રાજ્ય સરકારની સંસદીય શાસન પ્રણાલીમાં, મુખ્યમંત્રી એ વાસ્તવિક કારોબારી વડો છે, જ્યારે રાજ્યપાલ નોમિનલ વડો છે. મુખ્યમંત્રીની આગેવાની હેઠળની મંત્રીપરિષદ રાજ્યની વિધાનસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર હોય છે. આ પ્રણાલી કેન્દ્રમાં વડાપ્રધાન અને મંત્રીપરિષદની જેમ જ છે. મુખ્યમંત્રી રાજ્યના રાજ્યપાલના મુખ્ય સલાહકાર હોય છે અને રાજ્યના વહીવટની સૂત્રધાર ભૂમિકા ભજવે છે.
આ અધ્યાયમાં આપણે મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ, તેમની નિમણૂક, સત્તાઓ, જવાબદારીઓ, મંત્રીપરિષદના પ્રકારો અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ પાસાઓનો અભ્યાસ કરીશું.
1. મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (Articles 163-164, 166-167, 177)
રાજ્યમાં કારોબારીની રચના અને કાર્યપ્રણાલી માટેની જોગવાઈઓ બંધારણના ભાગ VI (રાજ્યો)ના અનુચ્છેદ 163 થી 167 માં સમાવિષ્ટ છે. આ ઉપરાંત, મંત્રીઓના સંસદીય અધિકારો અનુચ્છેદ 177 માં આપેલા છે.
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 163 | રાજ્યપાલને સહાય અને સલાહ આપવા માટે મંત્રીપરિષદ | (1) મુખ્યમંત્રીની આગેવાની હેઠળ મંત્રીપરિષદ રાજ્યપાલને તેના કાર્યોના નિર્વાહમાં સહાય અને સલાહ આપશે. (2) રાજ્યપાલ પોતાના વિવેકાધીન અધિકાર (discretionary powers) નો ઉપયોગ કરી શકે છે, જ્યાં તે મંત્રીપરિષદની સલાહથી બંધાયેલો નથી. |
| 164 | મંત્રીઓ અંગેની અન્ય જોગવાઈઓ | (1) મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક રાજ્યપાલ કરે છે. અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રીની સલાહથી કરે છે. (2) મંત્રીઓ રાજ્યપાલની ઇચ્છા પ્રમાણે સેવા આપે છે. (3) સામૂહિક જવાબદારી: મંત્રીપરિષદ વિધાનસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે. (4) મંત્રીએ 6 મહિનાની અંદર વિધાનસભા (અથવા વિધાનપરિષદ) નો સભ્ય બનવું જોઈએ. (5) મંત્રીના પગાર અને ભથ્થાં રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા નક્કી થાય છે. |
| 166 | રાજ્ય સરકારના કાર્યોનું સુવ્યવસ્થિત સંચાલન | રાજ્યપાલ વિભાગોમાં કાર્યોની ફાળવણી કરી શકે છે. |
| 167 | મુખ્યમંત્રીની રાજ્યપાલને માહિતી આપવાની ફરજ | મુખ્યમંત્રી રાજ્યપાલને રાજ્યના વહીવટની બાબતો, મંત્રીપરિષદના નિર્ણયો અને કાયદાકીય દરખાસ્તોની માહિતી આપશે. |
| 177 | મંત્રીઓ અને રાજ્યના મહાન્યાયવાદીના સંસદીય અધિકારો | મંત્રીઓ અને મહાન્યાયવાદીને રાજ્ય વિધાનમંડળના બંને ગૃહોમાં (વિધાનસભા અને વિધાનપરિષદ) બોલવાનો અને કાર્યવાહીમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર છે, પરંતુ મતદાનનો અધિકાર નથી (જો તેઓ સભ્ય ન હોય તો). |
2. મુખ્યમંત્રી (Chief Minister)
મુખ્યમંત્રી રાજ્યનો વાસ્તવિક કારોબારી વડો છે. તે રાજ્યપાલ અને મંત્રીપરિષદ વચ્ચેની કડી છે અને સમગ્ર રાજ્ય વહીવટનો સૂત્રધાર છે.
2.1 મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક (Appointment – Article 164)
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| નિમણૂકકર્તા | રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કરે છે. |
| સામાન્ય નિયમ | રાજ્યપાલ વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા દળના નેતાને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂક કરે છે. |
| જો કોઈ એક દળને સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય | રાજ્યપાલ સૌથી મોટા દળના નેતાને સરકાર બનાવવા આમંત્રણ આપે છે. તેને બહુમતી સાબિત કરવાની તક આપવામાં આવે છે. (આ રાજ્યપાલની વિવેકાધીન સત્તા છે) |
| યોગ્યતા | (i) વિધાનસભા (અથવા વિધાનપરિષદ) નો સભ્ય હોવો જોઈએ. (ii) ન હોય તો 6 મહિનાની અંદર સભ્ય બનવું જ જોઈએ. (iii) ભારતીય નાગરિક. (iv) 25 વર્ષ (વિધાનસભા માટે) અથવા 30 વર્ષ (વિધાનપરિષદ માટે) પૂર્ણ. |
| કાર્યકાળ | રાજ્યપાલની ઇચ્છા પ્રમાણે (એટલે કે, જ્યાં સુધી તેને વિધાનસભાનો વિશ્વાસ હોય). |
2.2 મુખ્યમંત્રીની સત્તાઓ અને ફરજો (Powers and Functions)
| શ્રેણી | સત્તા / ફરજ | વિગત |
|---|---|---|
| મંત્રીપરિષદ સંબંધિત | મંત્રીઓની પસંદગી | રાજ્યપાલ મંત્રીઓની નિમણૂક માત્ર મુખ્યમંત્રીની સલાહથી કરે છે. |
| ખાતાઓની ફાળવણી | મુખ્યમંત્રી મંત્રીઓને વિવિધ ખાતાઓ (ગૃહ, નાણાં, કૃષિ, શિક્ષણ, વગેરે) ફાળવે છે. | |
| મંત્રીપરિષદની બેઠકોનું સંચાલન | કેબિનેટની બેઠકો મુખ્યમંત્રીના અધ્યક્ષતામાં યોજાય છે. | |
| મંત્રીને દૂર કરવાની ભલામણ | જો કોઈ મંત્રી નિષ્ફળ જાય, તો મુખ્યમંત્રી રાજ્યપાલને તેને દૂર કરવાની ભલામણ કરી શકે છે. | |
| રાજ્યપાલ સંબંધિત | સેતુ (Bridge) | મુખ્યમંત્રી રાજ્યપાલ અને મંત્રીપરિષદ વચ્ચેની કડી છે (અનુ. 167). |
| માહિતી આપવી | રાજ્ય વહીવટના તમામ નિર્ણયો અને કાયદાકીય પ્રસ્તાવોની માહિતી રાજ્યપાલને આપવી. | |
| વિધાનસભા સંબંધિત | નીતિ નિર્ધારણ | વિધાનસભાના એજન્ડાને નિર્ધારિત કરે છે. |
| વિધાનસભામાં નેતૃત્વ | તે વિધાનસભાનો નેતા (Leader of the House) હોય છે. | |
| અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ | અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવનો સામનો કરે છે; જો હારે તો સમગ્ર મંત્રીપરિષદ રાજીનામું આપે છે. | |
| અન્ય | રાજ્યની નીતિઓ | રાજ્યના વિકાસ, યોજનાઓ, કાયદાકીય સુધારાઓ માટે જવાબદાર. |
2.3 ઉપમુખ્યમંત્રી (Deputy Chief Minister)
- બંધારણીય સ્થિતિ: ભારતીય બંધારણમાં ઉપમુખ્યમંત્રીનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. તે એક બંધારણીય પરંપરા છે.
- શા માટે બનાવવામાં આવે છે? જ્યારે ગઠબંધન સરકારમાં એક કરતાં વધુ દળો હોય, ત્યારે બે મોટા દળોના નેતાઓને સંતુલન જાળવવા માટે ઉપમુખ્યમંત્રી બનાવવામાં આવે છે.
- સત્તાઓ: તેમની પાસે અન્ય મંત્રી જેવી જ સત્તાઓ હોય છે, પરંતુ તેમનો દરજ્જો મંત્રીમંડળમાં બીજા ક્રમે (કેબિનેટ મંત્રીઓમાં વરિષ્ઠ) હોય છે.
- ઉદાહરણ (2026 સુધી): બિહાર, ઉત્તરપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક જેવા રાજ્યોમાં ઉપમુખ્યમંત્રી છે.
3. રાજ્ય મંત્રીપરિષદ (State Council of Ministers)
રાજ્ય મંત્રીપરિષદ એ મુખ્યમંત્રી સહિત તમામ પ્રકારના મંત્રીઓનું કુલ મંડળ છે. તેની રચના અને કાર્યપ્રણાલી કેન્દ્રની મંત્રીપરિષદ જેવી જ છે.
3.1 મંત્રીપરિષદની રચના
| ઘટક | સંખ્યા (અંદાજે, રાજ્ય પ્રમાણે) | ફરજો |
|---|---|---|
| મુખ્યમંત્રી | 1 | મંત્રીપરિષદના અધ્યક્ષ, વાસ્તવિક વડા. |
| કેબિનેટ મંત્રીઓ | રાજ્યના કદ મુજબ (~15-30) | મહત્વપૂર્ણ મંત્રાલયો (ગૃહ, નાણાં, કૃષિ, આરોગ્ય, શિક્ષણ, વગેરે) ના વડા. |
| રાજ્યમંત્રીઓ (MoS) | ~10-20 | કેબિનેટ મંત્રીની સહાયક અથવા સ્વતંત્ર ખાતા સાથે. |
| ઉપમંત્રીઓ | ~5-10 | કેબિનેટ મંત્રીઓ હેઠળ સહાયક કાર્યો. |
નિયમ (91મો સુધારો, 2003): મંત્રીપરિષદની સંખ્યા વિધાનસભાના કુલ સભ્યોની 15% થી વધુ ન હોઈ શકે. (દા.ત., 182 સભ્યોની વિધાનસભા માટે મહત્તમ 27 મંત્રીઓ)
3.2 મંત્રીઓના પ્રકારો (Types of Ministers)
| ક્રમ | પ્રકાર | વર્ણન |
|---|---|---|
| 1 | કેબિનેટ મંત્રી (Cabinet Minister) | સૌથી વરિષ્ઠ; મુખ્ય મંત્રાલયોના વડા; કેબિનેટની બેઠકોમાં સભ્ય. |
| 2 | રાજ્યમંત્રી (સ્વતંત્ર ખાતા સાથે) (MoS Independent Charge) | જેમને કોઈ મંત્રાલયની સંપૂર્ણ જવાબદારી આપવામાં આવી છે, પણ તેઓ કેબિનેટના સભ્ય નથી. |
| 3 | રાજ્યમંત્રી (MoS without Independent Charge) | કેબિનેટ મંત્રીના સહાયક; કેબિનેટના નિર્ણયોમાં મતદાન નથી. |
| 4 | ઉપમંત્રી (Deputy Minister) | સહાયક કાર્યો; હાલમાં ઘણા રાજ્યોમાં નથી. |
3.3 મંત્રીપરિષદ અને મંત્રીમંડળ વચ્ચેનો તફાવત (Cabinet vs Council of Ministers)
| માપદંડ | મંત્રીપરિષદ (Council of Ministers) | મંત્રીમંડળ (Cabinet) |
|---|---|---|
| કદ | મોટું (તમામ મંત્રીઓનો સમૂહ) | નાનું (ફક્ત કેબિનેટ મંત્રીઓ) |
| સભ્યો | કેબિનેટ મંત્રીઓ + રાજ્યમંત્રીઓ + ઉપમંત્રીઓ | માત્ર કેબિનેટ મંત્રીઓ |
| બેઠકો | વિરલ – કેટલીક વિશેષ ઘટનાઓમાં | નિયમિત (સામાન્ય રીતે અઠવાડિયે) |
| સત્તા | સૈદ્ધાંતિક રીતે સર્વોચ્ચ, પરંતુ વ્યવહારમાં કેબિનેટ હેઠળ | સરકારની તમામ મહત્વપૂર્ણ નીતિઓ નક્કી કરે છે |
| જવાબદારી | સંપૂર્ણ મંત્રીપરિષદ સામૂહિક રીતે વિધાનસભા પ્રત્યે જવાબદાર | સૈદ્ધાંતિક રીતે સમાન, પણ કેબિનેટ નિર્ણયો બંધનકારક |
| બંધારણમાં ઉલ્લેખ | અનુ. 163, 164 માં ‘Council of Ministers’ | ‘Cabinet’ શબ્દ અનુ. 163, 164, 166, 167, 177 તેમજ અનુ. 356 (રાષ્ટ્રપતિ શાસન) ના સંદર્ભમાં વપરાયો છે. |
3.4 મંત્રીપરિષદની સામૂહિક જવાબદારી (Collective Responsibility – Article 164)
- અર્થ: સમગ્ર મંત્રીપરિષદ (કેબિનેટ + રાજ્યમંત્રીઓ + ઉપમંત્રીઓ) વિધાનસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે.
- પરિણામ: જો વિધાનસભા અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (No Confidence Motion) પસાર કરે છે, તો રાજ્યપાલે મુખ્યમંત્રી સહિત સમગ્ર મંત્રીપરિષદને રાજીનામું આપવું પડે છે.
- વ્યક્તિગત બિનજવાબદારી: મંત્રીપરિષદમાં સામૂહિક રીતે લેવાયેલા નિર્ણય માટે એક મંત્રી ‘હું તેની સામે હતો’ એમ કહી શકતો નથી. આખી મંત્રીપરિષદ એક સાથે ઉભી રહે છે અથવા પડે છે.
3.5 વ્યક્તિગત જવાબદારી (Individual Responsibility)
- મંત્રીઓ રાજ્યપાલની ઇચ્છા (pleasure) સુધી સેવા આપે છે (અનુ. 164(2)).
- રાજ્યપાલ કોઈપણ મંત્રીને તેની ઇચ્છાથી દૂર કરી શકે છે (મુખ્યમંત્રીની સલાહ પર).
4. રાજ્ય મંત્રીપરિષદની અન્ય વિશેષતાઓ
4.1 મંત્રીની અયોગ્યતા (Disqualification)
- જો મંત્રી 6 મહિના સુધી વિધાનસભા (અથવા વિધાનપરિષદ) નો સભ્ય ન હોય, તો તે મંત્રી રહી શકતો નથી.
- જો તે વિધાનસભા/પરિષદના સભ્ય માટે અયોગ્ય હોય (દા.ત., દળબદલી, ગુનાહિત પ્રકૃતિ), તો પણ તે મંત્રી રહી શકતો નથી.
4.2 મંત્રીઓનો પગાર અને ભથ્થાં
- મંત્રીઓનો પગાર અને ભથ્થાં રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
- મુખ્યમંત્રી અને અન્ય મંત્રીઓના પગાર રાજ્યના સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of State) માંથી ચૂકવવામાં આવે છે.
મોક ટેસ્ટ – મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ
1. મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
A) ભાગ V
B) ભાગ VI
C) ભાગ VII
D) ભાગ VIII
જવાબ: B (ભાગ VI, રાજ્યો)
2. મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કોણ કરે છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) રાજ્યપાલ
C) વડાપ્રધાન
D) વિધાનસભા
જવાબ: B
3. મંત્રીપરિષદની સામૂહિક જવાબદારી કોને છે?
A) રાજ્યપાલ
B) વિધાનસભા
C) વિધાનપરિષદ
D) હાઈકોર્ટ
જવાબ: B (અનુ. 164(3))
4. જો કોઈ મંત્રી વિધાનસભાનો સભ્ય ન હોય, તો તે કેટલા મહિનાની અંદર સભ્ય બનવું જોઈએ?
A) 3 મહિના
B) 6 મહિના
C) 9 મહિના
D) 12 મહિના
જવાબ: B (અનુ. 164(4))
5. મુખ્યમંત્રીની રાજ્યપાલને માહિતી આપવાની ફરજ કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 163
B) 164
C) 166
D) 167
જવાબ: D
6. 91મા સુધારા (2003) મુજબ, મંત્રીપરિષદની સંખ્યા વિધાનસભાના કુલ સભ્યોના કેટલા ટકા સુધી મર્યાદિત છે?
A) 10%
B) 12%
C) 15%
D) 20%
જવાબ: C
7. નીચેનામાંથી કયો પ્રકારનો મંત્રી કેબિનેટ મીટિંગમાં હાજર રહી શકે છે પરંતુ મતદાન નથી કરી શકતો?
A) કેબિનેટ મંત્રી
B) રાજ્યમંત્રી (સ્વતંત્ર ખાતા સાથે)
C) રાજ્યમંત્રી (MoS without Independent Charge)
D) ઉપમંત્રી
જવાબ: C
8. મંત્રીપરિષદમાં સામૂહિક જવાબદારીના સિદ્ધાંતનો અર્થ શું છે?
A) દરેક મંત્રી વ્યક્તિગત રીતે પોતાના ખાતા માટે જવાબદાર છે.
B) સમગ્ર મંત્રીપરિષદ વિધાનસભા સાથે એક સાથે જવાબદાર છે અને અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પસાર થતાં બધાએ રાજીનામું આપવું પડે છે.
C) ફક્ત મુખ્યમંત્રી વિધાનસભા પ્રત્યે જવાબદાર છે.
D) મંત્રીપરિષદ રાજ્યપાલ પ્રત્યે જવાબદાર છે.
જવાબ: B
9. જો વિધાનસભા અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પસાર કરે છે, તો શું થાય છે?
A) ફક્ત મુખ્યમંત્રીએ રાજીનામું આપવું પડે છે.
B) સમગ્ર મંત્રીપરિષદ (મુખ્યમંત્રી સહિત) રાજીનામું આપે છે.
C) વિધાનસભાનું વિસર્જન થાય છે.
D) રાજ્યપાલને દૂર કરવામાં આવે છે.
જવાબ: B
10. મુખ્યમંત્રીને તેમના પદ પરથી કોણ દૂર કરી શકે છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) વિધાનસભા (અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ દ્વારા)
C) હાઈકોર્ટ
D) મંત્રીપરિષદ
જવાબ: B
11. નીચેનામાંથી કઈ બાબતમાં મુખ્યમંત્રી રાજ્યપાલને માહિતી આપવાની ફરજ બંધાયેલો છે? (અનુ. 167)
A) ફક્ત વિધેયકો પસાર કરવામાં
B) મંત્રીપરિષદના તમામ નિર્ણયો અને કાયદાકીય દરખાસ્તો
C) ફક્ત વિભાગીય બાબતો
D) ફક્ત કટોકટી સમયે
જવાબ: B
12. મંત્રીપરિષદના સભ્યોને તેમના પગાર ક્યાંથી ચૂકવવામાં આવે છે?
A) ભારતના સંચિત નિધિ
B) રાજ્યના સંચિત નિધિ
C) કેન્દ્રીય બજેટ
D) રાજ્યપાલના ભંડોળ
જવાબ: B
13. રાજ્યમાં ઉપમુખ્યમંત્રીનો ઉલ્લેખ બંધારણના કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 164
B) 163
C) 166
D) કોઈમાં નથી
જવાબ: D (ઉપમુખ્યમંત્રી એક બંધારણીય પરંપરા છે, બંધારણીય જોગવાઈ નથી)
14. મુખ્યમંત્રી વિધાનસભાના સભ્ય સિવાય કયા ગૃહનો પણ સભ્ય હોઈ શકે છે?
A) વિધાનપરિષદ
B) રાજ્યસભા
C) લોકસભા
D) કોઈપણ ગૃહ
જવાબ: A (મુખ્યમંત્રી વિધાનપરિષદનો સભ્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ તે ભાગ્યે જ જોવા મળે છે)
15. સંસદીય સચિવ (Parliamentary Secretary) અંગે સાચું વિધાન કયું છે?
A) તે બંધારણીય પદ છે.
B) તે મંત્રીપરિષદનો સ્વયંસિદ્ધ ભાગ છે.
C) તે બંધારણીય સંસ્થા નથી, માત્ર પરંપરા છે.
D) તેનો ઉલ્લેખ અનુ. 164માં છે.
જવાબ: C
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims1. The Chief Minister of a State is appointed by the: (UPSC 2017)
A) Governor
B) President
C) Chief Justice of the High Court
D) Speaker of the Legislative Assembly
જવાબ: A
2. According to the Constitution, the Council of Ministers of a State is collectively responsible to the: (UPSC 2019)
A) Governor
B) Legislative Assembly
C) Chief Minister
D) Legislative Council
જવાબ: B
3. The maximum strength of the Council of Ministers in a State is fixed at 15% of the total strength of the Legislative Assembly by which amendment? (UPSC 2018)
A) 42nd Amendment
B) 44th Amendment
C) 73rd Amendment
D) 91st Amendment
જવાબ: D
4. A person who is not a member of the State Legislature can be appointed as a Minister for a maximum period of: (UPSC 2016)
A) 3 months
B) 6 months
C) 9 months
D) 1 year
જવાબ: B
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ગુજરાતના વર્તમાન (2026) મુખ્યમંત્રી કોણ છે? (GPSC 2025-26)
A) વિજય રૂપાણી
B) ભૂપેન્દ્ર પટેલ
C) આનંદીબેન પટેલ
D) નરેન્દ્ર મોદી
જવાબ: B (ભૂપેન્દ્ર પટેલ, 2021થી)
2. મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક ક્યા અનુચ્છેદ હેઠળ થાય છે? (GPSC 2018)
A) 163(1)
B) 164(1)
C) 164(2)
D) 165
જવાબ: B
3. મંત્રીપરિષદની સામૂહિક જવાબદારી કયા અનુચ્છેદમાં છે? (GPSC 2019)
A) 163(1)
B) 164(2)
C) 164(3)
D) 167
જવાબ: C
4. નીચેનામાંથી કઈ એવી સંસ્થા છે જ્યાં મુખ્યમંત્રીની આગેવાની હેઠળ મંત્રીપરિષદ વિધાનસભા પ્રત્યે જવાબદાર હોય છે?
A) રાજ્યની કારોબારી
B) રાજ્યનું ન્યાયતંત્ર
C) રાજ્યનું વિધાનમંડળ
D) રાજ્યનું લોકશાહી માળખું
જવાબ: A (કારોબારી)
5. મંત્રીપરિષદમાં કેબિનેટ મંત્રી અને રાજ્યમંત્રી વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?
A) રાજ્યમંત્રી કેબિનેટના સભ્ય નથી.
B) કેબિનેટ મંત્રી વિધાનસભાના સભ્ય હોવા જ જોઈએ.
C) રાજ્યમંત્રી વધુ પગાર મેળવે છે.
D) તફાવત નથી.
જવાબ: A
મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીપરિષદ રાજ્ય સરકારના કેન્દ્રબિંદુ છે. મુખ્યમંત્રી વાસ્તવિક કારોબારી વડો છે, જ્યારે રાજ્યપાલ નોમિનલ વડો છે. મંત્રીપરિષદ વિધાનસભા પ્રત્યે સામૂહિક જવાબદાર છે (અનુ. 164(3)), અને અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પસાર થતાં સમગ્ર સરકાર પડી જાય છે. 91મા સુધારા (2003) દ્વારા મંત્રીઓની સંખ્યા વિધાનસભાના સભ્યોની 15% સુધી મર્યાદિત કરવામાં આવી છે. ઉપમુખ્યમંત્રી એક બંધારણીય પરંપરા છે, જેનો કોઈ અનુચ્છેદમાં ઉલ્લેખ નથી. UPSC, GPSC અને અન્ય પરીક્ષાઓમાં મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક (અનુ. 164), સામૂહિક જવાબદારી, 91મો સુધારો, અને મંત્રીપરિષદના પ્રકારો વિશેના પ્રશ્નો નિયમિતપણે પૂછાય છે.