ‘મૂળભૂત કર્તવ્યો’ અમેરિકાના બંધારણ પરથી લેવામાં આવ્યા.
(A) A અને B બંને સાચા
(B) A સાચું, B ખોટું
(C) A ખોટું, B સાચું
(D) A અને B બંને ખોટા

54. કથન (A): 26 જાન્યુઆરીની પસંદગી 1930ના લાહોર સત્રની યાદમાં કરવામાં આવી.
કથન (B): 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ બંધારણ સંપૂર્ણપણે લાગુ થયું.
(A) A અને B બંને સાચા
(B) A સાચું, B ખોટું
(C) A ખોટું, B સાચું
(D) A અને B બંને ખોટા

55. કથન (A): પ્રારૂપ સમિતિમાં 7 સભ્યો હતા.
કથન (B): ડૉ. આંબેડકર સિવાયના સભ્યો સમિતિમાંથી રાજીનામું આપી ગયા.
(A) A અને B બંને સાચા
(B) A સાચું, B ખોટું
(C) A ખોટું, B સાચું
(D) A અને B બંને ખોટા

📝 મહત્વપૂર્ણ તારીખો (કંઠસ્થ કરો)

9 ડિસેમ્બર 1946	બંધારણ સભાની પ્રથમ બેઠક
13 ડિસેમ્બર 1946	ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ (નેહરુ)
22 જાન્યુઆરી 1947	ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ પસાર
29 ઓગસ્ટ 1947	પ્રારૂપ સમિતિની રચના
26 નવેમ્બર 1949	બંધારણ પસાર (રાષ્ટ્રીય કાયદા દિવસ)
24 જાન્યુઆરી 1950	હસ્તાક્ષર, રાષ્ટ્રગીત અપનાવ્યું
26 જાન્યુઆરી 1950	બંધારણ લાગુ (પ્રજાસત્તાક દિવસ)

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ (યાદ રાખો)

ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહ	કામચલાઉ અધ્યક્ષ
ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ	સ્થાયી અધ્યક્ષ
ડૉ. બી.આર. આંબેડકર	પ્રારૂપ સમિતિના અધ્યક્ષ (શિલ્પી)
બી.એન. રાવ	કાનૂની સલાહકાર
સરદાર પટેલ	રાજ્યોનું એકીકરણ
જવાહરલાલ નેહરુ	ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ

📚 મુખ્ય સ્ત્રોતો (3 મિનિટમાં)

બ્રિટન	સંસદીય પ્રણાલી, કાયદાનું રાજ, એકલ નાગરિકતા
અમેરિકા	મૂળભૂત અધિકારો, ન્યાયિક સમીક્ષા, રાષ્ટ્રપતિનું મહાભિયોગ
આયર્લેન્ડ	નિર્દેશક સિદ્ધાંતો (DPSP)
કેનેડા	સંઘીય માળખું, અવશેષ સત્તાઓ
ઑસ્ટ્રેલિયા	સમવર્તી સૂચિ
જર્મની (વાઈમર)	કટોકટીમાં મૂળભૂત અધિકારો સ્થગિત

⏱️ સમય અને આંકડા

• કુલ સમય: 2 વર્ષ 11 મહિના 18 દિવસ
• કુલ ખર્ચ: ₹64 લાખ
• કુલ બેઠકો: 166
• કુલ ચર્ચાના દિવસો: 165
• હસ્તાક્ષર કરનારા: 284
• મૂળ બંધારણ: 22 ભાગ, 395 લેખ, 8 અનુસૂચિ
• વર્તમાન (2026): 25 ભાગ, 448 લેખ, 12 અનુસૂચિ, 106 સુધારા

📌 GPSC/PSI/ક્લાર્ક માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો (Most Expected)

1. બંધારણ સભાની રચના કેવી રીતે થઈ?
2. પ્રારૂપ સમિતિના અધ્યક્ષ અને સભ્યોના નામ?
3. બંધારણ ક્યારે પસાર અને ક્યારે લાગુ થયું?
4. 26 જાન્યુઆરીનું મહત્વ શું છે?
5. 1935ના અધિનિયમનું મહત્વ શું છે?
6. કયા દેશમાંથી કયા લક્ષણો લેવામાં આવ્યા?
7. ઉદ્દેશ્ય ઠરાવ શું છે?
8. બંધારણ સભાના પ્રથમ અને અંતિમ અધ્યક્ષ કોણ?
9. મૂળ બંધારણમાં કેટલા લેખ, ભાગ, અનુસૂચિ હતા?
10. બંધારણની નકલ કોણે લખી અને સુશોભિત કરી?

✍️ લેખિત પ્રશ્નો (પેપર માટે)

1. ભારતીય બંધારણના નિર્માણની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.
2. બંધારણ સભાની રચના અને તેના કાર્યો સમજાવો.
3. પ્રારૂપ સમિતિની રચના અને કાર્યોની ચર્ચા કરો.
4. ભારતીય બંધારણ પર વિદેશી બંધારણોના પ્રભાવનું વિશ્લેષણ કરો.
5. 1935ના ભારત સરકાર અધિનિયમનું ભારતીય બંધારણ પર શું પ્રભાવ છે?