ભારતમાં વડાપ્રધાન (પ્રધાનમંત્રી) એ વાસ્તવિક કારોબારી વડા છે, જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ નોમિનલ વડા. વડાપ્રધાન અને તેની મંત્રીપરિષદ સંસદીય શાસન પ્રણાલીના કેન્દ્રમાં છે. તેઓ લોકસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે. આ અધ્યાયમાં આપણે વડાપ્રધાનની નિમણૂક, સત્તાઓ, ઉપપ્રધાનમંત્રી, મંત્રીપરિષદના પ્રકારો, મંત્રીમંડળ, સંસદીય સચિવ અને કેબિનેટ સમિતિઓની વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.
1. પ્રધાનમંત્રી અને કેન્દ્રીય મંત્રીપરિષદ સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ (Articles 74-78, 88)
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 74 | રાષ્ટ્રપતિને સહાય અને સલાહ આપવા માટે મંત્રીપરિષદ | (1) વડાપ્રધાનની આગેવાની હેઠળ મંત્રીપરિષદ હશે, જે રાષ્ટ્રપતિને તેના કાર્યોના નિર્વાહમાં સહાય અને સલાહ આપશે. (2) રાષ્ટ્રપતિ મંત્રીપરિષદની સલાહ મુજબ કાર્ય કરશે (ફરી વિચારણા માટે મોકલી શકે છે, પણ પુનઃસલાહ બંધનકારક) – 42મા સુધારા (1976) અને 44મા સુધારા (1978) દ્વારા સ્પષ્ટ થયું. |
| 75 | મંત્રીઓ અંગેની અન્ય જોગવાઈઓ | (1) વડાપ્રધાનની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા; અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક વડાપ્રધાનની સલાહથી. (2) મંત્રીઓ રાષ્ટ્રપતિની ઇચ્છા પ્રમાણે સેવા આપે છે. (3) સામૂહિક જવાબદારી: મંત્રીપરિષદ લોકસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે. (4) મંત્રીએ 6 મહિનાની અંદર સંસદના કોઈપણ ગૃહનો સભ્ય બનવું જોઈએ. (5) મંત્રીના પગાર અને ભથ્થાં સંસદ દ્વારા નક્કી. |
| 76 | ભારતના મહાન્યાયવાદી (Attorney General) | ભારતના મહાન્યાયવાદી રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમણૂક – સર્વોચ્ચ કાનૂની અધિકારી. (આ પ્રકરણમાં મંત્રીમંડળના ભાગરૂપે નથી, પણ સરકારનો ભાગ). |
| 77 | ભારત સરકારના કાર્યોનું સુવ્યવસ્થિત સંચાલન | રાષ્ટ્રપતિ વિભાગોમાં કાર્યોની ફાળવણી કરી શકે છે. |
| 78 | વડાપ્રધાનની રાષ્ટ્રપતિને માહિતી આપવાની ફરજ | વડાપ્રધાન રાષ્ટ્રપતિને સંઘની બાબતોની માહિતી, સરકારના નિર્ણયો અને કાયદાકીય દરખાસ્તોની જાણ કરશે. |
| 88 | મંત્રીઓનો સંસદના ગૃહોમાં સંબોધનનો અધિકાર | દરેક મંત્રીને બંને ગૃહોમાં બોલવાનો અને કાર્યવાહીમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર છે (પણ મતદાનનો અધિકાર ફક્ત તે જ ગૃહમાં જ્યાં તે સભ્ય છે). |
2. પ્રધાનમંત્રી (વડાપ્રધાન) – Prime Minister
ભારતના વડાપ્રધાન દેશના વાસ્તવિક કારોબારી વડા (real executive head) છે. તે સંસદીય શાસન પ્રણાલીના કેન્દ્રમાં છે. તેના વિના સરકારની કલ્પના શક્ય નથી.
(A) વડાપ્રધાનની નિમણૂક (Appointment – Art. 75(1))
- રાષ્ટ્રપતિ વડાપ્રધાનની નિમણૂક કરે છે.
- સામાન્ય નિયમ: રાષ્ટ્રપતિ લોકસભામાં બહુમતી ધરાવતા દળના નેતાને વડાપ્રધાન તરીકે નિમણૂક કરે છે.
- જો કોઈ એક દળને સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય: રાષ્ટ્રપતિ સૌથી મોટા દળના નેતાને સરકાર બનાવવા આમંત્રણ આપે છે (જેને બહુમતી સાબિત કરવાની તક મળે છે).
- યોગ્યતા:
- લોકસભા (અથવા રાજ્યસભા) નો સભ્ય હોવો જોઈએ (ન હોય તો 6 મહિનાની અંદર સભ્ય બનવું જ જોઈએ).
- ભારતીય નાગરિક.
- 25 વર્ષ (લોકસભા માટે) કે 30 વર્ષ (રાજ્યસભા માટે) પૂર્ણ.
- કાર્યકાળ: રાષ્ટ્રપતિની ઇચ્છા પ્રમાણે (એટલે કે જ્યાં સુધી તેને લોકસભાનો વિશ્વાસ હોય).
(B) વડાપ્રધાનની સત્તાઓ અને ફરજો
| શ્રેણી | સત્તા / ફરજ | વિગત |
|---|---|---|
| મંત્રીપરિષદ સંબંધિત | મંત્રીઓની પસંદગી | રાષ્ટ્રપતિ મંત્રીઓની નિમણૂક માત્ર વડાપ્રધાનની સલાહથી કરે છે. |
| મંત્રીઓની ફાળવણી | વિવિધ મંત્રાલયો (ગૃહ, નાણાં, સંરક્ષણ, વગેરે) વડાપ્રધાન ફાળવે છે. | |
| મંત્રીપરિષદની બેઠકોનું સંચાલન | કેબિનેટની બેઠકો વડાપ્રધાન બોલાવે છે અને તેના અધ્યક્ષ હોય છે. | |
| ખાતા બદલવાની સત્તા | કોઈપણ મંત્રીનું ખાતું તે મનમાની રીતે બદલી શકે છે. | |
| રાજીનામું / બરતરફીની ભલામણ | જો મંત્રી નિષ્ફળ જાય, તો વડાપ્રધાન રાષ્ટ્રપતિને તેને દૂર કરવાની ભલામણ કરી શકે છે. | |
| રાષ્ટ્રપતિ સંબંધિત | સેતુ (Bridge) | વડાપ્રધાન રાષ્ટ્રપતિ અને મંત્રીપરિષદ વચ્ચે કડી છે (Art. 78). |
| રાષ્ટ્રપતિને માહિતી આપવી | સરકારના તમામ નિર્ણયો અને કાયદાકીય પ્રસ્તાવોની માહિતી રાષ્ટ્રપતિને આપવી. | |
| સંસદ સંબંધિત | નીતિ નિર્ધારણ | મોટા ભાગના કાયદાકીય એજન્ડા વડાપ્રધાન નક્કી કરે છે. |
| લોકસભાનો નેતા (સામાન્ય રીતે) | તે લોકસભાનો નેતા હોય છે; સંસદીય બાબતોના મંત્રી તેના સહયોગી. | |
| અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ | તેને સામનો કરવો; જો હારે તો સમગ્ર મંત્રીપરિષદ પડે છે. | |
| અન્ય | સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિ | રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશી સંબંધોમાં તેની નિર્ણાયક ભૂમિકા. |
| વિવિધ મહત્વપૂર્ણ સમિતિઓના અધ્યક્ષ | નીતિ આયોગ (NITI Aayog), કેબિનેટ સમિતિઓ, વગેરે. |
(C) વડાપ્રધાનના પ્રકાર (સંદર્ભમાં – મુખ્ય બહુમતી, ગઠબંધન)
- બહુમતી સરકારના વડાપ્રધાન: લોકસભામાં તેમના દળને સ્પષ્ટ બહુમતી હોય. (દા.ત., 1952-1962, નેહરુ; 1984-89, રાજીવ ગાંધી; 2014-19, મોદી).
- ગઠબંધન સરકારના વડાપ્રધાન: જ્યારે કોઈ એક દળને બહુમતી ન હોય, ત્યારે અનેક દળો ભેગા થાય અને સંયુક્ત રીતે સરકાર બનાવે. (દા.ત., 1998-2004 અટલ બિહારી વાજપેયી; 2004-2014 મનમોહન સિંહ).
3. ઉપપ્રધાનમંત્રી (નાયબ વડાપ્રધાન) – Deputy Prime Minister
- બંધારણીય જોગવાઈ: ભારતીય બંધારણમાં ઉપપ્રધાનમંત્રીનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. તે એક બંધારણીય પરંપરા (conventional post) છે, જેની રચના રાજકીય જરૂરિયાત મુજબ કરવામાં આવે છે.
- પ્રથમ ઉપપ્રધાનમંત્રી: વલ્લભભાઈ પટેલ (1947-1950) – તેમને ‘ઉપપ્રધાનમંત્રી’ નહીં, પણ ‘ગૃહમંત્રી’ અને વડાપ્રધાન નહેરુના નજીકના સહયોગી તરીકે ઓળખાતા.
- અધિકૃત ઉપપ્રધાનમંત્રીની સૂચિ:
- મોરારજી દેસાઈ (1967-1969, ઈન્દિરા ગાંધી સરકાર)
- ચરણ સિંહ (1979-1980, જનતા સરકાર) – ટૂંકા ગાળા માટે.
- જગજીવન રામ (1979-1980, ચરણ સિંહ સાથે)
- યશવંતરાવ ચવ્હાણ (1979-1980)
- દેવી લાલ (1989-1990, વી.પી. સિંહ સરકાર)
- લાલ કૃષ્ણ અડવાણી (2002-2004, વાજપેયી સરકાર)
- હાલ (2026): ભારતમાં કોઈ ઉપપ્રધાનમંત્રી નથી.
નોંધ: ઉપપ્રધાનમંત્રીને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કોઈ ખાસ સત્તા બંધારણ હેઠળ મળતી નથી; તેમની સત્તા તેમના ખાતા (જેમ કે ગૃહ, નાણાં) અને વડાપ્રધાનના વિશ્વાસ પર આધારિત છે.
4. મંત્રીપરિષદ (Council of Ministers)
મંત્રીપરિષદ એ તમામ પ્રકારના મંત્રીઓનું કુલ મંડળ છે – કેબિનેટ મંત્રીઓ, રાજ્યમંત્રીઓ અને ઉપમંત્રીઓ.
(A) મંત્રીપરિષદની રચના
| ઘટક | સંખ્યા (અંદાજે, 2026) | ફરજો |
|---|---|---|
| વડાપ્રધાન | 1 | વાસ્તવિક વડા, કેબિનેટના અધ્યક્ષ. |
| કેબિનેટ મંત્રીઓ | ~30-35 | મહત્વપૂર્ણ મંત્રાલયોના વડા (સંરક્ષણ, નાણાં, ગૃહ, વિદેશ, વગેરે). તેઓ કેબિનેટની બેઠકોમાં ભાગ લે છે. |
| રાજ્યમંત્રીઓ (MoS) | ~40-50 | કેટલીકવાર સ્વતંત્ર ખાતા સાથે (MoS Independent Charge) અથવા કેબિનેટ મંત્રીની સહાયક તરીકે. |
| ઉપમંત્રીઓ (Deputy Ministers) | ~10-15 | કેબિનેટ મંત્રીઓ હેઠળ સહાયક કાર્ય; હાલમાં ખૂબ ઓછા. |
નિયમ (Art. 75): મંત્રીઓની સંખ્યા લોકસભાના કુલ સભ્યોની 15% થી વધુ ન હોવી જોઈએ (91મા સુધારા 2003 મુજબ). લોકસભાની મહત્તમ સંખ્યા 550 હોય તો 15% = 82.5 (83). 2026ની સંસદમાં મંત્રીઓની સંખ્યા 80 ની આસપાસ છે.
(B) મંત્રીઓના પ્રકાર (Types of Ministers)
| ક્રમ | પ્રકાર | વર્ણન | ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| 1 | કેબિનેટ મંત્રી (Cabinet Minister) | સૌથી વરિષ્ઠ; મુખ્ય મંત્રાલયોના વડા; કેબિનેટની બેઠકોમાં સભ્ય. | ગૃહમંત્રી, નાણામંત્રી, સંરક્ષણમંત્રી |
| 2 | રાજ્યમંત્રી (સ્વતંત્ર ખાતા સાથે) (MoS Independent Charge) | જેમને કોઈ મંત્રાલયની સંપૂર્ણ જવાબદારી આપવામાં આવી છે, પણ તેઓ કેબિનેટના સભ્ય નથી. | MoS (Independent Charge) for Science & Technology |
| 3 | રાજ્યમંત્રી (MoS without Independent Charge) | કેબિનેટ મંત્રીના સહાયક; કેબિનેટના નિર્ણયોમાં મતદાન નથી. | MoS for Home Affairs |
| 4 | ઉપમંત્રી (Deputy Minister) | બહુ ઓછા; મંત્રાલયના નાના કાર્યો માટે. | હાલ ભાગ્યે જ. |
5. મંત્રીપરિષદ અને મંત્રીમંડળ વચ્ચેનો તફાવત
ઘણી વાર ‘મંત્રીપરિષદ’ (Council of Ministers) અને ‘મંત્રીમંડળ’ (Cabinet) નો એક સરખો ઉપયોગ થાય છે, પરંતુ તેમાં સૂક્ષ્મ તફાવત છે.
| માપદંડ | મંત્રીપરિષદ (Council of Ministers) | મંત્રીમંડળ (Cabinet) |
|---|---|---|
| કદ | મોટું (તમામ મંત્રીઓનો સમૂહ) | નાનું (કેબિનેટ મંત્રીઓનો સમૂહ) |
| સભ્યો | કેબિનેટ મંત્રીઓ + રાજ્યમંત્રીઓ + ઉપમંત્રીઓ | માત્ર કેબિનેટ મંત્રીઓ |
| બેઠકો | વિરલ – કેટલીક વિશેષ ઘટનાઓમાં | નિયમિત (સામાન્ય રીતે અઠવાડિયે) |
| સત્તા | સૈદ્ધાંતિક રીતે સર્વોચ્ચ, પરંતુ વ્યવહારમાં કેબિનેટ હેઠળ | સરકારની તમામ મહત્વપૂર્ણ નીતિઓ નક્કી કરે છે |
| જવાબદારી | સંપૂર્ણ મંત્રીપરિષદ સામૂહિક રીતે લોકસભા પ્રત્યે જવાબદાર | સૈદ્ધાંતિક રીતે સમાન, પણ કેબિનેટ નિર્ણયો બંધનકારક |
| બંધારણમાં ઉલ્લેખ | અનુ. 74, 75 માં ‘Council of Ministers’ શબ્દ વપરાયો છે. | ‘Cabinet’ શબ્દ અનુ. 75, 77, 78, 88 માં તેમજ 352, 356 જેવા કટોકટીના અનુચ્છેદોમાં વપરાયો છે (દા.ત., અનુ. 352(3) “Cabinet”). |
સંદર્ભમાં: ભારતના બંધારણમાં ‘કેબિનેટ’ શબ્દનો 42મા સુધારા (1976) બાદ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.
6. સંસદીય સચિવ (Parliamentary Secretary)
- વ્યાખ્યા: સંસદીય સચિવ એ મંત્રીનો સહાયક હોય છે, જે સંસદીય કાર્યો (પ્રશ્નોના જવાબ, સમિતિઓનું કાર્ય, વિધેયકોનું સંચાલન)માં મદદ કરે છે.
- બંધારણીય સ્થિતિ: સંસદીય સચિવનો બંધારણમાં કોઈ ઉલ્લેખ નથી. તે સંસદીય પરંપરા (UK મોડલ) મુજબ રચાય છે.
- ભારતમાં પરિસ્થિતિ: 1960ના દાયકા સુધી સંસદીય સચિવોની નિમણૂક થતી હતી. પાછળથી તેમને ‘રાજ્યમંત્રી’ (MoS)માં પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યા.
- હાલની સ્થિતિ: કોઈ સંસદીય સચિવ નથી (કારણ કે તે મંત્રીપરિષદનો ભાગ બને છે, પરંતુ ઘણી વખત તે સંસદના સભ્ય નહીં હોતા, જે 6 મહિનાના નિયમનું ઉલ્લંઘન કરે છે). 2003ના રાજ્યમંત્રી પ્રણાલીએ આ પદને નિષ્ક્રિય કરી નાખ્યું છે.
- રાજ્ય સ્તરે: કેટલાક રાજ્યો (દા.ત., પંજાબ) એ સંસદીય સચિવોની નિમણૂક કરી, પણ સર્વોચ્ચ અદાલતે તેને અમાન્ય ઠેરવ્યું.
7. કેબિનેટ સમિતિઓ (Cabinet Committees)
સ્થાપના: કેબિનેટ સમિતિઓની રચના મંત્રીમંડળમાં કાર્યોનું વિભાજન કરવા અને નિર્ણયોને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે. તે બંધારણીય નથી, પરંતુ વ્યવહારુ જરૂરિયાતથી બનાવવામાં આવે છે.
| સમિતિનું નામ | અધ્યક્ષ | કાર્ય | ઉદાહરણ (2024-26) |
|---|---|---|---|
| કેબિનેટ સમિતિ સંબંધિત સુરક્ષા (Cabinet Committee on Security – CCS) | વડાપ્રધાન | સંરક્ષણ, આતંકવાદ, સૈન્ય કામગીરી, પરમાણુ નીતિ, સંયુક્ત ઇન્ટેલિજન્સ. | પ્રધાનમંત્રી, ગૃહમંત્રી, સંરક્ષણમંત્રી, નાણામંત્રી, વિદેશ મંત્રી (આમંત્રિત). |
| કેબિનેટ સમિતિ સંબંધિત આર્થિક બાબતો (CCEA) | વડાપ્રધાન | મુખ્ય આર્થિક નિર્ણયો, ભાવ નિર્ધારણ, ખાનગીકરણ, નાણાકીય નીતિઓ. | વડાપ્રધાન, નાણામંત્રી, ગૃહમંત્રી, રેલ્વેમંત્રી, વાણિજ્યમંત્રી, વગેરે. |
| કેબિનેટ સમિતિ સંબંધિત રાજકીય બાબતો (CCPA) | વડાપ્રધાન (સામાન્ય રીતે) | રાજકીય અસ્થિરતા, કટોકટી, ચૂંટણીઓનું સંચાલન, મહત્વપૂર્ણ નિમણૂકો. | વડાપ્રધાન, ગૃહમંત્રી, સંરક્ષણમંત્રી, કાયદામંત્રી, વગેરે. |
| નિયુક્તિ સમિતિ (Appointments Committee) | વડાપ્રધાન | UPSC, હાઈકોર્ટ/સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો, CAG, ચૂંટણી પંચના સભ્યોની નિમણૂક. | વડાપ્રધાન, ગૃહમંત્રી. |
| સંસદીય બાબતોની સમિતિ (Parliamentary Affairs) | સંસદીય બાબતોના મંત્રી | સંસદના કાર્યક્રમનું સંચાલન, વ્હીપ (Whip) જારી કરવી, વિપક્ષ સાથે વાટાઘાટ. | સંસદીય બાબતોમંત્રી + સહયોગી મંત્રીઓ. |
અન્ય સમિતિઓ: કેબિનેટ સમિતિ સંબંધિત રોજગાર, કેબિનેટ સમિતિ સંબંધિત શિક્ષણ, કેબિનેટ સમિતિ સંબંધિત ઈન્વેસ્ટમેન્ટ વગેરે.
મહત્વ: કેબિનેટ સમિતિઓના નિર્ણયો સમગ્ર મંત્રીમંડળને માન્ય હોય છે, અને તેને ફરી ચર્ચા માટે લાવવાની જરૂર હોતી નથી. 2026 સુધીમાં ભારતમાં સામાન્ય રીતે 8-9 કેબિનેટ સમિતિઓ હોય છે.
મોક ટેસ્ટ – વડાપ્રધાન અને મંત્રીપરિષદ
1. વડાપ્રધાન અને મંત્રીપરિષદની નિમણૂક કયા અનુચ્છેદમાં દર્શાવેલ છે?
A) અનુ. 74
B) અનુ. 75
C) અનુ. 76
D) અનુ. 77
જવાબ: B
2. મંત્રીપરિષદની સામૂહિક જવાબદારી કોને છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) લોકસભા
C) રાજ્યસભા
D) સર્વોચ્ચ અદાલત
જવાબ: B
3. જો કોઈ મંત્રી સંસદનું સભ્ય ન હોય, તો તેણે કેટલા મહિનાની અંદર સભ્ય બનવું જોઈએ?
A) 3 મહિના
B) 6 મહિના
C) 9 મહિના
D) 12 મહિના
જવાબ: B
4. નીચેનામાંથી કોણ વાસ્તવિક કારોબારી વડા છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) વડાપ્રધાન
C) ઉપરાષ્ટ્રપતિ
D) મુખ્ય ન્યાયાધીશ
જવાબ: B
5. કેબિનેટ સમિતિઓના અધ્યક્ષ સામાન્ય રીતે કોણ હોય છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) વડાપ્રધાન
C) ગૃહમંત્રી
D) નાણામંત્રી
જવાબ: B
6. 2003ના 91મા સુધારા મુજબ, મંત્રીપરિષદની સંખ્યા લોકસભાની કુલ સંખ્યાના કેટલા ટકાથી વધુ ન હોઈ શકે?
A) 10%
B) 12%
C) 15%
D) 20%
જવાબ: C
7. નીચેનામાંથી કઈ કેબિનેટ સમિતિ સંરક્ષણ અને આતંકવાદ સામેની કામગીરી જુએ છે?
A) CCEA
B) CCS
C) CCPA
D) Appointments Committee
જવાબ: B
8. ભારતમાં અત્યાર સુધી પ્રથમ ઉપપ્રધાનમંત્રી કોણ હતા?
A) મોરારજી દેસાઈ
B) વલ્લભભાઈ પટેલ
C) જગજીવન રામ
D) દેવી લાલ
જવાબ: B (પટેલ ઉપપ્રધાનમંત્રી નહોતા, પરંતુ 1950 સુધી). અધિકૃત રીતે પહેલા ઉપપ્રધાનમંત્રી મોરારજી દેસાઈ (1967-69). (બીજા પ્રશ્નમાં સ્પષ્ટતા: 1947-50 વચ્ચે પટેલને ઘણા ઉપપ્રધાનમંત્રી જેવું માન આપતા.)
9. સાચો વિકલ્પ: ભારતમાં ઉપપ્રધાનમંત્રીનો ઉલ્લેખ બંધારણના કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 75
B) 78
C) 88
D) કોઈમાં નથી
જવાબ: D
10. મંત્રીપરિષદના સભ્યોની મહત્તમ સંખ્યા (2026ની સંસદમાં) લગભગ કેટલી હોઈ શકે?
A) 50
B) 60
C) 80
D) 90
જવાબ: C (15% of 550 = 83, વ્યવહારમાં 80)
11. વડાપ્રધાન રાષ્ટ્રપતિને અનુ. 78 હેઠળ શું જાણ કરે છે?
A) પોતાની મિલકતની વિગત
B) મંત્રીમંડળના નિર્ણયો અને કાયદાકીય દરખાસ્તો
C) પક્ષના આંતરિક ઝઘડા
D) ચૂંટણી ખર્ચ
જવાબ: B
12. ‘MoS Independent Charge’ કયા પ્રકારનો મંત્રી છે?
A) કેબિનેટ મંત્રી
B) સ્વતંત્ર મંત્રાલય ધરાવતો રાજ્યમંત્રી
C) ઉપમંત્રી
D) સંસદીય સચિવ
જવાબ: B
13. નીચેનામાંથી કઈ સમિતિ સૌથી મહત્વપૂર્ણ આર્થિક નિર્ણયો લે છે?
A) CCEA
B) CCS
C) CCPA
D) Stand-up Committee
જવાબ: A
14. 2004-2014 દરમિયાન ભારતના વડાપ્રધાન કોણ હતા?
A) અટલ બિહારી વાજપેયી
B) મનમોહન સિંહ
C) રાજીવ ગાંધી
D) ઈન્દિરા ગાંધી
જવાબ: B
15. ભારતના વડાપ્રધાનને કઈ કટોકટી ઘોષિત કરવાની સત્તા નથી?
A) રાષ્ટ્રીય કટોકટી
B) બંધારણીય કટોકટી
C) યુદ્ધની ઘોષણા
D) તેની પાસે કટોકટી ઘોષિત કરવાની સત્તા નથી; રાષ્ટ્રપતિ કટોકટી ઘોષિત કરે છે.
જવાબ: D (રાષ્ટ્રપતિ કટોકટી ઘોષિત કરે છે, પણ વડાપ્રધાનની સલાહથી).
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. The Council of Ministers is collectively responsible to which house? (UPSC 2016)
A) Lok Sabha
B) Rajya Sabha
C) Both Houses
D) President
જવાબ: A
2. Who appoints the Prime Minister of India? (UPSC 2015)
A) Lok Sabha
B) Rajya Sabha
C) President
D) Chief Justice of India
જવાબ: C
3. A person who is not a member of either House of Parliament can be appointed as a Minister for a maximum period of: (UPSC 2019)
A) 3 months
B) 6 months
C) 9 months
D) 1 year
જવાબ: B
4. Who among the following has the power to allocate portfolios among the ministers? (UPSC 2018)
A) President
B) Prime Minister
C) Speaker of Lok Sabha
D) Vice President
જવાબ: B (પ્રધાનમંત્રી ફાળવણી કરે છે, રાષ્ટ્રપતિ તેને ઔપચારિક બનાવે છે)
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ભારતમાં મંત્રીપરિષદની સામૂહિક જવાબદારી કયા અનુચ્છેદમાં છે? (GPSC 2019)
A) 74(1)
B) 75(3)
C) 74(2)
D) 78
જવાબ: B
2. વડાપ્રધાનની નિમણૂક કોણ કરે છે? (GPSC 2018)
A) લોકસભા
B) રાષ્ટ્રપતિ
C) સર્વોચ્ચ અદાલત
D) ચૂંટણી પંચ
જવાબ: B
3. ‘કેબિનેટ સમિતિ સંબંધિત સુરક્ષા’ (CCS) ના અધ્યક્ષ કોણ હોય છે? (GPSC 2020)
A) ગૃહ મંત્રી
B) રાષ્ટ્રપતિ
C) વડાપ્રધાન
D) સંરક્ષણ મંત્રી
જવાબ: C
4. નીચેનામાંથી કયો મંત્રી કેબિનેટનો સભ્ય નથી?
A) કેબિનેટ મંત્રી
B) રાજ્યમંત્રી (MoS)
C) MoS Independent Charge
D) ઉપમંત્રી
જવાબ: D (ઉપમંત્રી કેબિનેટના સભ્ય નથી; MoS Independent Charge પણ નથી)
5. ‘સંસદીય સચિવ’ અંગે સાચું વિધાન કયું છે?
A) તે બંધારણીય પદ છે.
B) તે મંત્રીપરિષદનો સ્વયંસિદ્ધ ભાગ છે.
C) તે બંધારણીય સંસ્થા નથી, માત્ર પરંપરા છે.
D) તેનો ઉલ્લેખ અનુ. 77માં છે.
જવાબ: C
ભારતના વડાપ્રધાન અને મંત્રીપરિષદ ભારતના શાસનના કેન્દ્રબિંદુ છે. વડાપ્રધાન વાસ્તવિક કારોબારી વડા છે, જ્યારે મંત્રીપરિષદ સામૂહિક જવાબદારી (અનુ. 75(3)) હેઠળ લોકસભા પ્રત્યે જવાબદાર છે. મંત્રીઓના પ્રકારો, કેબિનેટ સમિતિઓ (ખાસ કરીને CCS, CCEA), અને ‘કેબિનેટ’ વિ ‘મંત્રીપરિષદ’ વચ્ચેનો તફાવત સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. UPSC અને GPSC માં વડાપ્રધાનની નિમણૂક, સત્તાઓ, 91મા સુધારા (મંત્રીઓની સંખ્યા) અને ઉપપ્રધાનમંત્રીના પ્રશ્નો વારંવાર પૂછાય છે. 2026 સુધીની પરિસ્થિતિ (મોદી સરકાર, 80+ મંત્રીઓ, કોઈ ઉપપ્રધાનમંત્રી નહીં) આધારે તૈયારી કરવી.