ભારતીય સંસદ દેશની સર્વોચ્ચ વિધાન સંસ્થા છે. તે લોકોની આકાંક્ષાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને કાયદાઓનું નિર્માણ કરે છે. બંધારણના ભાગ V, અધ્યાય II (અનુચ્છેદ 79 થી 122) માં સંસદ અંગેની જોગવાઈઓ છે. આ અધ્યાયમાં આપણે સંસદની રચના, બંને ગૃહો, અધ્યક્ષ પદાધિકારીઓ, સભ્યોની લાયકાતો, વિશેષાધિકારો અને નવા સંસદ ભવન વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.
1. સંસદ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈ (Articles 79-122)
સંસદ સંબંધિત મુખ્ય બંધારણીય જોગવાઈઓ નીચે મુજબ છે :
| અનુચ્છેદ | વિષય | સારાંશ |
|---|---|---|
| 79 | સંસદની રચના | સંસદમાં રાષ્ટ્રપતિ અને બે ગૃહોનો સમાવેશ થાય છે – રાજ્યસભા (રાજ્યોની પરિષદ) અને લોકસભા (લોકોનું સદન). |
| 80 | રાજ્યસભાની રચના | રાજ્યસભામાં વધુમાં વધુ 250 સભ્યો (238 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રતિનિધિઓ + 12 રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મનોનીત). |
| 81 | લોકસભાની રચના | લોકસભામાં વધુમાં વધુ 550 સભ્યો (530 રાજ્યોના + 20 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના). |
| 83 | ગૃહોનો કાર્યકાળ | રાજ્યસભા અવિસર્જનીય છે, દર બે વર્ષે 1/3 સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે. લોકસભા 5 વર્ષ માટે (કટોકટીમાં વિસ્તરણ શક્ય). |
| 84 | સંસદ સભ્ય બનવાની લાયકાત | (a) ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ. (b) રાજ્યસભા માટે 30 વર્ષ, લોકસભા માટે 25 વર્ષ (c) અન્ય લાયકાતો. |
| 85 | સત્ર, સ્થગન અને વિસર્જન | રાષ્ટ્રપતિ સંસદના સત્રો બોલાવે છે; બે સત્રો વચ્ચે 6 મહિનાથી વધુ અંતર ન હોઈ શકે. |
| 87 | રાષ્ટ્રપતિનું વિશેષ સંબોધન | દરેક લોકસભાની ચૂંટણીના પ્રથમ સત્રમાં અને દર વર્ષે પ્રથમ સત્રમાં રાષ્ટ્રપતિ સંબોધન કરે છે. |
| 88 | મંત્રીઓ અને મહાન્યાયવાદીના અધિકારો | મંત્રીઓ અને મહાન્યાયવાદીને સંસદમાં બોલવાનો અને ચર્ચામાં ભાગ લેવાનો અધિકાર છે, પરંતુ મતદાન નહીં (જો તેઓ સભ્ય ન હોય તો). |
2. સંસદના અંગો (Constituents of Parliament)
સંસદમાં નીચેના ત્રણ અંગોનો સમાવેશ થાય છે :
- રાષ્ટ્રપતિ (President)
- રાજ્યસભા (Council of States) – ઉપલું ગૃહ
- લોકસભા (House of the People) – નીચલું ગૃહ
બંને ગૃહો વચ્ચે સંબંધિત ભૂમિકા :
| વિષય | લોકસભા | રાજ્યસભા |
|---|---|---|
| નાણાં બાબતો | સર્વોચ્ચતા – નાણાં વિધેયક માત્ર લોકસભામાં રજૂ થઈ શકે | મર્યાદિત ભૂમિકા; ભલામણો કરી શકે |
| કારોબારીની જવાબદારી | મંત્રીપરિષદ લોકસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર | પરોક્ષ જવાબદારી |
| રાજ્ય વિષયો પર કાયદો | – | રાષ્ટ્રીય હિતમાં રાજ્ય સૂચિના વિષયો પર કાયદો બનાવી શકે (અનુ. 249) |
| સંયુક્ત બેઠક | અધ્યક્ષ લોકસભાના સ્પીકર | વિવાદોના ઉકેલ માટે સંયુક્ત બેઠકમાં મતદાન |
3. રાજ્યસભા (Rajya Sabha)
રચના :
- રાજ્યસભા અવિસર્જનીય છે.
- કુલ સભ્યો: 250 (238 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રતિનિધિઓ + 12 રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મનોનીત)
- મનોનીત સભ્યો એવી વ્યક્તિઓ હોય છે જેમને સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કળા અને સમાજસેવામાં વિશેષ જ્ઞાન હોય.
- સભ્યોની ચૂંટણી રાજ્યોની વિધાનસભાઓના સભ્યો દ્વારા એકલ સ્થાનાંતરણીય મત પદ્ધતિથી સમપ્રમાણતાના સિદ્ધાંત હેઠળ થાય છે.
- રાજ્યને ફાળવેલ બેઠકોની સંખ્યા ચોથી અનુસૂચિ માં આપેલ છે.
કાર્યકાળ:
- રાજ્યસભાનો કાર્યકાળ 6 વર્ષનો છે.
- દર બે વર્ષે 1/3 સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે.
વિશેષ સત્તાઓ:
રાજ્યસભાની નીચેની બે વિશેષ સત્તાઓ છે જે લોકસભા પાસે નથી:
- રાષ્ટ્રીય હિતમાં રાજ્ય સૂચિના વિષયો પર કાયદો બનાવવો (અનુ. 249).
- અખિલ ભારતીય સેવાઓની રચના (અનુ. 312)
4. રાજ્યસભાના સભાપતિ (Chairman of Rajya Sabha – Art. 89)
5. રાજ્યસભાના ઉપસભાપતિ (Deputy Chairman of Rajya Sabha – Art. 89)
6. રાજ્યસભામાં ઉપસભાપતિની પેનલ (Panel of Vice-Chairpersons)
7. લોકસભા (Lok Sabha)
રચના :
- લોકસભાનો કાર્યકાળ 5 વર્ષનો છે (રાષ્ટ્રપતિ વડાપ્રધાનની સલાહથી વહેલી વિસર્જન કરી શકે છે).
- કુલ સભ્યો: 550 (530 રાજ્યોના + 20 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના).
- સભ્યોની ચૂંટણી સીધી રીતે પુખ્ત મતાધિકારના આધારે થાય છે.
- કટોકટી દરમિયાન, લોકસભાનો કાર્યકાળ સંસદ દ્વારા કાયદા દ્વારા એક વર્ષ સુધી વધારી શકાય છે.
8. પ્રોટેમ સ્પીકર (Pro tem Speaker)
9. લોકસભાના અધ્યક્ષ (Speaker of Lok Sabha – Art. 93)
લોકસભાનો અધ્યક્ષ (સ્પીકર) ગૃહનો સર્વોચ્ચ અધિકારી છે.
10. લોકસભાના ઉપાધ્યક્ષ (Deputy Speaker of Lok Sabha – Art. 93)
11. લોકસભાના અધ્યક્ષોની પેનલ (Panel of Chairpersons)
| વિષય | વિગત |
|---|---|
| રચના | સ્પીકર લોકસભાના વરિષ્ઠ સભ્યોની પેનલની રચના કરે છે. |
| કાર્ય | જ્યારે સ્પીકર અને ઉપાધ્યક્ષ બંને ગેરહાજર હોય, ત્યારે પેનલના સભ્યો સ્પીકર તરીકે કાર્ય કરે છે. |
| રાજ્યસભાથી તફાવત | લોકસભામાં આ પેનલને પેનલ ઓફ ચેરપર્સન્સ કહેવામાં આવે છે, જ્યારે રાજ્યસભામાં પેનલ ઓફ વાઇસ-ચેરપર્સન્સ છે. |
12. સંસદ સભ્યની ગેરલાયકાતો (Disqualifications – Art. 102)
સંસદ સભ્ય નીચેની બાબતોમાં અયોગ્ય ઠરે છે :
| ક્રમ | કારણ |
|---|---|
| 1 | જો તે સરકારી નફાકારક પદ ધરાવે છે (રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલ, મંત્રીના પદ સિવાય) |
| 2 | જો તે અસ્વસ્થ માનસિકતા ધરાવતો હોવાનો હોય |
| 3 | જો તે દેવાળિયો (insolvent) હોય |
| 4 | જો તે ભારતનો નાગરિક નથી અથવા તેણે સ્વૈચ્છિક રીતે વિદેશી નાગરિકતા મેળવી હોય |
| 5 | જો તે કાયદા દ્વારા (સંસદ દ્વારા) અયોગ્ય ઠરાવવામાં આવે (દા.ત., દળબદલી – 10મી અનુસૂચિ) |
નોંધ: સંસદના સભ્યની ગેરલાયકાતના પ્રશ્નો પર રાષ્ટ્રપતિ (ચૂંટણી પંચની સલાહથી) નિર્ણય કરે છે.
13. સંસદમાં કોઈ બેઠક ખાલી થવાના સંજોગો (Vacation of Seats – Art. 101)
સંસદની બેઠક નીચેના સંજોગોમાં ખાલી થાય છે:
| ક્રમ | સંજોગ |
|---|---|
| 1 | સભ્યનું મૃત્યુ |
| 2 | પોતાની જાતે બેઠક છોડવી (રાજીનામું) |
| 3 | 60 દિવસ સુધી સંસદમાં હાજરી ન રાખવી (પૂર્વાનુમતિ વિના) |
| 4 | ગેરલાયકાત (અનુ. 102) હેઠળ |
| 5 | એક જ સમયે બંને ગૃહોના સભ્ય તરીકે ચૂંટાવું (તેમણે 10 દિવસમાં એક છોડવી પડે) |
14. સંસદીય વિશેષાધિકારો (Parliamentary Privileges – Art. 105)
સંસદીય વિશેષાધિકારો એવા અધિકારો, સ્વતંત્રતાઓ અને રોગપ્રતિકારકતાઓ (immunities) છે જે સંસદ અને તેના સભ્યોને તેમના કાર્યો કાર્યક્ષમ રીતે કરવા માટે આપવામાં આવ્યા છે. આનો ઉલ્લેખ અનુચ્છેદ 105 (સંસદ) અને અનુચ્છેદ 194 (રાજ્ય વિધાનસભાઓ) માં છે.
(A) સંસદમાં બોલવાની સ્વતંત્રતા (Art. 105(1) & 105(2))
(B) પ્રકાશનનો અધિકાર (Art. 105(2) – બીજો ભાગ)
- સંસદના અધિકાર હેઠળ પ્રકાશિત થતા કોઈપણ અહેવાલ, પેપર, મત અથવા કાર્યવાહી માટે કોઈપણ વ્યક્તિ જવાબદાર ગણાશે નહીં.
- Art. 361-A (44મો સુધારો, 1978) હેઠળ, સંસદની કાર્યવાહીનો ‘અનિવાર્યપણે સાચો’ અહેવાલ પ્રકાશિત કરનારને પણ રોગપ્રતિકારકતા મળે છે.
(C) અન્ય વિશેષાધિકારો (Art. 105(3))
(D) ન્યાયતંત્ર અને સંસદીય વિશેષાધિકારો
15. ભારતનું નવું સંસદ ભવન (New Parliament Building)
(A) ઉદ્ઘાટન અને જરૂરિયાત
- ઉદ્ઘાટન: 28 મે 2023ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા.
- જૂની ઇમારત: 1921-27માં સર એડવિન લુટિયન્સ અને સર હર્બર્ટ બેકર દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી.
- જરૂરિયાતના કારણો :
- સુરક્ષા મર્યાદાઓ: જૂની ઇમારત આધુનિક અગ્નિશમન અને ધરતીકંપના ધોરણોને પૂર્ણ કરતી ન હતી. દિલ્હીને સિસ્મિક ઝોન IV (ઊંચું જોખમ) માં વર્ગીકૃત કરાઈ છે, જ્યારે જૂની ઇમારત ઝોન II માટે બનાવાઈ હતી.
- બેઠકોની અપૂરતી ક્ષમતા: 2026ની વસ્તી ગણતરી બાદ સંસદીય બેઠકોના પુનઃવિભાજન (Delimitation) ની અપેક્ષા છે. ત્યારે લોકસભાની સંખ્યા વધીને 800-848 થઈ શકે છે, જે જૂની ઇમારતમાં (543) શક્ય નથી.
(B) વિશેષતાઓ
| વિશેષતા | વિગત |
|---|---|
| આકાર | ત્રિકોણાકાર – વિવિધતા અને ગતિશીલતાનું પ્રતીક. |
| ક્ષમતા | લોકસભા: 888, રાજ્યસભા: 384, સંયુક્ત બેઠક: 1,272. |
| ખર્ચ | અંદાજે ₹1,200 કરોડથી વધુ. |
| પ્રવેશદ્વાર | જ્ઞાન દ્વાર, શક્તિ દ્વાર, કર્મ દ્વાર. |
| સરંજામ | (1) સેંગોલ (Sengol) – ઐતિહાસિક રાજદંડ, 1947માં પીએમ નેહરુને મળેલો, સ્પીકરની ખુરશી પાસે સ્થાપિત. (2) મોર (રાષ્ટ્રીય પક્ષી) – લોકસભા ચેમ્બરની થીમ. (3) કમળ (રાષ્ટ્રીય ફૂલ) – રાજ્યસભાની થીમ. |
| પર્યાવરણ | 30% ઓછો વીજળીનો વપરાશ; ભૂકંપરોધી (ઝોન V ધોરણો); સંપૂર્ણ પેપરલેસ. |
| સામગ્રી | તમામ સામગ્રી ભારતના વિવિધ ભાગોમાંથી લેવામાં આવી છે (દા.ત., રાજસ્થાનથી સંગેમરમર, ત્રિપુરાથી વાંસનું ફ્લોરિંગ). |
(C) ઐતિહાસિક ઘટનાઓ (2023-2026)
| તારીખ/ગાળો | ઘટના |
|---|---|
| સપ્ટેમ્બર 2023 | નવા સંસદ ભવનમાં પ્રથમ વિશેષ સત્ર – 106મો સુધારો (મહિલા અનામત) પસાર. |
| જૂન 2024 | 18મી લોકસભાનું શપથગ્રહણ. |
| 2024-2026 | બજેટ સત્રો, સંયુક્ત સંસદીય સમિતિની બેઠકો, અને અન્ય કાર્યવાહી યોજાઈ. |
મોક ટેસ્ટ – સંસદ
1. ભારતીય સંસદની રચના વિશે નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?
A) ફક્ત લોકસભા
B) ફક્ત રાજ્યસભા
C) રાષ્ટ્રપતિ + રાજ્યસભા + લોકસભા
D) રાષ્ટ્રપતિ + લોકસભા
જવાબ: C
2. રાજ્યસભાના કેટલા સભ્યો રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા મનોનીત થાય છે?
A) 10
B) 12
C) 14
D) 16
જવાબ: B
3. રાજ્યસભા માટે લઘુત્તમ ઉંમર કેટલી છે?
A) 25 વર્ષ
B) 30 વર્ષ
C) 35 વર્ષ
D) 21 વર્ષ
જવાબ: B
4. નાણાં વિધેયક (Money Bill) ક્યાં રજૂ કરી શકાય છે?
A) ફક્ત રાજ્યસભામાં
B) ફક્ત લોકસભામાં
C) બંને ગૃહોમાં
D) ફક્ત સંયુક્ત બેઠકમાં
જવાબ: B
5. રાજ્યસભાના સભાપતિ કોણ હોય છે?
A) લોકસભા સ્પીકર
B) ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ
C) વડાપ્રધાન
D) રાષ્ટ્રપતિ
જવાબ: B
6. લોકસભાના સ્પીકરની ચૂંટણી કોણ કરે છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) વડાપ્રધાન
C) લોકસભાના સભ્યો
D) ચૂંટણી પંચ
જવાબ: C
7. સંસદ સત્રો વચ્ચે વધુમાં વધુ કેટલો સમય હોઈ શકે?
A) 3 મહિના
B) 4 મહિના
C) 6 મહિના
D) 1 વર્ષ
જવાબ: C
8. લોકસભાનો કાર્યકાળ વધારવાની સત્તા કોને છે?
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) સર્વોચ્ચ અદાલત
C) સંસદ (કાયદા દ્વારા)
D) ચૂંટણી પંચ
જવાબ: C
9. સ્પીકર કઈ સ્થિતિમાં મતદાન કરી શકે છે?
A) હંમેશા
B) ક્યારેય નહીં
C) માત્ર સમાન મત (Tie-breaker) ની સ્થિતિમાં
D) ફક્ત નાણાં વિધેયક પર
જવાબ: C
10. નીચેનામાંથી કયો વિશેષાધિકાર અનુ. 105(2) હેઠળ શામેલ નથી?
A) સંસદમાં બોલવાની સ્વતંત્રતા
B) બોલવા બદલ અદાલતમાં કાર્યવાહીથી સુરક્ષા
C) મતદાન માટે લાંચ લેવા બદલ સુરક્ષા
D) સત્ર દરમિયાન સિવિલ ધરપકડથી મુક્તિ
જવાબ: D (સિવિલ ધરપકડનો વિશેષાધિકાર અન્ય છે )
11. પ્રોટેમ સ્પીકરનું મુખ્ય કાર્ય શું છે?
A) સંયુક્ત બેઠકની અધ્યક્ષતા
B) નવા સભ્યોને શપથ અપાવવા
C) નાણાં વિધેયક નક્કી કરવું
D) રાષ્ટ્રપતિના સંબોધનનું સંચાલન
જવાબ: B
12. લોકસભા વિસર્જન પછી સ્પીકર પોતાના પદ પર રહે છે?
A) હા, નવી લોકસભાની પ્રથમ બેઠક સુધી
B) ના, તરત જ રાજીનામું આપવું પડે
C) માત્ર 6 મહિના સુધી
D) ફક્ત ત્યારે જ જો તે ફરી ચૂંટાય
જવાબ: A
13. રાજ્યસભાની ઉપસભાપતિની પેનલના સભ્યોનું કાર્ય શું છે?
A) કાયમી ધોરણે સભાપતિ તરીકે કાર્ય કરવું
B) સ્પીકરની ગેરહાજરીમાં સભાપતિની ફરજો બજાવવી
C) બજેટ રજૂ કરવું
D) સંસદીય સમિતિઓની રચના કરવી
જવાબ: B
14. નવા સંસદ ભવનનું ઉદ્ઘાટન ક્યારે થયું?
A) 2020
B) 2021
C) 2022
D) 2023
જવાબ: D
15. નવા સંસદ ભવનના નિર્માણનું એક મુખ્ય કારણ શું હતું?
A) જગ્યાનો અભાવ
B) 2026 પછી બેઠકો વધારવાની જરૂરિયાત
C) સૌંદર્યલક્ષી કારણો
D) વધુ પડતો ખર્ચ
જવાબ: B
પાછલા વર્ષોના પરીક્ષા પ્રશ્નો (UPSC / GPSC)
UPSC Prelims
1. With reference to the Parliament of India, which of the following statements is correct? (UPSC 2015)
A) Rajya Sabha is not subject to dissolution.
B) The term of a member of Rajya Sabha is 5 years.
C) Lok Sabha can be dissolved only after the completion of its term.
D) The President of India can summon a joint sitting of both Houses only during a deadlock over a Money Bill.
જવાબ: A
2. Which of the following is not a privilege of the Parliament under Article 105? (UPSC 2018)
A) Freedom of speech in the House
B) Right to publish its proceedings
C) Right to punish for contempt of the House
D) Exemption from criminal proceedings for any act committed outside the House
જવાબ: D
3. The Chairman of the Rajya Sabha is: (UPSC 2019)
A) Elected by the Rajya Sabha members
B) Nominated by the President
C) The Vice-President of India
D) The senior-most member of the Rajya Sabha
જવાબ: C
GPSC (Gujarat Administrative Service)
1. ‘હાઉસ ઓફ પીપલ’ તરીકે કયા ગૃહને ઓળખવામાં આવે છે? (GPSC 2019)
A) રાજ્યસભા
B) લોકસભા
C) વિધાનસભા
D) વિધાનપરિષદ
જવાબ: B
2. સંસદના બંને ગૃહો વચ્ચેના વિરોધને ઉકેલવા માટે સંયુક્ત બેઠકની અધ્યક્ષતા કોણ કરે છે? (GPSC 2020)
A) રાષ્ટ્રપતિ
B) ઉપરાષ્ટ્રપતિ
C) લોકસભાના અધ્યક્ષ
D) સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ
જવાબ: C
3. નીચેનામાંથી કઈ સંસ્થા ‘બૃહદાંશ નિયમ’ (Delimitation) અંગેના 2026ના પુનર્ગઠન સાથે સીધી રીતે સંબંધિત છે?
A) ચૂંટણી પંચ
B) રાષ્ટ્રપતિ કાર્યાલય
C) સંસદની સંયુક્ત સમિતિ
D) સંસદ (નવી ઇમારતની ક્ષમતા)
જવાબ: D
4. ‘સેંગોલ’ (Sengol) નવા સંસદ ભવનના કયા ભાગમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે?
A) સંસદના પ્રવેશદ્વાર પર
B) લોકસભા ચેમ્બરમાં (સ્પીકરની ખુરશી પાસે)
C) રાજ્યસભા ચેમ્બરમાં
D) સંસદના સેન્ટ્રલ હોલમાં
જવાબ: B
ભારતીય સંસદ (અનુ. 79-122) દેશની સર્વોચ્ચ વિધાન સંસ્થા છે. તે રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યસભા અને લોકસભાનો સમાવેશ કરે છે. રાજ્યસભા (ઉપલું ગૃહ) રાજ્યોના હિતોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જ્યારે લોકસભા (નીચલું ગૃહ) લોકોનું પ્રત્યક્ષ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. લોકસભા નાણાં બાબતોમાં સર્વોચ્ચ છે અને મંત્રીપરિષદ તેના પ્રત્યે જવાબદાર છે . વિશેષાધિકારો (અનુ. 105) સંસદ સભ્યોને તેમનું કાર્ય કાર્યક્ષમ રીતે કરવા માટે સુરક્ષિત માહોલ પૂરો પાડે છે. 2023માં બનેલું નવું તેરકોણીય સંસદ ભવન વધતી જતી સંસદીય બેઠકોની જરૂરિયાત (2026ના પુનઃસીમાંકન બાદ) માટે બનાવવામાં આવ્યું છે, જે ભારતીય લોકશાહીના ભાવિને સમાવે છે