કેન્દ્રમાં સંસદીય શાસન પ્રણાલીની જેમ, રાજ્ય સ્તરે પણ સંસદીય સરકારનું મોડલ અપનાવવામાં આવ્યું છે. રાજ્ય સરકારની રચના અને કાર્યપ્રણાલી માટે બંધારણના ભાગ VI (રાજ્યો) માં અનુચ્છેદ 152 થી 237 સુધી જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. કેન્દ્રની જેમ, રાજ્યમાં પણ રાજ્યપાલ નોમિનલ વડા છે, જ્યારે મુખ્યમંત્રી અને તેની મંત્રીપરિષદ વાસ્તવિક કારોબારી વડા છે અને વિધાનસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે. આ અધ્યાયમાં આપણે રાજ્ય સરકારના
ભારતીય પ્રજાસત્તાકની લોકશાહી વ્યવસ્થામાં, જાહેર ભંડોળ (Public Money) નો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તેની તપાસ કરવી એ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ જવાબદારી નિભાવવા માટે બંધારણે નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (Comptroller and Auditor General – CAG) ના સ્વતંત્ર પદની રચના કરી છે. CAG ભારતની સર્વોચ્ચ લેખાપરીક્ષા સંસ્થા (Supreme Audit Institution – SAI) છે . CAG એક બંધારણીય સત્તાધિકારી છે, જે
ભારતીય ન્યાયતંત્રની એકીકૃત સિસ્ટમમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલયો (High Courts) એ સર્વોચ્ચ અદાલત પછીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક સંસ્થાઓ છે. દરેક રાજ્ય માટે (કેટલાક રાજ્યો માટે સંયુક્ત) એક ઉચ્ચ ન્યાયાલય હોય છે. તે રાજ્ય સ્તરે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય છે અને તમામ નીચલી અદાલતો (જિલ્લા, તાલુકા, ટ્રિબ્યુનલ) તેના તાબા હેઠળ કાર્ય કરે છે. ઉચ્ચ ન્યાયાલયોનો ઉલ્લેખ બંધારણના ભાગ VI, પ્રકરણ V (અનુચ્છેદ
જાહેર હિતની અરજી (PIL) એ ભારતીય ન્યાયતંત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ નવોચ્ચાર છે, જેણે સામાન્ય નાગરિકોને ન્યાયની પહોંચ સુલભ બનાવી છે. પરંપરાગત રીતે, અદાલતમાં કેસ ફક્ત તે વ્યક્તિ જ લાવી શકે છે જેનો અધિકાર ઉલ્લંઘિત થયો હોય (locus standi). PILએ આ નિયમને ઢીલો કર્યો: હવે કોઈપણ જાણકાર નાગરિક, સામાજિક કાર્યકર્તા, એનજીઓ અથવા સંસ્થા તે વ્યક્તિ અથવા સમૂહ
ભારતીય બંધારણનું ન્યાયતંત્ર (ન્યાયપાલિકા) એક સ્વતંત્ર, એકીકૃત અને અલગ વ્યવસ્થા છે. તે કારોબારી અને વિધાનસભાથી અલગ છે. ન્યાયતંત્ર કાયદાઓની સમીક્ષા કરે છે, વિવાદોનું સમાધાન કરે છે અને મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. આ અધ્યાયમાં આપણે સર્વોચ્ચ અદાલતની રચના, ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની કોલેજિયમ પ્રણાલી, તેમને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા (મહાભિયોગ), અધિકારક્ષેત્ર, સ્વતંત્રતા અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ પાસાઓનો અભ્યાસ કરીશું.
ભારતીય સંસદ દેશની સર્વોચ્ચ વિધાન સંસ્થા છે. તે લોકોની આકાંક્ષાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને કાયદાઓનું નિર્માણ કરે છે. બંધારણના ભાગ V, અધ્યાય II (અનુચ્છેદ 79 થી 122) માં સંસદ અંગેની જોગવાઈઓ છે. આ અધ્યાયમાં આપણે સંસદની રચના, બંને ગૃહો, અધ્યક્ષ પદાધિકારીઓ, સભ્યોની લાયકાતો, વિશેષાધિકારો અને નવા સંસદ ભવન વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીશું. 1. સંસદ અંગેની
ભારતીય બંધારણની કાર્યપ્રણાલીમાં, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને કાનૂની સલાહ આપવા અને તેમનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે ઉચ્ચ કાયદા અધિકારીઓની વ્યવસ્થા છે. ભારતના મહાન્યાયવાદી (Attorney General of India) એ દેશના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી છે, જ્યારે રાજ્યોમાં મહાન્યાયવાદી (Advocate General) આ ભૂમિકા નિભાવે છે. આ પદોની રચના બંધારણના અનુચ્છેદ 76 અને 165 હેઠળ કરવામાં આવી છે. તદુપરાંત, મહાન્યાયવાદીને સહાય કરવા માટે સોલિસીટર જનરલ અને અધિક
ભારતમાં વડાપ્રધાન (પ્રધાનમંત્રી) એ વાસ્તવિક કારોબારી વડા છે, જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ નોમિનલ વડા. વડાપ્રધાન અને તેની મંત્રીપરિષદ સંસદીય શાસન પ્રણાલીના કેન્દ્રમાં છે. તેઓ લોકસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે. આ અધ્યાયમાં આપણે વડાપ્રધાનની નિમણૂક, સત્તાઓ, ઉપપ્રધાનમંત્રી, મંત્રીપરિષદના પ્રકારો, મંત્રીમંડળ, સંસદીય સચિવ અને કેબિનેટ સમિતિઓની વિગતવાર માહિતી મેળવીશું. 1. પ્રધાનમંત્રી અને કેન્દ્રીય મંત્રીપરિષદ સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ (Articles
પ્રસ્તાવના ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ દેશના બીજા સર્વોચ્ચ પદ અધિકારી છે. તે રાજ્યસભાના પદ અધિકારી સભાપતિ (ex-officio Chairman) તરીકે કાર્ય કરે છે. રાષ્ટ્રપતિના મૃત્યુ, રાજીનામા અથવા મહાભિયોગની સ્થિતિમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિ કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ફરજ બજાવે છે (મહત્તમ 6 મહિના). આ પદની રચના બ્રિટિશ અને અમેરિકન પ્રણાલીઓથી મિશ્રણ ધરાવે છે, પરંતુ ભારતીય બંધારણે તેને આગવું સ્વરૂપ આપ્યું છે. આ અધ્યાયમાં આપણે
ભારતમાં શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની વ્યવસ્થાને 74મા બંધારણીય સુધારા, 1992 દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. આ સુધારા દ્વારા બંધારણમાં ભાગ IXA (અનુચ્છેદ 243P થી 243ZG) અને 12મી અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી. નગરપાલિકાઓ શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ છે, જે શહેરી વિકાસ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્વચ્છતા, જળ પુરવઠો, ગટર વ્યવસ્થા, શિક્ષણ, આરોગ્ય જેવી સ્થાનિક સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આ અધ્યાયમાં આપણે નગરપાલિકાઓ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ, 74મા