ભારતીય બંધારણનું ન્યાયતંત્ર (ન્યાયપાલિકા) એક સ્વતંત્ર, એકીકૃત અને અલગ વ્યવસ્થા છે. તે કારોબારી અને વિધાનસભાથી અલગ છે. ન્યાયતંત્ર કાયદાઓની સમીક્ષા કરે છે, વિવાદોનું સમાધાન કરે છે અને મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. આ અધ્યાયમાં આપણે સર્વોચ્ચ અદાલતની રચના, ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની કોલેજિયમ પ્રણાલી, તેમને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા (મહાભિયોગ), અધિકારક્ષેત્ર, સ્વતંત્રતા અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ પાસાઓનો અભ્યાસ કરીશું.
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતનો ઉદ્ભવ 1937ના ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ હેઠળ સંઘીય અદાલત તરીકે થયો. 28 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ (બંધારણ અમલમાં આવ્યાના બે દિવસ પછી) ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત અસ્તિત્વમાં આવી.
1. ભારતમાં ન્યાયતંત્ર
1.1 માળખું
| સ્તર | અદાલત | રચના / વિગત |
|---|---|---|
| સર્વોચ્ચ | સર્વોચ્ચ અદાલત (સુપ્રીમ કોર્ટ) | નવી દિલ્હીમાં સ્થિત. સમગ્ર ભારત માટે એક. |
| રાજ્ય સ્તર | હાઈકોર્ટ | દરેક રાજ્યમાં અથવા એક કરતાં વધુ રાજ્યો માટે એક. અત્યારે 25 હાઈકોર્ટ. |
| જિલ્લા સ્તર | જિલ્લા અદાલતો | જિલ્લા ન્યાયાધીશ અને વધારાના જિલ્લા ન્યાયાધીશ. |
| તાલુકા સ્તર | મુન્સિફ / મેજિસ્ટ્રેટ | નાના દીવાની અને ફોજદારી કેસ. |
1.2 ન્યાયતંત્રની વિશેષતાઓ
| વિશેષતા | વર્ણન |
|---|---|
| એકીકૃત | ભારતમાં એક જ ન્યાયતંત્ર વ્યવસ્થા છે (સર્વોચ્ચ અદાલત સર્વોચ્ચ છે). સંઘીય અને રાજ્ય કાયદાઓનો એકસાથે ઉકેલ આવે છે. |
| સ્વતંત્ર | ન્યાયાધીશોની નિમણૂક, પગાર, મુદત અને હટાવવાની પ્રક્રિયા એવી રીતે બનાવેલી છે કે તેઓ કારોબારી (સરકાર) અને વિધાનસભાના દબાણથી મુક્ત હોય. |
| અધિકારક્ષેત્રોનું વિભાજન | સર્વોચ્ચ અદાલત પાસે મૂળ, અપીલ, સલાહકારી અને પુનર્વિચારણના અધિકારો છે. |
| ન્યાયિક સમીક્ષા | સર્વોચ્ચ અદાલત (અને હાઈકોર્ટ) સંસદ દ્વારા બનાવેલા કાયદાઓની બંધારણીય માન્યતા તપાસી શકે છે. કાયદો મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે કે બંધારણના મૂળભૂત માળખાનો ભંગ કરે તો તેને રદ્દ કરી શકે છે. |
2. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ (Articles 124-147)
સર્વોચ્ચ અદાલત અંગેની જોગવાઈઓ બંધારણના ભાગ V, પ્રકરણ IV (અનુચ્છેદ 124 થી 147) માં સમાવિષ્ટ છે.
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 124 | સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના અને રચના | સર્વોચ્ચ અદાલતમાં એક મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) અને 34થી વધુ અન્ય ન્યાયાધીશો ન હોઈ શકે. સંસદ કાયદા દ્વારા સંખ્યા વધારી શકે છે. |
| 124(4) | ન્યાયાધીશને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા | ન્યાયાધીશને મહાભિયોગ દ્વારા જ દૂર કરી શકાય છે (સાબિત ગેરવર્તણૂક અથવા અસમર્થતા). |
| 126 | કાર્યકારી મુખ્ય ન્યાયાધીશ | જ્યારે CJIનું પદ ખાલી હોય અથવા તે ગેરહાજર હોય, ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ અન્ય ન્યાયાધીશને કાર્યકારી CJI નિમી શકે છે. |
| 127 | વધારાના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક | જો સર્વોચ્ચ અદાલતમાં કામનો ભાર વધી જાય તો, CJIની સલાહથી રાષ્ટ્રપતિ વધારાના ન્યાયાધીશોની અસ્થાયી નિમણૂક કરી શકે છે. |
| 128 | નિવૃત્ત ન્યાયાધીશોની નિમણૂક | CJIની સંમતિથી, રાષ્ટ્રપતિ નિવૃત્ત ન્યાયાધીશને ચોક્કસ સમય માટે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં બેસવા આમંત્રણ આપી શકે છે. (તેમને તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન ન્યાયાધીશના પગાર સિવાય અન્ય લાભ મળે છે.) |
| 129 | સર્વોચ્ચ અદાલત – રેકોર્ડની અદાલત | સર્વોચ્ચ અદાલત રેકોર્ડની અદાલત (Court of Record) છે. તેના ચુકાદાઓ દાખલા (precedents) તરીકે નીચલી અદાલતો માટે બંધનકારક છે. તેને પોતાના અપમાન (contempt of court) માટે સજા કરવાનો અધિકાર છે. |
| 130 | સર્વોચ્ચ અદાલતનું સ્થાન | સર્વોચ્ચ અદાલતનું મુખ્ય સ્થાન નવી દિલ્હી છે. (CJI અને રાષ્ટ્રપતિની સંમતિથી બીજું સ્થાન નક્કી કરી શકાય છે.) |
| 131 | મૂળ અધિકારક્ષેત્ર | કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચે, રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદોમાં સર્વોચ્ચ અદાલતને મૂળ અધિકારક્ષેત્ર છે. |
| 132-134 | અપીલી અધિકારક્ષેત્ર | હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓ સામે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરી શકાય છે – (132) બંધારણીય કેસો, (133) દીવાની કેસો, (134) ફોજદારી કેસો. |
| 136 | વિશેષ અપીલી અધિકારક્ષેત્ર | સર્વોચ્ચ અદાલત કોઈપણ અદાલત અથવા ટ્રિબ્યુનલના ચુકાદા સામે વિશેષ રજા અપીલ (SLP) સ્વીકારી શકે છે. (આ અત્યંત વ્યાપક અધિકાર છે.) |
| 137 | ચુકાદાઓની સમીક્ષા | સર્વોચ્ચ અદાલત પોતાના જ ચુકાદાઓની સમીક્ષા (review) કરી શકે છે (નવી હકીકતો અથવા કાયદાની ભૂલના આધારે). |
| 143 | રાષ્ટ્રપતિનો સંદર્ભ લેવાનો અધિકાર (Advisory Jurisdiction) | રાષ્ટ્રપતિ સર્વોચ્ચ અદાલતને કોઈપણ કાયદા અથવા તથ્યના પ્રશ્ન પર સલાહ માટે સંદર્ભિત કરી શકે છે. (અદાલતનો અભિપ્રાય બંધનકારક નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ સામાન્ય રીતે તેનું પાલન કરે છે.) |
| 144 | સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓની માન્યતા | સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ તમામ અદાલતો અને સત્તાપીઠો માટે બંધનકારક છે. |
| 145 | સર્વોચ્ચ અદાલતના નિયમો | સર્વોચ્ચ અદાલત રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીથી પોતાના પ્રક્રિયાગત નિયમો બનાવી શકે છે. |
| 146 | સર્વોચ્ચ અદાલતના અધિકારીઓ અને સેવકો | સર્વોચ્ચ અદાલતના અધિકારીઓ અને સેવકોની નિમણૂક CJI અથવા તેના દ્વારા નિયુક્ત ન્યાયાધીશ દ્વારા થાય છે. |
| 147 | અર્થઘટન | આ ભાગમાં ‘કાયદો’ શબ્દમાં નિયમો, અધિનિયમો, આદેશો, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. |
3. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય (Supreme Court)
3.1 રચના અને ન્યાયાધીશોની સંખ્યા
- મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) + અન્ય ન્યાયાધીશો.
- મૂળ બંધારણમાં: CJI + 6 અન્ય ન્યાયાધીશો (કુલ 7).
- હાલમાં (2026 સુધી): CJI + 33 અન્ય ન્યાયાધીશો (કુલ 34).
- સંસદ કાયદા દ્વારા સંખ્યા વધારી શકે છે (છેલ્લે 2019માં સંખ્યા 30 થી 34 કરવામાં આવી).
3.2 સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના
- 28 જાન્યુઆરી 1950.
- પ્રથમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ: હરિલાલ જેકિસુંદાસ કાનિયા (H.J. Kania).
3.3 સર્વોચ્ચ અદાલતના ઉચ્ચારણો (Mottos)
- રાષ્ટ્રધ્વજ પર: “યતો ધર્મસ્તતો જય:” (જ્યાં ધર્મ છે ત્યાં જય છે).
- ન્યાયાધીશની ખુરશી પાછળ: “સત્યમેવ જયતે” (સત્યનો જ વિજય થાય છે).
4. ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટેની કોલેજિયમ સિસ્ટમ
સર્વોચ્ચ અદાલત અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા વર્ષોમાં વિકસિત થઈ છે.
4.1 ઈતિહાસ
| વર્ષ | સ્થિતિ | વિગત |
|---|---|---|
| 1950-1990 | કારોબારીનું વર્ચસ્વ | ન્યાયાધીશોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ CJIની સલાહથી કરતા, પરંતુ સલાહ બંધનકારક ન હતી. |
| 1993 | કોલેજિયમ સિસ્ટમનો જન્મ | સુપ્રીમ કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટ એડવોકેટ્સ ઓન રેકોર્ડ એસોસિએશન કેસ (1993) અને સ્પેશિયલ રેફરન્સ કેસ (1998)માં કહ્યું કે CJIની સલાહ બંધનકારક છે અને તે એકલા નહીં, પણ ચાર વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશો (કોલેજિયમ) ની સલાહ હોય. |
| 2015 | NJAC (99મો સુધારો) | સંસદે 99મો સુધારો કરીને રાષ્ટ્રીય ન્યાયિક નિમણૂક આયોગ (NJAC) બનાવ્યો. તેમાં CJI + 2 વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશો + કાયદા મંત્રી + 2 જાહેર વ્યક્તિઓનો સમાવેશ હતો. |
| 2015 | NJAC રદ્દ | સુપ્રીમ કોર્ટે NJAC (99મો સુધારો) ને ‘મૂળભૂત માળખા’ ના ઉલ્લંઘનના કારણે રદ્દ કર્યો. |
| 2015-આજ સુધી | કોલેજિયમ સિસ્ટમ પુનઃસ્થાપિત | હાલમાં, ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટેની કોલેજિયમ સિસ્ટમ અમલમાં છે. |
4.2 હાલની કોલેજિયમ સિસ્ટમ (2026 સુધી)
| પદ | કોલેજિયમની રચના | પ્રક્રિયા |
|---|---|---|
| CJI ની નિમણૂક | CJIની નિમણૂક વરિષ્ઠતાના નિયમ (seniority) પ્રમાણે થાય છે. વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશને CJI બનાવવામાં આવે છે. (આ રૂઢિ છે, બંધારણીય નથી) | CJI ની નિમણૂક માટે કોલેજિયમની બેઠક યોજાતી નથી. |
| સર્વોચ્ચ અદાલતના અન્ય ન્યાયાધીશો | CJI + 4 વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશો | કોલેજિયમ ભલામણ કરે છે → સરકાર તપાસ કરે છે (સુરક્ષા, ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ) → સરકાર ભલામણ સ્વીકારે કે કોલેજિયમને પાછી મોકલી શકે છે. જો કોલેજિયમ ફરીથી ભલામણ કરે, તો સરકાર માટે તેને સ્વીકારવી ફરજિયાત છે. |
| હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો | CJI + 2 વરિષ્ઠ સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો + સંબંધિત હાઈકોર્ટના CJ અને સંબંધિત રાજ્યના CJ (કેન્દ્ર માટે) | કોલેજિયમ ભલામણ → સરકાર તપાસ → કોલેજિયમ ફરીથી ભલામણ → સરકારને સ્વીકારવી પડે. |
4.3 NJAC અને 99મા સુધારા વિશે વિગત
- NJAC (National Judicial Appointments Commission): 2015માં સંસદે 99મો સુધારો અને NJAC અધિનિયમ પસાર કર્યો. NJACમાં 6 સભ્યો હતા: (1) CJI, (2) બે વરિષ્ઠ સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશો, (3) કાયદા મંત્રી, (4) 2 જાહેર વ્યક્તિઓ (સંસદની સમિતિ દ્વારા ચૂંટાયેલી).
- રદ્દીકરણ: 2015માં સુપ્રીમ કોર્ટે 4:1ના બહુમતીથી કહ્યું કે NJAC ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા (મૂળભૂત માળખો) નો ભંગ કરે છે અને તેને રદ્દ કર્યો.
5. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશને હોદ્દા પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા (Impeachment – Art. 124(4))
| પગલું | પ્રક્રિયા |
|---|---|
| 1. | સંસદના કોઈપણ ગૃહ (લોકસભા અથવા રાજ્યસભા) માં ચાર્જ રજૂ થાય છે. |
| 2. | ચાર્જ સાબિત કરવા માટે ઓછામાં ઓછા 100 લોકસભા સભ્યો અથવા 50 રાજ્યસભા સભ્યો ના સમર્થનની જરૂર છે. |
| 3. | ચાર્જની તપાસ માટે સંસદના ઉપાધ્યક્ષ / ઉપસભાપતિ સમિતિ ની રચના કરે છે. |
| 4. | સમિતિ તપાસ કરે છે; જો ચાર્જ સાબિત થાય, તો તે ગૃહમાં રજૂ કરાય છે. |
| 5. | જે ગૃહમાં ચાર્જ રજૂ થયો છે, ત્યાં કુલ સભ્યોના 2/3 (બંને હાજર અને મતદાન કરનારા) ને બહુમતી જોઈએ. |
| 6. | ઠરાવ બીજા ગૃહમાં મોકલાય છે. બીજા ગૃહમાં પણ કુલ સભ્યોના 2/3 બહુમતી જોઈએ. |
| 7. | બંને ગૃહો પસાર કરે ત્યાર બાદ, રાષ્ટ્રપતિ ન્યાયાધીશને પદ પરથી દૂર કરાવવાનો આદેશ આપે છે. |
નોંધ: અત્યાર સુધી (2026 સુધી) કોઈપણ સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશને મહાભિયોગથી દૂર કરવામાં આવ્યા નથી. 1991માં જસ્ટીસ વી. રામાસ્વામી (મુદ્રાલય કેસ) સામે મહાભિયોગનો પ્રસ્તાવ રજૂ થયો હતો, પણ લોકસભા (કોંગ્રેસના બહુમતીથી) પસાર થયો, પરંતુ રાજ્યસભામાં તે પડી ગયો.
6. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયનું અધિકાર ક્ષેત્ર અને તેની સત્તાઓ
6.1 મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction – Art. 131)
સર્વોચ્ચ અદાલત નીચેના વિવાદોમાં સીધો અધિકાર (અન્ય કોઈ અદાલતમાં ન જવું પડે) ધરાવે છે:
| વિવાદ | પક્ષકારો |
|---|---|
| કેન્દ્ર અને એક અથવા વધુ રાજ્યો વચ્ચે | ભારત સરકાર વિ. રાજ્ય સરકાર |
| કેન્દ્ર અને એક રાજ્ય બીજા રાજ્ય સાથે | ભારત સરકાર, રાજ્ય A, રાજ્ય B |
| બે અથવા વધુ રાજ્યો વચ્ચે | રાજ્ય A વિ. રાજ્ય B |
મર્યાદા: અનુ. 131 નીચેના વિવાદોને આવરતું નથી:
- 1935 પહેલાની સંધિઓ અને કરારોથી ઉદ્ભવતા વિવાદો.
- અન્ય કાયદા દ્વારા ઉકેલાયેલા વિવાદો.
- રાજ્યો વચ્ચેની નદીઓના વિવાદો (તે અનુ. 262 હેઠળ નદી વિવાદ ટ્રિબ્યુનલમાં જાય છે).
6.2 અપીલી અધિકારક્ષેત્ર (Appellate Jurisdiction – Arts. 132-134)
| પ્રકાર | અનુચ્છેદ | શરતો |
|---|---|---|
| બંધારણીય કેસો | 132 | જો હાઈકોર્ટ પ્રમાણિત કરે કે કેસમાં બંધારણના અર્થઘટનનો પ્રશ્ન સામેલ છે. (2012ની 42મા સુધારા બાદ સ્વયંસિદ્ધ નથી) |
| દીવાની કેસો | 133 | હાઈકોર્ટને પ્રમાણિત કરવું પડે કે તે યોગ્ય કેસ છે. (વ્યાપાર, મિલકત, વગેરે) |
| ફોજદારી કેસો | 134 | (a) હાઈકોર્ટે આરોપીને સજાફોરખો ફેરવ્યો હોય, (b) હાઈકોર્ટે મૃત્યુદંડની સજાને સ્થાને સજા ફેરવી હોય, (c) હાઈકોર્ટે ગંભીર કાયદાની ભૂલ સાબિત કરી હોય. |
6.3 વિશેષ રજા અપીલ (Special Leave Petition – SLP, Art. 136)
- સર્વોચ્ચ અદાલત કોઈપણ અદાલત અથવા ટ્રિબ્યુનલના ચુકાદા સામે વિશેષ રજા (વિશેષ અનુમતિ) દ્વારા અપીલ સ્વીકારી શકે છે.
- કોઈ મર્યાદા નથી – લગભગ કોઈપણ કેસમાં અપીલ કરી શકાય છે.
- અપવાદ: કોર્ટ-માર્શલ (સેનાની અદાલત)ના ચુકાદાઓને શાસ્ત્રીય અર્થમાં SLP હેઠળ આવરી લેવાતા નથી (પરંતુ અનુ. 32 દ્વારા રિટ મળી શકે છે).
6.4 સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર (Advisory Jurisdiction – Art. 143)
- રાષ્ટ્રપતિ સર્વોચ્ચ અદાલતને કાયદાના પ્રશ્ન અથવા જાહેર મહત્વના તથ્ય પર સલાહ (opinion) માટે સંદર્ભિત કરી શકે છે.
- સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો બંધનકારક નથી; રાષ્ટ્રપતિ તેને નામંજૂર કરી શકે છે. પરંતુ 143(2) હેઠળ, જો રાષ્ટ્રપતિ ફરીથી સલાહ માંગે, તો સર્વોચ્ચ અદાલત સલાહ આપવા બંધાયેલી છે.
- ઉદાહરણ:
- કેરળ શિક્ષણ બિલ કેસ (1958) — રાષ્ટ્રપતિએ સંદર્ભિત કર્યું, સર્વોચ્ચ અદાલતે ‘અમાન્ય’ કહ્યું, રાષ્ટ્રપતિએ સ્વીકાર્યું.
- કેશવાનંદ ભારતી કેસ (1973) — રાષ્ટ્રપતિએ બંધારણના અર્થઘટન પર સલાહ માંગી, સર્વોચ્ચ અદાલતે ‘મૂળભૂત માળખા’નો સિદ્ધાંત આપ્યો.
6.5 રિટ અધિકારક્ષેત્ર (Writ Jurisdiction – Art. 32)
- સર્વોચ્ચ અદાલત મૂળભૂત અધિકારોના ઉલ્લંઘણ માટે રિટ (Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Certiorari, Quo Warranto) જારી કરી શકે છે.
- ડૉ. આંબેડકરે અનુ. 32ને બંધારણનો ‘હૃદય અને આત્મા’ કહ્યો છે.
- નોંધ: હાઈકોર્ટ પાસે પણ અનુ. 226 હેઠળ રિટનો અધિકાર છે – જે મૂળભૂત અધિકારો સિવાય અન્ય કાયદાકીય અધિકારો માટે પણ લાગુ છે.
6.6 ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review)
- સર્વોચ્ચ અદાલત સંસદ અને વિધાનસભાઓ દ્વારા બનાવેલા કાયદાઓની બંધારણીય માન્યતા તપાસી શકે છે.
- જો કાયદો મૂળભૂત અધિકારો (ભાગ III) અથવા મૂળભૂત માળખા (Basic Structure Doctrine) નો ભંગ કરે, તો તેને રદ્દ કરી શકે છે.
- આધાર: અનુ. 13, 32, 136, 147, 226, 227 (હાઈકોર્ટ માટે).
- સીમાઓ:
- સંસદ બંધારણમાં સુધારો કરીને અદાલતના પુનર્વિચારણને મર્યાદિત કરી શકે છે, પણ ‘મૂળભૂત માળખા’માં ફેરફાર ન કરી શકે.
- નાણાં કાયદાઓ (નાણાં બિલ) ની સમીક્ષા મર્યાદિત છે (પ્રક્રિયાગત ભૂલ જોવાય છે).
6.7 રેકોર્ડની અદાલત (Court of Record – Art. 129)
- સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ (judgments) દાખલા (precedents) છે – નીચલી અદાલતો માટે બંધનકારક.
- સર્વોચ્ચ અદાલતને પોતાના અપમાન (Contempt of Court) માટે સજા કરવાનો અધિકાર છે (જેલ અથવા દંડ).
- તેના ચુકાદાઓની સત્યતા પર કોઈ પ્રશ્ન ન ઉઠાવી શકે.
7. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયની સ્વતંત્રતા (Independence of Supreme Court)
| રક્ષણના માપદંડ | વિગત |
|---|---|
| નિમણૂક | ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કોલેજિયમ દ્વારા થાય છે, સરકારની ધૂન પ્રમાણે થતી નથી. |
| કાર્યકાળ | ન્યાયાધીશ 65 વર્ષની ઉંમર સુધી પદ પર રહે છે (CJI 65 વર્ષ). |
| પગાર અને ભથ્થાં | તેમના પગાર (CJI – ₹2.80 લાખ; અન્ય ન્યાયાધીશો – ₹2.50 લાખ) ભારતના સંચિત નિધિમાંથી ચૂકવાય છે. સંસદમાં તેના પર ચર્ચા થઈ શકતી નથી (કટોકટી સિવાય ઘટાડો કરી શકાય નહીં). |
| દૂર કરવા | મહાભિયોગ (2/3 બહુમતી) સિવાય તેઓને દૂર કરી શકાતા નથી. |
| નિવૃત્તિ પછીની પ્રતિબંધ | નિવૃત્ત સર્વોચ્ચ અદાલત અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ રાષ્ટ્રપતિ અથવા સરકાર હેઠળ કોઈ નફાકારક પદ ધરાવી શકતા નથી. (સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોને આ મર્યાદા છે, હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો માટે નથી.) |
| અધિકારક્ષેત્ર | સંસદ સર્વોચ્ચ અદાલતના અધિકારક્ષેત્રને ઘટાડી શકતી નથી (પરંતુ મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Art. 131) વધારી શકાય છે). |
| સ્વતંત્રતાના ઉલ્લંઘનની ટીકા | કારોબારી (સરકાર) ઘણી વાર તેનામાં દખલ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે (દા.ત., NJACનો 99મો સુધારો). |
8. ન્યાયાધીશોની પીઠ અથવા ન્યાયાધીશાની બેન્ચ (Benches)
| બેન્ચનો પ્રકાર | રચના | સાંભળતા કેસો |
|---|---|---|
| એકલ ન્યાયાધીશ (Single Judge) | 1 ન્યાયાધીશ | (મોટેભાગે ટ્રિબ્યુનલ/રિટ પહેલાની સુનાવણી) – ભાગ્યે જ; મોટા ભાગે ડિવિઝન બેન્ચમાં. |
| ડિવિઝન બેન્ચ (Division Bench) | 2 અથવા 3 ન્યાયાધીશો | મોટા ભાગના નિયમિત અપીલ, રિટ, બંધારણીય કેસો. |
| મોટી (Full Bench) | 5 અથવા વધુ (ઓછામાં ઓછા 3?) | સંભવિત નિયમોની અસ્પષ્ટતા. (વાસ્તવમાં 5 કરતા ઓછા 3ની બેન્ચ) |
| બંધારણીય બેન્ચ (Constitutional Bench) | 5 અથવા 5થી વધુ (7, 9, 11, 13) | (1) બંધારણના અર્થઘટનના પ્રશ્નો, (2) 1935ના એક્ટ/historical interpretation, (3) કોઈ કાયદા અંગે નોંધપાત્ર ફેરફાર (મૂળભૂત માળખું). |
મહત્વના બંધારણીય બેન્ચના ચુકાદાઓ:
| કેસ | વર્ષ | બેન્ચનું કદ | મહત્વ |
|---|---|---|---|
| એ.કે. ગોપાલન | 1950 | 5 | અનુ. 21નો સંકુચિત અર્થઘટન |
| ગોળકનાથ | 1967 | 11 | સંસદ મૂળભૂત અધિકારો સુધારી શકે નહીં. |
| કેશવાનંદ ભારતી | 1973 | 13 (સૌથી મોટી બેન્ચ) | મૂળભૂત માળખાનો સિદ્ધાંત |
| મિનર્વા મિલ્સ | 1980 | 5 | DPSP અને FR સંતુલન; 42મા સુધારાની કલમ રદ્દ. |
| NJAC (99મો સુધારો) | 2015 | 5 | NJAC રદ્દ; કોલેજિયમ સિસ્ટમ યથાવત. |
| સમલૈંગિક લગ્ન (Supriyo vs Union of India) | 2024 | 5 | સમલૈંગિક લગ્નને માન્યતા ન આપી (સંસદને છોડ્યું). |
9. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ – માસ્ટર ઓફ રોસ્ટર
માસ્ટર ઓફ રોસ્ટર એટલે મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ની એવી સત્તા કે જે કયા કેસો કઈ બેન્ચ સાંભળશે તે નક્કી કરે છે.
- પ્રાથમિકતા: CJI કેસોની સૂચિ (રોસ્ટર) બનાવે છે અને ન્યાયાધીશોને કેસ ફાળવે છે.
- આ સત્તાનો ઉદ્દેશ: અદાલતની કાર્યક્ષમતા અને સુઘડતા.
- ટીકા: CJIની માસ્ટર ઓફ રોસ્ટરની સત્તાએ અન્ય ન્યાયાધીશોના સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ સર્જ્યું છે. 2020-2024માં ઘણા કિસ્સામાં CJI સિવાયના ન્યાયાધીશોએ પોતાની બેન્ચ બદલવા અંગે અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો.
- ઉદાહરણ: CJI એ નક્કી કર્યું કે જસ્ટિસ દિપક મિશ્રાની બેન્ચમાં કયા કેસ સુનાવણી માટે લેવામાં આવે.
નોંધ: ‘માસ્ટર ઓફ રોસ્ટર’ શબ્દ બંધારણમાં નથી, પણ સર્વોચ્ચ અદાલતના નિયમો (Supreme Court Rules, 1966) માં છે.
10. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના વકીલો (Advocates of Supreme Court)
| પ્રકાર | વ્યાખ્યા | લાયકાત |
|---|---|---|
| સિનિયર એડવોકેટ (Senior Advocate) | સર્વોચ્ચ અદાલત અથવા કોઈપણ હાઈકોર્ટ દ્વારા સિનિયર તરીકે નિયુક્ત. (અનુ. 145 અને અદાલતના નિયમો). | જેમણે પ્રતિષ્ઠા, અનુભવ અને નિષ્ણાતતા સાબિત કરી હોય. |
| એડવોકેટ ઓન રેકોર્ડ (Advocate on Record – AoR) | એકમાત્ર એવા વકીલો કે જેમને સર્વોચ્ચ અદાલતમાં નિવેદન (pleading) દાખલ કરવાનો અને દલીલ કરવાનો અધિકાર છે. (અન્ય વકીલો AoRના માર્ગે કામ કરે છે.) | 5 વર્ષનો અનુભવ + સર્વોચ્ચ અદાલતની પરીક્ષા પાસ કરેલી. |
| અન્ય વકીલો (Other Advocates) | Aoર ન હોય, પરંતુ Aoરની મારફતે કામ કરે છે અને દલીલ કરી શકે છે. | સામાન્ય લાયકાત: કાયદાની ડિગ્રી + ન્યૂનતમ 5 વર્ષનો અનુભવ (નિયમો મુજબ). |
વકીલોની નીતિ:
- બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયા (Bar Council of India) એકંદર લાયકાત નક્કી કરે છે.
- સર્વોચ્ચ અદાલતના નિયમો (Supreme Court Rules, 1966) AoR અને સિનિયર એડવોકેટ માટે લાયકાત નક્કી કરે છે.
મોક ટેસ્ટ (20 MCQ) – ભારતનું ન્યાયતંત્ર
1. ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના ક્યારે થઈ?
A) 26 જાન્યુઆરી 1950
B) 28 જાન્યુઆરી 1950
C) 15 ઓગસ્ટ 1947
D) 26 નવેમ્બર 1949
જવાબ: B
2. સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ છેલ્લે (2026માં) કોણ છે?
A) ડી.વાય. ચંદ્રચુડ
B) એન.વી. રમણ
C) એસ.એ. બોબડે
D) (2024 માં ચંદ્રચુડ નિવૃત્ત, નવો CJI ઉત્તર સંકુલ?)
જવાબ: (2026 મુજબ યોગ્ય વ્યક્તિ લખો – ભારતના વર્તમાન CJI સંજીવ ખન્ના? (હાલ CJI સંજીવ ખન્ના છે, 2024માં ચંદ્રચુડ નિવૃત્ત થયા ત્યારથી)) – ખરેખર 11 નવેમ્બર 2024થી CJI સંજીવ ખન્ના છે.
3. સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોની સંખ્યા હાલમાં (2026) કેટલી છે?
A) 31
B) 33
C) 34
D) 35
જવાબ: C (CJI + 33)
4. કોલેજિયમ સિસ્ટમનો જન્મ કયા કેસથી થયો?
A) કેશવાનંદ ભારતી કેસ
B) ગોળકનાથ કેસ
C) સુપ્રીમ કોર્ટ એડવોકેટ્સ ઓન રેકોર્ડ એસોસિએશન કેસ, 1993
D) મિનર્વા મિલ્સ કેસ
જવાબ: C
5. NJAC (99મો સુધારો) ક્યારે રદ્દ થયો?
A) 1993
B) 1998
C) 2015
D) 2018
જવાબ: C
6. નીચેનામાંથી કોણ સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશને દૂર કરી શકે છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) વડાપ્રધાન
C) લોકસભા
D) સંસદની 2/3 બહુમતી (મહાભિયોગ)
જવાબ: D
7. અનુચ્છેદ 143 (રાષ્ટ્રપતિને સંદર્ભ લેવાનો અધિકાર) ના સંદર્ભમાં સાચું વિધાન કયું?
A) સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો બંધનકારક છે.
B) સલાહ આપવી ફરજિયાત છે.
C) રાષ્ટ્રપતિ સલાહ સ્વીકારવા બંધાયેલા નથી.
D) આ અધિકારક્ષેત્રમાં સર્વોચ્ચ અદાલત નાણાં બિલ પર સલાહ આપી શકતી નથી.
જવાબ: C
8. સર્વોચ્ચ અદાલતને રેકોર્ડની અદાલત (Court of Record) કયા અનુચ્છેદ હેઠળ ગણવામાં આવે છે?
A) 124
B) 129
C) 131
D) 136
જવાબ: B
9. સર્વોચ્ચ અદાલતનું મૂળ અધિકારક્ષેત્ર નીચેના વિવાદો સિવાય બધામાં છે – કયો અપવાદ છે?
A) કેન્દ્ર-રાજ્ય વિવાદ
B) રાજ્ય-રાજ્ય વિવાદ
C) નદીના વિવાદો (અનુ. 262)
D) કેન્દ્ર-કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ
જવાબ: C
10. ‘માસ્ટર ઓફ રોસ્ટર’ કોણ છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) વડાપ્રધાન
C) મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)
D) સીનીયર મોસ્ટ ન્યાયાધીશ
જવાબ: C
11. સર્વોચ્ચ અદાલતની સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર કયા અનુચ્છેદમાં છે?
A) 131
B) 132
C) 136
D) 143
જવાબ: D
12. નીચેનામાંથી કઈ રિટ ‘Quo Warranto’ સંબંધિત છે?
A) કાયદેસર અધિકારની પુનઃસ્થાપના
B) જાહેર પદ ધારણ કરવાની કાયદેસરતા તપાસવી
C) ગેરકાયદેસર અટકાયત સામે
D) નીચલી અદાલતની અધિકારક્ષેત્રથી બહારની કાર્યવાહી
જવાબ: B
13. 99મા સુધારા (NJAC) ને રદ્દ કરનાર સુપ્રીમ કોર્ટે કયા સિદ્ધાંતને આધાર બનાવ્યો?
A) સંસદીય સાર્વભૌમત્વ
B) મૂળભૂત માળખું (Basic Structure)
C) કાયદાનું શાસન
D) સત્તાઓનું વિભાજન
જવાબ: B
14. 13 ન્યાયાધીશોની સૌથી મોટી બેન્ચ કયા કેસમાં બેઠી હતી?
A) ગોળકનાથ
B) NJAC
C) કેશવાનંદ ભારતી
D) મિનર્વા મિલ્સ
જવાબ: C
15. સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ (Judgements) કઈ અન્ય અદાલતો માટે બંધનકારક (binding) છે?
A) દરેક હાઈકોર્ટ અને નીચલી અદાલતો
B) માત્ર નીચલી અદાલતો
C) માત્ર હાઈકોર્ટ
D) કોઈપણ અદાલત માટે બંધનકારક નથી
જવાબ: A (Art. 144)
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. With reference to the Supreme Court of India, which of the following is correct? (UPSC 2019)
A) It has only appellate jurisdiction.
B) It has original, appellate, and advisory jurisdiction.
C) It has only original and appellate jurisdiction.
D) It has only advisory jurisdiction.
જવાબ: B
2. The ‘Basic Structure’ doctrine was propounded by the Supreme Court in which case? (UPSC 2018)
A) Golaknath case
B) Kesavananda Bharati case
C) Minerva Mills case
D) Maneka Gandhi case
જવાબ: B
3. Who appoints the judges of the Supreme Court of India? (UPSC 2017)
A) President of India
B) Prime Minister of India
C) Chief Justice of India alone
D) Collegium of Supreme Court judges (recommendation to President)
જવાબ: D (તકનીકી રીતે રાષ્ટ્રપતિ કોલેજિયમની ભલામણથી)
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ભારતના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશની નિમણૂક માટેની કોલેજિયમ સિસ્ટમમાં નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ થાય છે? (GPSC 2019)
A) CJI + 4 વરિષ્ઠ સુપ્રીમ કોર્ટ જજ
B) CJI + 2 વરિષ્ઠ સુપ્રીમ કોર્ટ જજ
C) CJI + 4 હાઈકોર્ટ જજ
D) CJI + 2 હાઈકોર્ટ જજ
જવાબ: A
2. ‘માસ્ટર ઓફ રોસ્ટર’ ની વિભાવના કોની પાસે છે? (GPSC 2020)
A) ભારતના રાષ્ટ્રપતિ
B) લોકસભાના સ્પીકર
C) ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ
D) સોલિસીટર જનરલ
જવાબ: C
3. સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદા સામે કોઈ અપીલ ક્યાં જઈ શકે છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) કોઈ અપીલ નથી (અંતિમ અપીલની અદાલત)
C) રાજ્યસભા
D) સંસદીય સમિતિ
જવાબ: B (સુપ્રીમ કોર્ટ અંતિમ અપીલની અદાલત છે)
4. નીચેનામાંથી કઈ રિટ અદાલત દ્વારા ‘કયા અધિકારથી’ના પ્રશ્ન માટે જારી કરવામાં આવે છે?
A) Habeas Corpus
B) Quo Warranto
C) Mandamus
D) Prohibition
જવાબ: B
5. 99મા સુધારા (2015) નો હેતુ શું હતો?
A) GST લાગુ કરવો
B) NJAC (ન્યાયિક નિમણૂક) ની રચના કરવી
C) મૂળભૂત ફરજો ઉમેરવી
D) રાષ્ટ્રપતિ શાસનની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવી
જવાબ: B
ભારતનું ન્યાયતંત્ર એક સ્વતંત્ર, એકીકૃત અને શક્તિશાળી વ્યવસ્થા છે. સર્વોચ્ચ અદાલત (અનુ. 124-147) પાસે મૂળ, અપીલી, સલાહકારી અને પુનર્વિચારણના અધિકારો છે. કોલેજિયમ સિસ્ટમ (1993, 1998 માં સ્થાપિત) ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની સિસ્ટમ છે, જ્યારે NJAC (99મો સુધારો, 2015) ને સુપ્રીમ કોર્ટે ‘મૂળભૂત માળખા’ના ઉલ્લંઘનના કારણે રદ્દ કર્યો. માસ્ટર ઓફ રોસ્ટર CJIની સત્તા છે, જેથી તે કેસોની ફાળવણી કરી શકે. UPSC, GPSC, અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં ન્યાયતંત્રના માળખા, કોલેજિયમ, NJAC, અને ન્યાયાધીશોની મહાભિયોગની પ્રક્રિયાના પ્રશ્નો વારંવાર પૂછાય છે.