ભારતીય સંસદ દેશની સર્વોચ્ચ વિધાન સંસ્થા છે. તે લોકોની આકાંક્ષાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને કાયદાઓનું નિર્માણ કરે છે. બંધારણના ભાગ V, અધ્યાય II (અનુચ્છેદ 79 થી 122) માં સંસદ અંગેની જોગવાઈઓ છે. આ અધ્યાયમાં આપણે સંસદની રચના, બંને ગૃહો, અધ્યક્ષ પદાધિકારીઓ, સભ્યોની લાયકાતો, વિશેષાધિકારો અને નવા સંસદ ભવન વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીશું. 1. સંસદ અંગેની
ભારતીય બંધારણની કાર્યપ્રણાલીમાં, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને કાનૂની સલાહ આપવા અને તેમનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે ઉચ્ચ કાયદા અધિકારીઓની વ્યવસ્થા છે. ભારતના મહાન્યાયવાદી (Attorney General of India) એ દેશના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી છે, જ્યારે રાજ્યોમાં મહાન્યાયવાદી (Advocate General) આ ભૂમિકા નિભાવે છે. આ પદોની રચના બંધારણના અનુચ્છેદ 76 અને 165 હેઠળ કરવામાં આવી છે. તદુપરાંત, મહાન્યાયવાદીને સહાય કરવા માટે સોલિસીટર જનરલ અને અધિક
ભારતમાં વડાપ્રધાન (પ્રધાનમંત્રી) એ વાસ્તવિક કારોબારી વડા છે, જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ નોમિનલ વડા. વડાપ્રધાન અને તેની મંત્રીપરિષદ સંસદીય શાસન પ્રણાલીના કેન્દ્રમાં છે. તેઓ લોકસભા પ્રત્યે સામૂહિક રીતે જવાબદાર છે. આ અધ્યાયમાં આપણે વડાપ્રધાનની નિમણૂક, સત્તાઓ, ઉપપ્રધાનમંત્રી, મંત્રીપરિષદના પ્રકારો, મંત્રીમંડળ, સંસદીય સચિવ અને કેબિનેટ સમિતિઓની વિગતવાર માહિતી મેળવીશું. 1. પ્રધાનમંત્રી અને કેન્દ્રીય મંત્રીપરિષદ સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ (Articles
પ્રસ્તાવના ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ દેશના બીજા સર્વોચ્ચ પદ અધિકારી છે. તે રાજ્યસભાના પદ અધિકારી સભાપતિ (ex-officio Chairman) તરીકે કાર્ય કરે છે. રાષ્ટ્રપતિના મૃત્યુ, રાજીનામા અથવા મહાભિયોગની સ્થિતિમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિ કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ફરજ બજાવે છે (મહત્તમ 6 મહિના). આ પદની રચના બ્રિટિશ અને અમેરિકન પ્રણાલીઓથી મિશ્રણ ધરાવે છે, પરંતુ ભારતીય બંધારણે તેને આગવું સ્વરૂપ આપ્યું છે. આ અધ્યાયમાં આપણે
ભારતમાં શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની વ્યવસ્થાને 74મા બંધારણીય સુધારા, 1992 દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો આપવામાં આવ્યો. આ સુધારા દ્વારા બંધારણમાં ભાગ IXA (અનુચ્છેદ 243P થી 243ZG) અને 12મી અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી. નગરપાલિકાઓ શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ છે, જે શહેરી વિકાસ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્વચ્છતા, જળ પુરવઠો, ગટર વ્યવસ્થા, શિક્ષણ, આરોગ્ય જેવી સ્થાનિક સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આ અધ્યાયમાં આપણે નગરપાલિકાઓ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ, 74મા
ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દેશના પ્રથમ નાગરિક (First Citizen) અને સશસ્ત્ર દળોના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર (Supreme Commander) છે. તે ભારતીય સંઘનો નોમિનલ અથવા કાલ્પનિક વડો (Nominal/Titular Head) છે, જ્યારે વાસ્તવિક કારોબારી સત્તા વડાપ્રધાન અને મંત્રીપરિષદમાં હોય છે. રાષ્ટ્રપતિનું પદ એ ભારતીય બંધારણની સંસદીય શાસન પ્રણાલીનું કેન્દ્રબિંદુ છે. આ અધ્યાયમાં આપણે રાષ્ટ્રપતિ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ, ચૂંટણી પ્રક્રિયા, લાયકાત, મુદત, શપથ, મહાભિયોગ, સત્તાઓ (વીટો, વટહુકમ, ક્ષમાદાન),
પ્રસ્તાવના સરકારની પદ્ધતિ એ દેશના શાસનનો પાયો છે. વિશ્વમાં સરકારની બે મુખ્ય લોકશાહી પદ્ધતિઓ પ્રચલિત છે: સંસદીય પદ્ધતિ (જેને બ્રિટિશ મોડલ અથવા વેસ્ટમિન્સ્ટર મોડલ પણ કહેવામાં આવે છે) અને પ્રમુખશાહી પદ્ધતિ (જેને અમેરિકન મોડલ કહેવામાં આવે છે). ભારતે સંસદીય પદ્ધતિ અપનાવી છે, જે મુખ્યત્વે બ્રિટનના બંધારણ પર આધારિત છે, પરંતુ ભારતીય પરિસ્થિતિ અનુસાર તેમાં ફેરફારો
પ્રસ્તાવના મૂળભૂત ફરજો ભારતીય બંધારણના ભાગ IVA (અનુચ્છેદ 51A) માં સમાવિષ્ટ છે. તે નાગરિકોની રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની જવાબદારીઓ અને ફરજોનો ઉલ્લેખ કરે છે. મૂળભૂત અધિકારો (ભાગ III) વ્યક્તિને રાજ્ય સામે અધિકારો આપે છે, તો મૂળભૂત ફરજો નાગરિકોને રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની તેમની ફરજોની યાદ અપાવે છે. આ ફરજો બિન-ન્યાયસંગત (Non-Justiciable) છે, એટલે કે તેના ઉલ્લંઘન માટે કોઈ અદાલતમાં દાવો કરી
પ્રસ્તાવના રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (Directive Principles of State Policy – DPSP) ભારતીય બંધારણના ભાગ IV (અનુચ્છેદ 36 થી 51) માં સમાવિષ્ટ છે. આ સિદ્ધાંતો રાજ્ય (સરકાર) ને કાયદા બનાવતી વખતે અને નીતિઓ નક્કી કરતી વખતે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ “કલ્યાણકારી રાજ્ય” (Welfare State) ની સ્થાપના છે. આ સિદ્ધાંતો બિન-ન્યાયસંગત (Non-Justiciable) છે – એટલે કે તેમના ઉલ્લંઘન
પ્રસ્તાવના ભારતીય બંધારણ વિશ્વનું સૌથી લાંબું લેખિત બંધારણ છે. તેની રચના 26 નવેમ્બર 1949ના રોજ પૂર્ણ થઈ અને 26 જાન્યુઆરી 1950થી અમલમાં આવી. મૂળ બંધારણમાં 395 અનુચ્છેદો (Articles) , 22 ભાગો (Parts) અને 8 અનુસૂચિઓ (Schedules) હતી. વર્ષ 2026 સુધીમાં વિવિધ સુધારાઓને પગલે, બંધારણમાં 448 અનુચ્છેદો, 25 ભાગો અને 12 અનુસૂચિઓ થઈ ગઈ છે. નોંધ: 106મા સુધારા (2023-24માં પસાર) બાદ મહિલાઓ માટે લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં 33% બેઠકો